قوتابخانەی ڕوشدییە؛ موڵکی و سەربازی شاری سلێمانی

شاری سلێمانی هەر لەسەرەتای دروستبوونیەوە پایتەختی ئیمارەتی بابان بووە، لە هەمانکاتدا مەڵبەندی ڕووناكبیری ‌و شارستانی بووە(١). سەبارەت بە خوێندن و خوێندەواریی لەشاری سلێمانیدا؛ پێش دروستبوونی قوتابخانە، حوجرەی زۆرهەبوون لەلایەن كەسانێكەوە دەبران بەڕێوە شارەزاییان لەئایینی ئیسلامدا هەبووە،  لەوانە “حوجرەی شێخ سەعید لە نزیك مزگەوتی شێخ مەولانا خالید(٢)، حوجرەی مەلای زەلزەلە لای مزگەوتی حاجی حان، حوجرەی خواجە فەنی‌و مەلاخانم لە دەرگەزێن، ناهیەخان‌و مەلا ئامینە لە سەرشەقام، هەروەها حوجرەی مەلا ڕەعنا‌و مەلا حەبیب”(٣). لەناو ئەم حوجرانەی ناومان هێنان وادەردەكەوێت حوجرەی “خواجە ئەفەنی” لەهەموویان زیاتر پەرەی سەندووە، خواجە ئەفەنی خۆیشی پەروەردەی حوجرەیە‌و لەحوجرەدا پێگەیشتووە(٤). خواجە ئەفەنی؛ ناوی عەزیز كوڕی وەسمان ئاغای لەنەوەی عەلی بانوو، لەبنەماڵەی ناوداری دێی گەڵاڵەیە لەساڵی 1841 لەدایك بووە لەساڵی 1942 لە سلێمانی كۆچی دوایی كردووە، لە ساڵی 1858 قوتابخانەیەكیشی كردۆتەوەو، بووەتە هۆی هاندانی  هەموو دانیشتوانی شاری سلێمانی بۆ چوونە بەر خوێندن(٥). سەبارەت بە حوجرەی خواجە ئەفەنی لەساڵی1860 دا كراوەتەوە ‌و شوێنەكەی هەر لەماڵەكەی خۆیدا بووە، خوار مزگەوتی گەورە بوو، بریتی بووە لەچوار پۆل لەپۆلی یەكەمدا قورئانی پیرۆز‌و فەرموودەكانی پێغەمبەر(د.خ)‌ و فێركردنی نووسین ‌و خۆشنووسی تێدا وتراوەتەوە، پۆلی دووەم تەرخان كراوە بۆ خوێندنەوەی كتێب، وەكو نووسینەكانی حافزی شیرازی‌و شێخی سەعدی، هەروەها مێژووی كۆن‌و نوێ‌و زمانی عەرەبی‌و داڕشتن‌و خوێندنی فەرهەنگی ئەحمەدی لەدانانی شێخ مارف نۆدێی باوكی كاك ئەحمەدی شێخ وانەی پۆلەكە بوو(٦)، لەساڵی1870 دا فێرگەكە فراوان كرا‌و بەرەو پێشەوەچوو، سێهەم پۆلی تێدا كرایەوەو مێژووی دەوڵەتی عوسمانی‌ و ئەوروپی ‌و زمانی فەڕەنسیش خرایە چوارەم پۆلەوە(٧)، ئەم حوجرەیە تاساڵی1890ی خایاند، جگەلە كوڕ لەدواییدا كچیشی هاتنە حوجرەكە‌(٨)، گەلێك قوتابی پێگەیاند‌و زۆر لەپیاوە گەورەكانی سلێمانی وەك محەمەد ئەمین زەكی بەگ، تۆفیق وەهبی بەگ، بابەكر ئاغای پشدەریی، حاجی ڕەشیدی سەعیدی قادر ئاغا‌و شەفیق بەگ‌و حەمدی بەگ‌و حەمەبەگ پاشا‌و صاڵح پاشا‌و مەحمود پاشای غواس، هەموویان لەم حوجرەیەدا خوێندویانە(٩).

