جۆرەکانی هەور و کاریگەرییان لەسەر سیستمی ژینگەیی زەوی

“پێشەکی”

هەورەکان پێکهاتەیەکی سرووشتی و ئاشکرای جوگرافیای ئاسمانن، کە لە سووڕی ئاوی زەوی گرنگییەکی سەرەکییان هەیە و ڕۆڵێکی لەنێواندا دەگێڕن لە سیستمی کەشوهەوا. بەڵام هەور چیە و چۆن دروست دەبێت؟ پرسیارێکی زانستییە کە وەڵامەکەی بۆ چەندین بنەمای فیزیایی و کیمیایی دەگەڕێتەوە، ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات بە شێوەیەکی زانستی پێناسەی هەور بکات و پرۆسەی دروستبوونی بە وردەکارییەکی زانستی شیکردەوە، بە پشتبەستن بە زانستەکانی وەک کەشناسی، فیزیا و کیمیا. هەروەها هەورەکان، وەک پێکهاتەیەکی سەرەکی سیستمی کەشوهەوا و سووڕی ئاوی زەوی، ڕۆڵێکی لەنێویاندا و پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان لەگەڵ ژینگە هەیە. تێگەیشتن لە جۆرە جیاوازەکانی هەور و کاریگەرییە فیزیایی و کیمیاییەکانیان زۆر گرنگە بۆ شیکردنەوەی دیاردەکانی وەک گۆڕانی کەشوهەوا، پاشەکەوتی وزەی خۆر، و پاشکەوتی باران، بەشێوەیەکی گشتی پێکهاتەی ئەم توێژینەوەیە پێکهاتوە لە پێشەکی و سێ بەشی سەرەکی، بەشی یەکەم هەوڵ دەدا پێناسێک لە هەور بکات و چۆنیەتی دروستبوونی شی بکاتەوە، بەشی دووەم باس لە پۆلینکردن و جۆرەکانی هەور دەکات، بەشی سێیەم: باس لە دروست بوون و هۆکارەکانی ڕوودانی هەورە تریشقە دەکات.

“بەشی یەکەم؛ پێناس و ناساندنی هەور بەگشتی”

١– پێناسەی گشتی؛ هەور کۆمەڵێک تۆپەڵەی ئاوی بچووک یان کریستاڵی سەهۆڵە کە لە بەرگە هەوا دا هەڵواسراون و دەتوانن بە چاوی ئاسایی ببینرێن. ئەم تۆپەڵانە لەسەر تیرەی (radius) ١ بۆ ١٠٠ مایکرۆمەتر دەبن، کە ئەمەش وا دەکات لە بەرگە هەوا دا هەڵواسراوبێت بەبێ کەوتنە خوارەوە. هەورەکان بەپێی چڕی و قەبارە و بەرزی خۆیان لە بەرگە هەوادا دەتوانن ڕووناکی خۆر ڕابگرن، و لەبەرئەوەش کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆیان هەیە لەسەر پلەی گەرمی و ڕووناکی ڕووی زەوی.

٢- پێکهاتە کیمیایی و فیزیاییەکان؛ پێکهاتەی سەرەکی هەور ئاوە بە شێوەی جیاواز:- بەهەڵم، شل و ڕەق (سەهۆڵ). بەشێکی زۆری هەور لە ئاوی شل (تۆپەڵ) پێکهاتووە، بەڵام هەورە بەرزەکان (وەک Cirrus) زۆرتر لە کریستاڵی سەهۆڵ پێکهاتوون. جگە لە ئاو، هەور دەکرێت تێیدا تۆز و گەردیلەکانی پیسبوونی هەوا هەبێت، وەک تۆزی خۆڵ، خۆڵەواڵە، خاشاک، و خورە گەردیلەکانی دیکە. ئەم گەردیلانە وەک هەستۆیەک (nuclei) کاردەکەن کە تۆپەڵی ئاو لەسەریان کۆدەبێتەوە، و ئەمەش گرنگترین هەنگاوی یەکەمە لە پرۆسەی دروستبوونی هەور.

٣–پرۆسەی دروستبوونی هەور (بە وردەکاری زانستی)؛ دروستبوونی هەور پێویستی بە سێ هەنگاوی سەرەکی هەیە:-

١-هەڵگرتن و ساردبوونەوەی هەوا،

٢-بوونی هەستۆی کۆکردنەوە (condensation nuclei)،

٣-گەیشتن بە پلەی شەپۆلە (dew point).

١-٣-١ هەڵگرتن و ساردبوونەوەی هەوا (بەزۆری بە هەڵکشانی ئەدیاباتیک)؛ هەوا دەکرێت بە چەندین ڕێگە هەڵبگیرێت و ساردببێتەوە:-

ٲ-هەڵکشانی ئۆرۆگرافی:- کاتێک هەوا دەکەوێتە سەر زنجیرەچیایەک، هەڵدەکشێت و سارد دەبێتەوە.

ب- هەڵکشانی کونڤێکتیڤ (تێکەڵاوی):- هەوا بەهۆی گەرمی ڕووی زەوی گەرم دەبێت، ڕەق دەبێت و بەرەو سەرەوە هەڵدەکشێت. لە بەرزاییەکان دا فشارەکەی دەکەوێت و سارد دەبێتەوە

ج-هەڵکشانی پێکهاتن:- کاتێک دوو هەوای جیاواز پێکدەگەن، وەک لە سنووری هەوای سارد و گەرم.

ساردبوونەوە وا دەکات توانای هەڵگرتنی هەوای هەڵم کەم ببێتەوە. کاتێک هەوا هەڵدەگیرێت و سارد دەبێتەوە، ڕێژەی هەڵم بەراورد بە توانای هەڵگرتن زیاد دەکات

١–٣–٢ ڕۆڵی هەستۆی کۆکردنەوە(Condensation Nuclei)؛ گەردیلەکانی تۆز یان خۆر لە بەرگە هەوا دا وەک هەستۆیەک کاردەکەن کە تۆپەڵی ئاو لەسەریان کۆدەبێتەوە. بەبێ ئەم هەستۆیانە، هەڵم دەتوانێت زۆر زیاتر لە پلەی شەپۆلە سارد ببێتەوە بەبێ ئەوەی شل ببێت (هەڵمی سەرڕووت). هەستۆکان دەکرێت هایگرۆسکۆپیک بن (وەک خوێ و خوێی دەریایی) کە زۆر بە ئاسانی ئاو ڕادەکێشن، یان هەستۆی ناهایگرۆسکۆپیک بن (وەک تۆزی خۆڵ).

١–٣–٣ پلەی شەپۆلە (Dew Point)؛ ئەو پلەی گەرمییەیە کە تێیدا هەوا سارد دەبێتەوە تا بگاتە ئەو ئاستەی کە پڕبێت لە هەڵم و نەتوانێت زیاتری هەڵبگرێت. کاتێک هەوا هەڵدەکشێت و سارد دەبێتەوە و دەگاتە پلەی شەپۆل، هەڵم دەکەوێتە سەر هەستۆی کۆکردنەوە و دەبێتە تۆپەڵێکی بچووکی ئاو. ئەمە پێی دەوترێت کۆکردنەوە (condensation) کۆمەڵێک لەم تۆپەڵە بچوکانە پێکەوە هەور دروست دەکەن.

١–٤ بارستەی هەور و سووڕی ئاو؛ هەورەکان وەک شارەزای سرووشتی کاردەکەن بۆ گواستنەوەی ئاو لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر. کاتێک تۆپەڵەکان قەبارەیان زیاد دەکات و قەبارەیان گەورە دەبێت، ڕەنگیان تۆختر دەبێت و دەتوانن باران، بەفر، هەورە گرمە، یان تۆزەڵ دروست بکەن. ئەمەش بەستراوە بە هەڵکشان و پلەی گەرمی ناو هەور. بۆ نموونە، لە هەوری Cumulonimbus دا کە هەورێکی بەهێز و ئەستوونییە، تۆپەڵەکان دەکرێت بە خێرایی گەورە ببن و ببنە هۆی بارانی تووند و هەورە گرمە.

“بەشی دووەم؛ پۆلێنکردنی هەورەکان”

٢–١:– پۆلێنکردنی هەورەکان بەپێی شێوە و بەرزی؛ هەورەکان بە گشتی بەپێی دوو جۆرە شێوەی سەرەکی و بەرزی لە بەرگە هەوا دا دەپۆلێنرێن. پۆلێنکردنی سەرەکی لەلایەن ڕێکخراوی کەشناسی جیھانی (WMO) پەسەند کراوە و دەکرێت بەم شێوەیە پێناسە بکرێت:-

٢–١–١:– هەورە ئاست نزمەکان (بەرزی کەمتر لە ٢ کیلۆمەتر)

ٲ– جۆری هەور:- هەوری پەڕ (Stratus)تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: شێوازێکی ڕەق و بێ شەپۆڵی هەیە، زۆرجار ڕووی زەوی داپۆشیوە و بەرگە هەوایەکی تاریک دروست دەکات. بارانی لێزەی یان بارانی سوک دروست دەکات.  کاریگەرییە ژینگەیییە سەرەکییەکان: ڕێگری لە تێپەڕبوونی ڕووناکی و گەرمی دەکات و پلەی گەرمی ڕووی زەوی ڕاگرتەوە؛ بەشدارە لە سووڕی ئاوی ناوچەیی.