لەدوا ساڵەكانی كۆتایی دەوڵەتی عوسمانیدا، بارودۆخی خوێندن‌ و خوێندەواری لەكوردستاندا بەگشتی و لەشاری سلێمانیدا بەتایبەتی لەوپەڕی خراپی ‌و ناهەمواریدا بوو، چونكە دەوڵەتی عوسمانی بەر لەهەمووشتێك گرنگی بەبواری خوێندن‌ و فێركردن نەدەدا، بەڵكو پێی وابوو خوێندن‌ و فێركردن ناچێتە خانەی ئەرك‌ و چالاكییەكانی حكومەتەوە، نەك حكومەت لەسایەی بۆچوونێكی ئاوهاشدا ناتوانێت چاوەڕوانی هیچ پێشكەوتنێك بێت لەم بورارەدا، بەتایبەت هەرسێ‌ ویلایەتەكان “بەغداد، موسڵ، بەسڕە” لە ناوەڕاستی سەدەی شانزەهەمەوە لەبارودۆخێكی یەكجار پڕ لەكێشە و گیروگرفتدابوو، ئەم بارودۆخەش تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم درێژەی كێشا(١٠). ئێراق بەهەرسێ‌ ویلایەتەكەیەوە(بەغداد، موسڵ، بەسڕە) لەناوەڕاستی سەدەی شانزەهەمەوەتا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم هیچ گۆڕانكاریەكی تێدا نەكرا(١١). لەساڵی1483 سوڵتان بایەزیدی دووەم فەرمانێكی بۆ قەدەغەكردنی چاپ دەركرد ‌و خنكاندنی كردە سزای ئەوانەی لەو فەرمانە دەردەچن ‌و گوایە سوڵتانەكانی عوسمانی چاپكردنی كتێبیان بە كوفر دادەنا بەتایبەتی كتێبی ئایینی(١٢)، ئەم پشتگوێخستنەی خوێندن لەهەرسێ‌ ویلایەتەكەدا تا ساتەوەختی هاتن‌ و دەسەڵات گرتنەدەستی (مەدحەت پاشا 1969-1872) وەك والی لەبەغداد بەردەوام بوو، بەڵام ناوبراو لەگەڵ هاتنیدا دەستی دایە ڕیفۆرم و چاكسازی، بەشێكی چاكسازییەكانیشی ئاوڕدانەوەبوو لەخوێندن ‌و خوێندەواریی، بۆ نمونە لەسەردەستی مەدحەت پاشا چوار قوتابخانە دامەزرا لە ئێڕاقدا ئەوانیش قوتابخانەی ڕوشدییەی مەدەنی‌ و قوتابخانەی ڕوشدییەی سەربازی، ئامادەیی سەربازی، قوتابخانەی هونەری ‌و پیشەسازیش هەبوون(١٣)، لەساڵی 1865 دا حكومەتی عوسمانی نیزامی تەشكیلاتی ویلایەتی ڕاگەیاند ئەم تەشكیلاتە كەوتە كردنەوەی چەند خوێندنگایەك ‌و سلێمانی هەر ئەو ڕۆژگارە ڕوشدییەی موڵكی تێدا كرایەوە(١٤)، كەمال ڕەئوف محه‌مه‌د دەڵێت:- “قوتابخانەی ڕوشدییەی موڵكی لەساڵی 1868 لەسلێمانی كرایەوە”(١٥)، سەرچاوەیەكی ترئاماژە بەوە دەكات قوتابخانەی ڕووشدییەی موڵكی لەساڵی1892 كراوەتەوە()، حاجی عەبدولفەتاح ئەفەنی یەكەم