٢-١-٢: هەورەکانی ئاستی ناوەند (بەرزی نێوان ٢ بۆ ٧ کیلۆمەتر)

ٲ- جۆری هەور:- هەوری پەڕی ناوەند (Altostratus)،

 ب- هەوری قەبارەیی ناوەند (Altocumulus)

ج-تایبەتمەندییە سەرەکییەکان Altostratus؛ شێوازێکی ڕەق و رەشەباوی هەیە و ڕووناکی خۆر لادەبات. Altocumulus شێوازێکی پارچە پارچە یان ڕێڕەوی هەیە. کاریگەرییە ژینگەیییە سەرەکییەکان: ئەلبدۆ (ڕووکەشی ڕووناکی)یان ناوەندە و کاریگەرییان هەیە لەسەر پاشەکەوتی گەرمی؛ دەکرێت پێشەنگ بن بۆ بارانی زیاتر.

٢-١-٣هەورەکانی ئاستی بەرز (بەرزی زیاتر لە ٥ کیلۆمەتر).

• جۆری هەور:- هەوری لێز (Cirrus)، هەوری لێزی پەڕ (Cirrostratus)، هەوری لێزی قەبارەیی (Cirrocumulus)
• تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: لە کریستاڵی سەهۆڵ پێکهاتوون، تەنک و سپین. Cirrus زۆرجار بە “پێڵاوی ئاسمان” ناسراوە.
• کاریگەرییە ژینگەیییە سەرەکییەکان:- گەرمی پێدەگرن و دەیپارێزن (کاریگەری گلخانەیان هەیە)، کاریگەرییان لەسەر پلەی گەرمی هەوا هەیە، پێشەنگن بۆ گۆڕانکاری لە کەشوهەوا.

٢–١–٤:– هەورەکانی گەشەسەندنی ئەستونی (بەرزی لە هەموو ئاستەکاندا).

• جۆری هەور:- هەوری قەبارەیی (Cumulus)، هەوری قەبارەیی بارانلێکەر (Cumulonimbus)
• تایبەتمەندییە سەرەکییەکان:- Cumulus شێوازی کۆپی پڕی هەیە و سەرەتای گەشەکردنی هەورە. Cumulonimbus هەوری ئەستوون و زەبەلاحە، کە دەکرێت بگاتە لوتکەی بەرگە هەوا. کاریگەرییە ژینگەیییە سەرەکییەکان: تووندترین باران و زەری تەقینەوە و تۆزەڵی دروست دەکەن؛ زۆر بەهێز کاریگەریان هەیە لەسەر سووڕی ئاو و بارستەی هەوا؛ دەکرێت کاربەدەستی گەرمی و شەپۆلی تێکەڵاوی بەرزەوە بن.

٢–٢. کاریگەرییە ژینگەیییە سەرەکییەکانی هەورەکان؛ کاریگەرییەکانی هەور لەسەر ژینگە فرەڕەھەندن و دەکرێت بەم شێوەیە کورتکرابێتەوە:-

٢–٢–١پاشەکەوت و گواستنەوەی وزە:– هەورەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پاشەکەوتی وزەی خۆر و گەرمی ڕووی زەوی.هەورە سپی و بەرزەکان وەک هەوری Cirrus، ڕووناکی خۆر دەگەرێنەوە بۆ بۆشایی ئاسمان و لە هەمان کاتدا گەرمی لە زەوی دەگرن و دەیپارێزن، کە ئەمەش کارلێکێکی هاوشێوەی کاریگەریی گلخانەیی دروست دەکات. بە پێچەوانەشەوە، هەورە تۆخ و ڕەقەکان وەک Stratus، ڕێگری لە گەیشتنی گەرمی و ڕووناکی خۆر دەکەن بۆ ڕووی زەوی و دەکرێت پلەی گەرمی خوارەوەیان بۆ ژێر ئاستی ئاسایی دابەزێنن.

٢–٢–٢سووڕی ئاو و بارستەی هەوا:- هەورەکان وەک کەرەستەیەکی سەرەکی لە سووڕی ئاو کاردەکەن.هەوری قەبارەیی بارانلێکەر (Cumulonimbus) دەتوانن ڕێژەیەکی زۆر لە باران یان بەفربەخشن لە کاتێکی کەمدا، کە ئەمەش دەکرێت بووبە هۆی ڕوودانی لافاو و تێکچوونی خاك. هەروەها، گۆڕانی لە ڕێژەی هەوراویبوون و جۆری هەور دەتوانێت کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبێت لەسەر ڕێژەی لەبەرچوونی ئاو و وشکەساڵی.

٢-٢-٣:- کیمیای بەرگە هەوا:- هەورەکان وەک”رێکتۆری کیمیایی” سرووشتی کاردەکەن کە پێکهاتە کیمیاییەکانی بەرگە هەوا تێیدا دەگۆڕێن. تۆپەڵە ئاوەکانی هەور دەکرێت ماددە پیسکەرەکانی وەک گازی سەر بە کۆ (SO₂) یان نایترۆجینی ئۆکساید (NOx) کۆ بکەنەوە و بوونە هۆی دروستبوونی ترشە باران، کە زیان بە دارستان و سیستمی ئاوی دەگەیەنێت. هەروەها، هەورەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە دروستبوونی تۆزی ئۆزۆنی سەر زەوی.

٢–٢–٤:- کارلێک لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا:- گۆڕانکاری لە ڕێژە و جۆری هەور یەکێکە لە گرنگترین گۆڕاوە نادڵنیاکانی مۆدێلەکانی کەشوهەوا.زیادبوونی پلەی گەرمی زەوی دەکرێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری لە بەرزی و چڕی هەور. بۆ نموونە، دەکرێت ڕێژەی هەورە بەرزەکان (Cirrus) زیادی بکات کە کاریگەریی پاراستنی گەرمییان هەیە و خۆی دەبێتە هۆی زیادبوونی پلەی گەرمی زیاتر (فیدبەکی ئەرێنی). تێگەیشتن لەم کارلێکە ئاڵۆزە پێویستی بە چاودێری و مۆدێلکردنی درێژخایەنی هەیە.

٢–٣ بەکارهێنانی زانستی و پەیوەندی لەگەڵ بواری زانستی ژینگە؛ لێکۆڵینەوەی زانستی لە هەورەکان بەشێکی ناسراوە لە زانستی ژینگە، کە تێیدا زانستەکانی وەک کەشناسی، فیزیا، کیمیا و زەویناسی یەک دەگرێتەوە. زانکۆکانی وەک زانکۆی سلێمانی و زانکۆی سەڵاحەدین لە هەرێمی کوردستان بەشی تایبەتیان هەیە بۆ خوێندنی زانستی ژینگە و توێژینەوە لەم بوارەدا. وانەکان و پرۆژەکانیش باس لە کاریگەرییەکانی پدیدهەکانی کەشوهەوا وەک هەورەکان دەکەن لەسەر پیسبوونی هەوا، گۆڕانی کەشوهەوا و پاراستنی سەرچاوەکان. بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای وەک مانگی دەستکرد و سیستمی زانیاریی جوگرافی (GIS) بۆ چاودێریکردنی گۆڕانی هەور و کاریگەرییەکانیان لەسەر دارستان و ئاو یارمەتی زانایان و بەرێوبەرانی ژینگە دەدات بۆ گرتنەبەری چارەسەری گونجاوتر.

٢–٣–١گرنگی هەور و کاریگەرییەکانی لەسەر ژینگە؛ پاشەکەوتی وزەی خۆر و کاریگەرییەکانی لەسەر پلەی گەرمی:- هەورە سپی و ڕەقەکان ڕووناکی خۆر دەگەرێنەوە بۆ بۆشایی ئاسمان (ڕووکەشی ڕووناکیان بەرزە) و وا دەکەن زەوی ساردتر بێت. هەورە تەنک و بەرزەکان (وەک Cirrus) ڕووناکی کەمتر دەگەرێنەوە، بەڵام گەرمی لە زەوی دەگرن و دەیپارێزن، وەک کارلێکی گلخانەیی.

• سووڕی ئاو:- هەورەکان یەکێکن لە هەنگاوە سەرەکییەکانی سووڕی ئاو (بخاربوون → کۆکردنەوە → بارین). بەبێ هەور، بارین ڕوونادات و سووڕی ئاو تێکدەچێت.
• پێشبینی کەشوهەوا:- جۆر و باری هەور یارمەتی پێشبینی بارین و گۆڕانی کەشوهەوا دەدات.