مامۆستای بوو ژمارەی خوێندكارەكانی(109) خوێندكار بوو، بەڵام ژمارەی مامۆستاكانی كەمبووە(١٦)، پاش ڕوشدییەی موڵكی ڕوشدییەی سەربازی لەساڵی 1893كراوەتەوە(١٧)، ئەم قوتابخانەیە بەهەوڵ‌ و ماندووبوونی سەعید پاشای خەندان، حسێن پاشای پیاوی سەردەمی بابانەكان لەدوای (ئەحمەد پاشای بابان) بوو وەزیری بابی عالی بوو، قوتابخانەی ڕوشدیەی سەربازی سێ‌ پۆل بوو، وانەكانی بەتوركی دەوترانەوە، زمانی ڕەسمی ئەوكاتەبوو، چونكە وڵات لەژێردەستی عوسمانییەكاندا بوو، ئەم قوتابخانەیە نزیكەی (30-40) ساڵ دەوامی كرد (١٨)، هەر لەگەڵ كردنەوەی ڕوشدییەی سەربازی لەساڵی 1893 دا محەمەد ئەمین زەكی بەگ دەستی كردووە بەخوێندن تێیدا و، یەكەم خوێندكاریش بوو لەڕوشدییەی سەربازی، بێجگە لەمامۆستا توركەكان خواجە فەنی (عەزیز وەسمان ئاغا) مامۆستای خەتخۆشی بوو، مەلا سەعیدە فەنی كابان مامۆستای ئایین بوو، زێوەر  فەنی شاعیر مامۆستای عەرەبی‌و ڕێزمانی عەرەبی بوو، عیرفانە فەنی (برنجی معلم واتا مامۆستای یەكەم) بوو(١٩)، بەڕێوبەر سەردەمێك حاجی فەتاح ئەفەندی بوو(٢٠)، هەروەها ڕەشید كابان (1876-1940) لەدوای دەرچوونی لەقوتابخانەی جەنگی لەئەستەنبوڵ بووە مامۆستای بیركاری لەم قوتابخانەیەدا، پاشان چوویە بەغداد، بەهەمان مەبەست(٢١)، شوێنی ئەم قوتابخانەیە بازاڕی عەصڕیی ئێستایە لەدامێنی سەرای سلێمانی بەرەو شەقامی مەولەوی(٢٢)، ئاستی خوێندن لەڕوشدییەی سەربازی لەبەرامبەر خوێندنی ناوەندی بوو هەرچەندە ڕادەی خوێندنەكەی زۆرلەوە بەرزتر بوو(٢٣).

ئەم قوتابخانەیە لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە بەڕێوەدەبرا، زیاتر منداڵانی فەرمانبەرە توركەكانی سلێمانی‌و كەمێك لەمنداڵانی كوردیش ڕوویان تێدەكرد، بەتایبەت ئەوانەی لەدامودەزگای دەوڵەتدا كاریدەكرد لەم قوتابخانەیەدا بەڕێوبەر بەدرێژایی ڕۆژ لەوێ‌ دەمایەوە، لەگەڵ ئەوەی وانەكان لەكاتژمێر(11) بەیانی تەواودەبوو(٢٤)، بەڵام ئەم خوێندنگایە زۆر پەرەی سەند، بەڵام تاساڵانێكی درەنگ نەیتوانی شوێن بە حوجرەی ب ەمزگەوتەكان لەق بكات(٢٥)، هۆكاری دامەزراندنی ئەو قوتابخانە سەربازیانە لەلایەن توركەكانەوە بۆ ئەوە بوو، ڕۆڵەی كورد پێبگەیەنن بۆ سەربازی “ئەفسەر” تا بچێتە ناو لەشكری عوسمانیی و خزمەت بكات(٢٦)، كردنەوەی قوتابخانەی ڕوشدییەی سەربازی گیانێكی تازەی بەخشیووە بە ناوچەكە‌و ژمارەیەك قوتابی لە حوجرەی ناو مزگەوتەكانەوە چوونەتە ناو ئەوقوتابخانەیە لەدوای چەند ساڵێك، ژمارەیەك ئەفسەرو خوێندەواری ڕۆشنبیر پێگەیشتن توانیان لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانی ڕۆڵێكی ئاشكرا  بینن هەندێكیان.  لەحكومدارییەكەی شێخ مەحمودا هاوكاریان كردووە، هەرچەندە ئەوانە لەدوایدا بەهاندان ‌و هەڕەشەی ئینگلیزەكان لەشێخ دووركەوتنەوە ‌و چونە ناو دەزگاکانی ئێڕاقەوە(٢٧)، تۆفیق وەهبی لەباسی ڕوشدییەی سەربازی باس لە “حاجی قەلەندەر”دەكات دەڵێت:- “حاجی قەلەندەر كابرایەكی زۆر زیرەك‌و باش بوو، کارگوزاریی ئەو قوتابخانەیە بوو، بەڵام ئەگەر مامۆستایەك نەچوایە پۆلەوە ئەو جێگەی دەگرتەوە‌و قوتابیەكان ئەوەندەیان پێخۆش بوو خواخوایان بوو هەموو ڕۆژێك مامۆستایەكیان نەچێتە پۆلەوە”(٢٨). “ئەحمەد حەمە ئاغای پشدەری” لەبیرەوەریەكانیدا دەڵێت:- “لەقوتابخانەی توركاندا خوێندوومە، ئەو وەختە قەڵادزێ‌ قەزایەكی سەر بەسلێمانی بوو، قوتابخانەی تێدا نەبوو ئاغاكان منداڵەكانیان دەناردە بەر خوێندن، سلێمانی ‌و كەركوكیش سەر بەویلایەتی موسڵ بوون، قوتابخانە لەسلێمانی ‌و كەركوك هەبوو من لەقوتابخانەی ڕوشدییەی سلێمانی خوێندومە”(٢٩)، هەرچەندە قوتابخانەی ڕوشدییەی سەربازی بەدیهێنەری ئاواتی خەڵكی سلێمانی نەبوو، بەڵام بۆ ئەو ڕۆژگارە باشبوو، نەك تەنها خەڵكی نێو شاری سلێمانی بەڵكو خەڵكی قەزاو ناحییەكانیش ڕوویان تێدەكرد(٣٠). بەشێوەیەكی گشتی خوێندەواریی لەكوردستاندا زۆر لاواز بوو، تەنانەت بۆ نووسین یان خوێدنەوەی نامەیەك لەشوێنێكی وەكو شاری سلێمانیدا هەندێكجار یەكێك نامەیەكی لەشوێنێكی دوورەوە بۆ بهاتایە، یاخۆی نامەیەكی بنووسیایە گەڕەك بەگەڕەك دەگەڕا بەشوێن خوێندەوارێكدا بۆ ئەوەی نامەكەی بۆ بخوێنێتەوە یان بۆی بنوسێت(٣١). ژمارەی قوتابیانی ڕوشدییەی سەربازی پێش جەنگی یەكەمی جیهانی گەیشتۆتە (110) قوتابی(٣٢)، لەكاتێكدا هەندێ‌ سەرچاوەی تردەڵێن قوتابیەكانی(106) قوتابییە‌و ژمارەی مامۆستاكانی (13) مامۆستابوو(٣٣).