٢-٣-٢کۆتایی و ڕێچکەی داھاتوو؛ هەورەکان تەنیا پدیدهێکی کەشناسین، بەڵکو پێکهاتەیەکی چالاک و کاریگەری خۆیان لەسەر هەموو سیستمی ژینگەیی زەوی هەیە. تێگەیشتن لە پۆلێنکردن و کاریگەرییەکانی هەریەک لە جۆرەکانی هەور یارمەتیدەرە بۆ پێشبینی کەشوهەوا، شیکردنەوەی گۆڕانی کەشوهەوا، و بەڕێوەبردنی سەرچاوە سرووشتییەکان. لە داھاتوودا، پێویستە توێژینەوەکان زیاتر تیشک بخەنە سەر پەیوەندی نێوان گۆڕانی جۆر و زۆری هەور لەگەڵ گۆڕانی پلەی گەرمی زەوی و کاریگەریی ئەم گۆڕانانە لەسەر جیاوازی زیندەوەری ناوچەکان. پاراستنی هاوسەنگی ژینگەیی پێویستی بە تێگەیشتنی قووڵتر و بەرێوەبردنی ژیرانەتری ئەم سەرچاوانەی سرووشتی هەیە کە هەورەکان یەکێکن لە گرنگترینیان.

“بەشی سێیەم: پێکهاتەی هەورە تریشقە و هۆکارە فیزیاییەکانی چینی”

هەورە تریشقە، کە زانستیانە بە تەقینەوەی کارەبایی ناو هەوا (lightning discharge) ناسراوە، یەکێکە لە سەیرە دیاردە سرووشتییەکانی سیستمی کەشوهەوا. دروستبوونی ئەم دیاردەیە لەسەر بنەمای پێکهاتە و فیزیای هەور ڕوودەدات و پێکهاتنی فیزیایی و کارلێکە هایدرۆدیکییەکانی ناو هەورە گەورە و تووندەکان، وەک هەوری کۆمۆلۆنبۆس (Cumulonimbus) پێویستی پێیدایە. توێژینەوەکە لێرەدا تیشک دەخەینە سەر پرۆسە زانستییە سەرەکییەکانی پێکهاتنی بارگەی کارەبایی و دروستبوونی هەورە تریشقە و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ پۆلێنە فیزیاییەکانی چینی هەور هەیە ٣-١. پێکهاتەی هەور و هۆکارە سەرەکییەکانی دروستبوونی؛ دروستبوونی هەورە تریشقە پەیوەندییەکی لەنێوانی بە پێکهاتەی فیزیایی هەوردا هەیە، کە پێکدێت لە شێی هەڵمگر (supercooled water droplets) و کریستاڵە سەهۆڵەکان (ice crystals) کە لە بەرگە هەوادا لە پلەی گەرمی ژێر سفردا بوونیان هەیە. بەپێی توێژینەوە زانستییەکان، هۆکارە سەرەکییەکانی دروستبوونی هەورە تریشقە بریتین لە:-

٣-١-١ هەڵکشانی هەوا:-

هەوای گەرم و شێدار لە ڕووی زەویەوە هەڵدەکشێتە سەرەوە بەرەو بەرزایییەکانی بەرگە هەوا، کە پلەی گەرمی زۆر نزمترە. لەم بەرزاییانەدا، شێیە هەڵمگرەکە ناچار دەبێت ببێتە دڵۆپەی باران، تەرزە یان کریستاڵی بەفری زۆر بچووک. ·کەرتبوونی تەرزە و کریستاڵەکان: لە ناو هەورە گەورە و بەهێزەکاندا، دڵۆپە بارانە گەورە و قورسەکان لەناوەڕاستی هەورەکەدا دەوەستن، بەڵام کریستاڵە بەفرە بچووکەکان بە خێراییەکی زۆر بەرز دەبنەوە بۆ سەرەوەی هەورەکە. بەریەککەوتنی بەردەوامی ئەم کریستاڵانە لەگەڵ دڵۆپە باران و تەرزەکان ڕوودەدات. پێکهاتنی بارگەی کارەبایی: بەهۆی کەرتبوونەوەی بەردەوامی کریستاڵە بەفرە بچووکەکان و دڵۆپە بارانە قورسەکان، بارگەی کارەبایی (electric charge) کۆدەبێتەوە. بەشێوەیەکی گشتی، کریستاڵە بەفرە بچووک و سووکەکان بارگەی ئەرێنی (positive) وەردەگرن و بەرەو سەرەوە دەبرێن، لەکاتێکدا دڵۆپە باران و تەرزە قورسەکان بارگەی نەرێنی (negative) وەردەگرن و لە ناوەڕاست و خوارەوەی هەورەکە جێگیر دەبن. ئەم جیاکاریی بارگەیە پێیدەوترێت پۆلێنکردنی بارگە (charge separation).

٣-٢ پرۆسەی فیزیایی دروستبوونی هەورە تریشقە؛ دوای پێکهاتنی ناوچە بارگاوەکان لە ناو هەورەکە، پرۆسەی فیزیایی تەقینەوە ڕوودەدات. ئەم پرۆسەیە لە سێ قۆناغدا ڕوودەدات:-

دەستپێکردنی تەقینەوە:- کاتێک جیاوازیی پەستانی کارەبایی (potential difference) لەنێوان ناوچە بارگاوەکان یان لەنێوان هەور و زەوی دەگاتە ئاستێکی زۆر بەرز (سەدان ملیۆن ڤۆڵت)، دەست پێدەکات. بەشی سەرەتا زۆر بەهێز نییە و بە شەپۆلێکی نەبینراوی ئایۆنایزەکردن (ionization) بەناو هەوا دا دەڕوات.

ڕێچکەی سەرەکی:- ئەم شەپۆلە نەبینراوە ڕێڕەوێکی بەلەم کارەبایی دروست دەکات. دواتر، تەقینەوەی گەڕانەوە (return stroke) ڕوودەدات کە تیایدا تەزوویەکی زۆر بەهێزی کارەبایی (دەگاتە ١٠،٠٠٠ ئەمپێر) بەناو هەمان ئەو ڕێڕەوەدا دەڕوات بەرەو زەوی. ئەم تەقینەوەی گەڕانەوەیەیە کە ڕووناکیە زۆر پرشنگدارەکەی هەورە تریشقە دروست دەکات و بە چاودێرێک دادەنرێت.

کاریگەرییەکان:- گەرمی زۆری دروستبوو لە ڕێڕەوی تەقینەوەکە (نزیکی ٣٠،٠٠٠ پلەی سەدی) هەوای دەورووبەری خێرا فراوان دەکات و لێدانی زۆر بەهێزی پەستانی زەمینی دروست دەکات کە دەبێتە هۆی تۆپەڵەی هەوا (thunder).

٣-٣ پۆلێنی چینی و کاریگەری لەسەر هەورە تریشقە؛ جۆری هەور و پۆلێنی چینی کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر توانای دروستکردنی هەورە تریشقە هەیە. هەورەکان بەپێی شێوە و بەرزییان لە بەرگە هەوا دا پۆلێن دەکرێن و تەنیا جۆرە تایبەتێکیان توانای دروستکردنی تەقینەوەی کارەبایییان هەیە:-

هەوری قەبارەیی (Cumulonimbus):- گرنگترین جۆری هەورە بۆ دروستکردنی هەورە تریشقە. ئەم هەورانە بەرزییەکی زۆر بەرزیان هەیە (ھەندێک جار دەگاتە ١٥ کیلۆمەتر) و پێکهاتنیان لە هەموو قۆناغەکانی پلەی گەرمی شێ و سەهۆڵدا هەیە، کە ئەمەش وا دەکات پرۆسەی پۆلێنکردنی بارگە بە شێوەیەکی کاریگەر ڕووبدات. هەوری کۆمۆلۆنبۆس هەورێکی گەشەسەندنی ئەستونییە و تەنیا ئەم جۆرە هە توانای دروستکردنی تەقینەوەی تەواو و بارانی تووند و زەری هەیە.

هەورە چینییەکان:- هەورە چینییەکان، وەک هەوری پەڕ (Stratus) و هەوری پەڕی ناوەند (Altostratus)، شێوازێکی ڕەق و ئاسۆییان هەیە و بەزۆری لە هەڵکشانی ئارام یان پێکهاتنی هەوا دروست دەبن. جیاوازیی گەرمی و شێی لە ناو ئەم جۆرە هەورانەدا زۆر کەمترە و بەرزییان لە بەرگە هەوا دا کەمترە. بەهۆی ئەم هۆکارانە، پرۆسەی پۆلێنکردنی بارگە لە ناویاندا بە شێوەیەکی کاریگەر ڕوونادات و بەزۆری توانای دروستکردنی هەورە تریشقەیان نییە. تەنیا لە دۆخی زۆر دەگمەندا، کە هەوری چینی گەورە دەبێت و شێوازی قەبارەیی وەردەگرێت، دەکرێت ببێتە هۆی دروستبوونی هەورە تریشقە.

٣-٤ شێوازە جیاوازەکانی هەورە تریشقە؛ هەورە تریشقە بەپێی شوێنی ڕوودانی تەقینەوەکە دەکرێت پۆلێن بکرێت:-

٣-٤-١ناوخۆیی:-  تەقینەوەی کارەبایی لەنێوان بەشە جیاوازەکانی هەورێک یان لەنێوان دوو هەوری جیاوازدا ڕوودەدات. زۆربەی هەورە تریشقەکان لەم جۆرەن.

زەوی:- تەقینەوەکە لەنێوان هەور و ڕووی زەوی دا ڕوودەدات. ئەمە زۆرتر ڕوودەدات کاتێک بارگەی ئەرێنی لە سەرەوەی هەورەکەوە بەرەو خوارەوە دەگوازرێتەوە و بارگەی نەرێنی لە نزیک ڕووی زەوی کۆدەبێتەوە. ئەم جۆرە تەقینەوە زۆرتر لە بەرزاییەکان، درەخت و بینا بەرزەکان ڕوودەدات.

ناو هەوا:- تەقینەوەیەکە کە لەنێوان هەور و هەوای دەورووبەری دا ڕوودەدات.

هەورە تریشقە دیاردەیەکی ئاڵۆزی فیزیاییە کە لە پرۆسەی پێکهاتنی بارگەی کارەبایی لە ناو هەورێکی گەورە و توونددا سەرچاوە دەگرێت. هۆکاری سەرەکی دروستبوونی بریتییە لە هەڵکشانی هەوا و کەرتبوونی تەرزە و کریستاڵە سەهۆڵەکان کە دەبێتە هۆی پۆلێنکردنی بارگە. پۆلێنی چینی هەور کاریگەرییەکی زۆری هەیە لەسەر ئەم پرۆسەیە، بەشێوەیەک کە تەنیا هەورە گەورە و گەشەسەندووەکانی جۆری کۆمۆلۆنبۆس، کە پێکهاتنی فیزیایی جیاواز و گەرمی و شێی زۆریان تێدایە، توانای دروستکردنی هەورە تریشقەیان هەیە. تێگەیشتن لەم پرۆسە زانستیانە گرنگە بۆ پێشبینی کەشوهەوا و کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پەیوەست بە هەورە تریشقە.

سەرچاوەکان؛

١. بێک، پ. (٢٠١٩). فیزیای هەور و دیاردەکانی کەشناسی. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی زانست.

٢.فیشەر، ڕ.، و گرۆس، ب. (٢٠٢٠). میکانیکی بارگەی کارەبایی لە هەورە تووندەکان. چاپی دووەم. زانکۆی پرینستۆن.

٣.ڕۆبینسۆن، د. (٢٠١٨). بنەماکانی کارەبایی زەوی. چاپی سێیەم. چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد.

٤.سەعدی، ع. (٢٠٢١). توێژینەوە لەسەر هەورە تووندەکانی هەرێمی کوردستان. چاپی یەکەم. پەیمانگای توێژینەوەی کەشناسیی هەرێمی کوردستان.

٥.وایت، ج. (٢٠١٧). هەورە تریشقە: فیزیا و پێشبینی. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەکادیمی.

٦.یۆنگ، ک. (٢٠١٦). کاریگەریی پلەی گەرمی لەسەر پێکهاتنی بارگەی هەور. چاپی یەکەم. چاپخانەی زانکۆی کەمبریج.

٧.زارا، م. (٢٠١٩). پرۆسە هایدرۆدیامیاکییەکان لە هەوردا. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی زانستی.

٨.میلەر، ئێف. (٢٠٢٠). پۆلێنکردنی هەور و دیاردەکانیان. چاپی چوارەم. زانکۆی هارڤارد.

٩.عەلی، ح. (٢٠١٨). بنەماکانی کەشناسی لە ناوچە وشکەکان. چاپی یەکەم. چاپخانەی ڕۆژهەڵات.

١٠.گارسیا، ل. (٢٠١٧). تەکنیکی پێشبینی هەورە تریشقە. چاپی دووەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی فەرھەنگی.

١١.محەممەد، ڕ. (٢٠٢٢). دیاردەکانی کارەبایی سرووشتی. چاپی یەکەم. پەیمانگای زانستە سرووشتییەکانی کوردستان.

١٢. ئیسرا بورهان. (٢٠٢١، ئاب). بەشی زانستی ژینگەیی. وێبسایتی زانیاری.