لەڕاستیدا سلێمانی هەتا كردنەوی ئەو دوو قوتابخانەیە عوسمانییەكان بەجارێك ئەوناوچەیان پشتگوێ‌ خستبوو، هیچ قوتابخانە‌ و شوێنک وانەوتنەوەی تێدا نەبووە(٣٣)، دەوڵەتی عوسمانی وەكو پێویست بەتەنگ خەرجی‌ و پێداویستی ئەو دوو خوێندنگایە ڕەسمییەی سلێمانیەوە نەهاتووە، نمونە لەساڵی1910 دا خەرجی مەعاریفی لیوای سلێمانی نزیكی (150) لیرەیە ئەمەش موچەی تەنیا مامۆستایەکی ڕوشدییەی موڵكی بوو، پاشماوەی قوتابخانەكانی تری لیواكە بەخێر‌وخێراتی خەڵكانی ناوچەكە دەژیان و دەبران بەڕێوە، لەكاتێكدا داهاتی لیواكە (١٠) هەزار لیرەی لەو پارەیە زیاتر بووە، ئەم پارەیە یا نێردراوە بۆ ئەستەنبوڵ یان چۆ تەگیرفانی مەئمورەكانەوە(٣٤)، بەپێی ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی “ساڵنامە اسمیە ویلایەتی موسڵ”دا هاتووە لە لیوای سلێمانیدا، قوتابخانەی ڕوشدییەی سەربازیی قوتابخانەی ڕوشدییەی موڵكی تیادابووە لەگەڵ(44) شوێنی لاوان و قوتابخانەیەكی سەرەتایی(٣٥). پاش كردنەوەی قوتابخانەی ڕوشدییەی سەربازیی، ڕوشدییەی موڵكی باوی نامێنێت كەم كەس دەچێتە ئەوێ‌ بۆخوێندن(٣٦)، ڕاستی ئەم قسەیەش لەوئامارانەوە دەردەكەوێت كە ساڵنامەكانی دەوڵەتی عوسمانی دەیخەنەڕوو، بۆ نمونە لەنێوان ساڵانی(1891-1892) ژمارەی خوێندكارانی ڕوشدییەی موڵكی (103) خوێندكار بووە، دەبینین لەساڵنامەی (1899-1900) ژمارەی خوێندكارانی هەمان خوێندنگا دابەزیووە بۆ (30) خوێندكار، لەكاتێكدا هەر لەهەمان ساڵنامە ژمارەی خوێندكارانی ڕوشدییەی سەربازی بە (60)خوێندكار دادەنێت (٣٧). قوتابخانەی ڕوشدییەی سەربازی تا جەنگی یەكەمی جیهانی درێژەی كێشا(٣٨)، قوتابخانەی ئامادەیی موڵكی لەدوای قوتابخانەی ڕوشدییەی سەربازی لە ساڵی 1908 لەسەر فەرمانی شەهوەت بەگی سەرۆكی دەزگای سەربازی سلێمانی بووە (500) لیرەی بە پیتاك لەناو ساماندارەكانی شارەكە كۆكۆدەوە‌ و ئەو بینایەی پێ‌ دروستكرد(٣٩). جەمال بابان دەڵێت:- ” مێژووی كردنەوەی ئامادەیی موڵكی ساڵی 1907 بووە”(٤٠)، عەبدولڕەزاق ئەلهیلالی دەڵێت” قوتابخانەی ئامادەیی موڵكی لەماوەیەكی كەمی دوای ساڵی 1908 دامەزراوە”(٤١)، لە 23/ تەموزی 1908 كۆمەڵە ئەفسەرێكی سەر بە بزووتنەوەی “ئیتحاد ‌و تەرەقی” كودەتایەكیان دژی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم (1776-1909) كرد تامل كەچ بكات بۆ داوای كودەتاچییەكان داوای گەڕانەوەی دەستووری ساڵی 1876 یان دەكرد، دروشمەكەیان  “ئازادیی و دادپەروەیی ‌و یەكسانی” بوو. كۆمەڵەی ئیتحاد و تەرەقی لەكۆتایی ئەیلولی 1909 دا بەرنامەی سیاسیی خۆی خستەڕوو دەربارەی خوێندن ‌و فێركردنیش هاتبوو:- دەبێت دەوڵەتی عوسمانی پەروەردەیەكی یەكگرتووی هەبێت ‌و قوتابخانەكانیش بەهەموو چین و توێژەكانەوە یەكبگرێتەوە، هەروەها بەرنامەكە جەخت لەسەر بەهێزكردنی برایەتی نێو ئەو ڕەگەزانە كردبووەوە كە دەوڵەتی عوسمانی لێ‌ پێكدێت بەمەرجێك زمانی توركی زمانی فەرمی بێت(٤٢)،كاتێك كۆمەڵەكەش هاتنەسەركار بۆ ڕواڵەت گرنگیان بەخوێندندا‌ و قوتابخانەی ئامادەیی موڵكییان لەسلێمانی كردەوە ‌و ژمارەتی قوتابیەكانی (163) قوتابی بوو، ژمارەی قوتابییەكانی لەژمارەی قوتابیانی كەركوك زیاتربوو، لەوكاتەدا هەولێر قوتابخانەی ئامادەیی موڵكی بەخۆوە نەبینیووە (٤٣)، لەسلێمانیدا جگە لەوەی لەحوجرەی مزگەوتەكاندا پێگەیشتبوون ‌و ببوون بەخوێندەوار، ئەوانەی لەمەكتەبی ڕوشدییەی عەسكەری دەرچوون، ژمارەیەكی زۆریان ببوون بەكاربەدەست‌و ئەفسەرو لەسەردەمی عوسمانی‌و لەدوای ڕوخاندنی‌و لەكاتی حكومدارێتی شێخ مەحمودا‌و لەناو دەزگاكانی حكومەتی ئێراقدا جێگەی دیارییان هەبووەو ناسراوبوون، وەكوئەمین زەكی بەگ‌و تۆفیق وەهبی ‌و پیرەمێرد‌و…هتد(٤٤).

پەراوێزو سەرچاوەکان؛

1. د.كەمال مەزهەر: قەڵای زانستی كوردایەتی، گۆڤاری سلێمانی، ژمارە (5)، سلێمانی، 2000، ل16. د.محه‌مه‌د نوری عەتار: ئەندازیاری نوری كاكە حەمەی ئەمینی عەتار شاعیر‌و نوسەر‌و ئەرشیفەوان‌و قایمەكار(1920-1995)، سلێمانی، 2007، ل189.
2. د.حوسێن محه‌مه‌د عەزیز: شەكرەشارەكەم سولەیمانی(لێكۆڵینەوە‌وڕەخنە)، سلێمانی، 2003، ل134. جەمال بابان: قوتابخانەی روشدییەی عەسكەری لەسلێمانی، گۆڤاری ڕەنگین، ژمارە 141، ساڵی 2000، ل6.
3. ئەكرەمی مەحمودی ساڵحی ڕەشە: شاری سلێمانی، پێداچوونەوەی د.عیزەدین مستەفارەسوڵ، ب2، چ2، بەغداد، 1987، ل84.
4. جەمال بابان: سلێمانی شارەگەشاوەكەم، ب1، چ2، چاپخانەی ئاراس، هەولێر، 2012، ل153.
5. چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەڵ كەریم زەندلەسلێمانی لە8/1/2013.
6. جەمال بابان: سەرچاوەی پێشوو، ل155.
7. جەمال بابان: قوتابخانەی ڕوشدییەی عەسكەری لەسلێمانی، گۆڤاری ڕەنگین، ژمارە 141، ساڵی 2000، ل6.
8. د.ئاكۆعبدالكریم شوانی: شاری سلێمانی 1918-1932/لێكۆڵینەوەیەكی مێژوویی سیاسی، 2002، ل54.
9. ابراهيم خليل احمد: تطور التعليم الوطنى في العراق 1896-1932، مطبعةالاولى، البصرة، 1982، ص²⁶.
10. د.كەمال مەزهەر ئەحمەد: تێگەیشتنی ڕاستی‌وشوێنی لەپێگەی رۆژنامەی كوردیدا، چاپخانەی كۆڕی زانیاری كورد، بەغداد، 1987، ل44-45.
11. د.عبدالعزيزسليمان نورا:تاريخ العراق الحديث، قاهرة، 1968، ص³⁸².
12. كەمال رئوف محه‌مه‌د: یەكەم قوتابخانەی كیژانی سلێمانی، بێ شوێن و ساڵی چاپ، ل383.
13. هەمان سەرچاوە، ل383.
14. چاوپێكەوتنی توێژەرلەگەڵ صدیق صاڵح لەسلێمانی لە8/1/2013.
15. د.محه‌مه‌د عبدولڵڵا كاكەسور:گەشەكردنی خوێندنی فەرمی لەلیواكانی كوردستانی ئێراق دا(1921-1953) لێكۆڵینەوەیەكی مێژووییە، هەولێر، 2004، ل10-16.