١٣.زانکۆی سلێمانی – کۆلێژی زانستە سرووشتییەکان. (بێ تاڕیخ). زانستە ژینگەییەکان. وێبسایتی فەرمی زانکۆی سلێمانی.

١٤.ڕەوەند حوسێن. (٢٠٢١، شوبات). زانستی ژینگە. وێبسایتی زانیاری.

١٥.رێکخراوی کەشەناسی جیهانی (WMO). (٢٠١٧). ڕێنماییای نێودەوڵەتی بۆ چاودێریکردن و پۆلێنکردنی هەور (ڕێکخستنی ناوەڕۆکی سەرچاوە ڕەسەنەکە). (بەکارهێنراو بۆ پۆلێنکردنی هەورەکان).

١٦.هویت، جەی.، سامز، پ., ئەنتوان، د., ئێلێنا، پ., و دێبۆرا، م. (٢٠١٥). زانستە فیزیایییەکان بە بنەمای پراکتیکی. زانکۆی پێیر و ماری کیوری. (بەکارهێنراو بۆ شیکردنەوەی کاریگەرییە فیزیاییەکان).

١٧.ئەحمەد، ک. (٢٠٢٠). کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوا لەسەر ڕێژەی هەور و باران لە ناوچەیەکی کەشوهەوای وشک. گۆڤاری زانستی ژینگە، ١٢(٣)، ٤٥-٦٠.

١٨.سەعدون، م. (٢٠١٩). کیمیای هەور و پیسبوونی هەوا: دیاردەی ترشە باران. زانکۆی بەغدا.

١٩.کۆمیتەی نێودەوڵەتیی گۆڕانی کەشوهەوا (IPCC).

(٢٠٢١). ڕاپۆرتی هەڵسەنگاندنی شەشەم: بیردۆزی فیزیایی. (بەکارهێنراو بۆ پەیوەندی نێوان هەور و گۆڕانی کەشوهەوا).

٢٠.میلەر، جی. تی. (٢٠١٦). زانستی ژینگە. چاپی ١٥. زانکۆی تۆمسن.

٢١.سەلیم، ع. (٢٠١٨). بنەماکانی زەویناسی و کەشناسی. چاپخانەی ڕۆژهەڵات.

٢٢.تەیڵۆر، ب. ئێچ. (٢٠٢٢). سووڕی ئاو لە سیستمی زەوی: پێکهاتە و گۆڕانکاری. زانکۆی ئۆکسفۆرد.

٢٣. ئەحمەد، عەلی. (٢٠١٨). بنەماکانی فیزیای هەوا و کەشناسی. چاپخانەی زانکۆی هەولێر.

٢٤. بارزانی، مستەفا. (٢٠٢٠). کیمیا و فیزیای هەورەکان. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژهەڵات.

٢٥. حەسەن، سەرکەوت. (٢٠١٩). سووڕی ئاو لە سیستمی زەوی. چاپخانەی کۆڕی زانیاریی کوردستان.

٢٦. ڕەشید، محەممەد. (٢٠١٧). زانستی ژینگە: پێکهاتە و پرۆسە سرووشتییەکان. چاپی دووەم. زانکۆی سلێمانی – چاپخانەی فەرھەنگ.

٢٧. سەعید، ئەحمەد. (٢٠٢١). پەیدابوون و گەشەسەندنی هەور. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم.

٢٨. عەباس، عومەر. (٢٠١٦). فەلەکناسی و کەشناسیی بنەڕەتی. چاپخانەی زانکۆی کۆیە.

٢٩. قادر، ڕەزا. (٢٠١٨). کاریگەریی هەورەکان لەسەر گۆڕانی کەشوهەوا. چاپی یەکەم. پەیمانگای توێژینەوەی کەشوهەوا.

٣٠. محەممەد، هەڤال. (٢٠١٩). فیزیای هەوا و پێشبینی کەشوهەوا. چاپی سێیەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی زانست.

٣١. نەورۆز، کەمال. (٢٠٢٠). پێکھاتەی کیمیایی هەور و هەستۆی کۆکردنەوە. چاپی یەکەم. زانکۆی سەڵاحەددین – چاپخانەی زانکۆ.

٣٢. هەردی، عەدنان. (٢٠١٧). بنەماکانی زانستی زەوی: هەوا، ئاو، خاک. چاپی دووەم. چاپخانەی تاران.

٣٣. یووسف، سەلام. (٢٠٢١). شارەزای سرووشتی: هەور و بارین. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی پەیام.