16. صدیق صاڵح: سەرجەم بەرهەمی عبدالعزیز یاموڵكی، ب1، سلێمانی، 2005، ل131.
17. جەمال بابان: قوتابخانەی روشدییەی عەسكەری لەسلێمانی، گۆڤاری ڕەنگین، ژمارە 141، ساڵی 2000، ل18.
18. جەمال بابان:گەشتێك بەناخی تەمەندا، سلێمانی، 2007، ل177.
19. جەمال بابان: قوتابخانەی ڕوشدییەی عەسكەری، ل6.
20. محه‌مه‌د عبداللە كاكةسور: الدورالسياسى للضباط الكورد في كوردستان الجنوبية(1921-1925)، جامعةصلاح الدين، 1990، ص58-59.
21. جەمال بابان: شارەگەشاوەكەم، ب4، چ2، چاپخانەی ئاراس، هەولێر، 2012، ل139.
22. وەرگیراوە لەئەكرەمی محمودی صالحی ڕەشە:شاری سلێمانی، پێداچوونەوەی د.عیزەدین مستەفاڕەسوڵ، ب2، بەغداد، 1987، ل25.
23. سون( ميرزاغلام شيرازى): رحلةمتنكرمابين النهرينءكوردستان، الجزء الثانى، ط¹، 1971، ص¹⁴.
24. د.ئاكۆعبدالكریم شوانی: س. پ، ل59.
25. صدیق ساڵح: بەسەرهاتوی كاكەرشید شەوقی، سەرگوزشتە، رشیدشەوقی یەكەمین یاداشت نووسی كوردی، كوردستانی نوێ‌، ژمارە2592، ساڵی 2001، ل59.
26. غازی حەسەن: خوێندەواری ڕێگەیەكی سەخت‌و درێژ لەكوردستاندا، هەولێر، 2008، ل7-14.
27. وەرگیراوەلە م.هاوار: شێخ محمودی قارەمان‌ودەوڵەتەكەی خوارر‌وی كوردستان، ب1، لەندەن، 1990، ل93.
28. هەمان سەرچاوە، ل٩٤.
29. ئاكۆعبدالكریم شوانی: س. پ، ل60.
30. رسوڵ هاوار: س. پ، ب1، ل94.
31. د.كەمال مەزهەر: كوردی سلێمانی‌وبەغداد، ل310؛د.كەمال مەزهەر: تێگەیشتنی ڕاستی‌وشوێنی لەڕۆژنامەی كوردیدا،ل50-51
32. المؤلف المجهول: السليمانيةبين الامس واليوم، مطبعة الشبلية الحديثة، بغداد، 1985، ص¹⁴⁶.
33. رسوڵ هاوار: شێخ محمودی قارەمان‌ودەوڵەتەكەی خواروی كوردستان، ب1، لەندەن، 1990، ل110.
34. محه‌مه‌دئەمین زەكی بەگ: تأریخ سلێمانی‌و ویلایەتی، بەغداد، 1939، ل206.
35. فيصل محه‌مه‌دالارجع: تطورالعراق نحن حكم الاتعاوين (1908-1914)، ط¹، الموصل، 1975، ص140.
36. رسوڵ هاوار: س، پ، ب1، ل111.
37. د.ئاكۆعبدالكریم شوانی: س. پ، ل61.
38. چاوپێكەوتنی توێژەرلەگەڵ صدیق ساڵح لەسلێمانی لە8/1/2013.
39. ئەكرەمی سالحی ڕەشە: س. پ. ب2، ل417.
40. جەمال بابان: شارەگەشاوەكەم، س. پ، ب4، ل140.
41. تاريخ التعليم في العراق في عهد الانتداب البريطانى(1921-1932).
42. ابراهیم خلیل احمد: م، س، ص25.
43. د.محه‌مه‌د عبداللەكاكەسور: خوێندنی فەرمی، س. پ، ل19.
44. رسوڵ هاوار: س. پ، ل238.