“ژن، جەستەمەندی و ئاڕاستەکردنی جوانیناسانە”
“ئەم نووسینە کورتە کە بەشێکە لە لێکۆڵینەوەیەکی درێژی بڵاونەکراوە لە ڕۆژی سێشەممە ١١ی سەرماوەزی ٢٧٢٥ی کوردی هاوڕێ لەگەڵ ٢/١٢/٢٠٢٥ی زاینی لە سیمیناریی زانستیی ““هێمن” موکریانی؛ ژیان، بەرهەم و پێگەی فەرهەنگی-کۆمەڵایەتی” لە زانکۆی کوردستان پێشکەش کراوە. بەڕێوەبەرانی سیمینارەکە ئەنیستیتوی ڕاژە و زانکۆی کوردستان بوون”.
کلیل وشەکان؛ ژن، ژیاندۆستی، جەستەمەندی، ئاڕاستەکردنی جوانیناسانە، خود، ئەویدی
“ئاماژەیەکی گشتی”
تێری ئیگڵتۆن، بیرمەند و تیۆری داڕێژی بهریتانی لە کتێبی “ئایدۆلۆژیای جوانیناسیدا” ڕەچەڵەکێک بۆ وشەی ئیستاتیک یان جوانیناسی دەخاتە ڕوو، کە من لێرەدا بۆ خوێندنەوەی خۆم لەسەر شیعرەکانی مامۆستا “هێمن” کەڵکی لێ وەردەگرم. ئەو دەڵێت؛ “جوانیناسی وەکوو گوتارێکی پەیوەندیدار بە لەش یان جەستە لەدایک بوو. ئەم دەستەواژەیە لە بیچمبەندی یان گوورانی سەرەتایی خۆیدا لە لایەن “ئەلێکساندێر گاتلیب باومگارتن” فهیلهسوفی ئاڵمانی سەدەی هەژدە “١٧١٤-١٧٦٢”لە پلەی یەکەمدا ئاماژەیەک نەبوو بۆ هونەر، بهڵكو بە هەمان شێوە کە وشەی یۆنانیی aesthesis “بێژەکردن؛ ئێستیسێس بە ئینگلیزی و ئایستێسیس بە یۆنانی”پیشانی دەدات، دەلالەت و تەعبیرکردن بوو لە کۆی پانتاکانی تێگەیشتن یان هەستبینی/هەستدۆزی “sensation”ی مرۆیی و ئینسانی.” “هەستدۆز یان هەستبین بەو واتایەی کە مرۆڤ بەگشتی یەکەمجار لە ڕێگەی هەستەکانییەوە ڕووبەڕووی دنیای دەرەوەی خۆی دەبێتەوە. ن”.
ئەم پانتاییە شتێک جگە لە ژیانی هەستمەندانە و هەستەکیی ئێمە لە گشتیترین حاڵەتیدا نییە-واتە هەموو پانتایی حەز و بێزەکانی ئێمە، شێوەی بەرکەوتن و لێئاڵانی جیهان لە لایەنە هەستوەرگرەکانی لەشی ئێمە، بە دەربڕینێکی دیکە هەموو ئەو شتانەی کە لە جێگیربوون و قاڵبوونی ئاسایی و بایۆلۆژیکیی ئێمە لە جیهاندا سەرچاوە دەگرێت. بۆیە دەتوانین بڵێین بابەتی جوانیناسی پەیوەستە بەم بەرهەستترین لایەنەی بوونی ئینسانییەوە کە لەش یان جەستەیە! بەم شێوەیە دەکرێت” سەرهەڵدانی جوانیناسی” وەکوو یەکەمین جموجووڵە ماتریالیستییە سەرەتاییەکان هەژمار بکەین واتە جمجووڵی شۆڕشێکی لەمێژە کپکراوی لەش یان جەستە لە هەمبەر هەر جۆرە ستەم و زاڵبوونێکی ئەویدییەکان”بابەتە تۆرییەکان”.
لێرەدا کاتێک باسی جوانیناسی وەکوو جمووجووڵی شۆڕشگێڕانە دژی پێکهات و نەریت و هەژموونییەکانی ئەویدی دەکەین، بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکیش باسی سیاسەت و جوانیناسی، لەش و هەستەکان، ئاڕاستە و ئەندازیاریکردنیان لە لایەن سیستەمە سیاسییەکانەوە دێتە ئاراوە.
لە ئەزموونی مامۆستا “هێمن”دا دەتوانین ئەم بانگەشەیە بکەین کە کۆڵەکە و بوونیادی جوانیناسییەکەی هەمان لەش یان جەستەیە. واتە “هێمن” وەکوو خودێکی جوانیناس هەستپێکەر و هەستیبین “یان هەستدۆز”ێکی سووژەی کوردییە لە چرکەیەکی تایبەتی مێژووی جوانیناسی کوردیدا. نوێنەر و ڕەمزی ئەم جوانیناسییە جەستەمەند و مادییەش لە دنیای شیعریی “هێمن”دا “ژن”ە. بێگومان دەتوانین باس لە ڕەمزی دیکەی ئەم جەستەمەندییە بکەین وەکوو مەی، سرووشت بە مانا پەتییەکەی و چی دیکە بەڵام ژن وەکوو ڕەمز و سیمبولێک بۆ ژیاندۆستی و خواستی ئیرۆس و هاوکات وەکوو “خودێکی ئەویدی” هەم لایەنی مادیی و جەستەمەندی جوانیناسانەی شاعیرمان دەداتێ و هەم ململانێ و زۆرانبازیی جوانیناسیی شاعیر لەگەڵ ئەو نەریتە جوانیناسانەی پێشوو و ئەو سیستەمانەی دەسەڵات” ئیتر یەکەیەکی حوکمڕانی بێت یان پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی، کولتووری و ئایینی” دەخاتە ڕوو کە جوانیناسی بە ئاڕاستەی خواست و حەزەکانی خۆیان ئەندازیاری دەکەن. تێگەیشتن لەم جوانیناسییە جەستەمەندەی “هێمن” بە بێ ئاماژەدان بە ڕێبازی ڕۆمانتیک یان ڕۆمانتیسیزمی شیعری کوردی نیوەچڵ و ناتەواوە. هێربێرت ڕید، شاعیر و ڕەخنەگری ڕۆمانتیکی ئینگلیزی شیعری هەر شاعیرێک لەگەڵ سرووشتی شاعیر بە گرێدراو دەزانێت. ئەم ڕوانینەی ڕید بۆ مامۆستا “هێمن” تەواوە. دیارە سەرهەڵدانی ڕۆمانتیکەکان لە ڕۆژئاوا پەرچەکردارێکی سەردەمی خۆی بووە دژی کۆت و بەندە توندوتۆڵەکانی ڕێبازی کلاسیسیزم یان کلاسیک. ناوزەدکردنی شیعری مامۆستا “هێمن” وەکوو شیعرێک سەر بە ڕێبازی ڕۆمانتیکی کوردی کە تێیدا پێداگریی لەسەر هەستمەندی و جۆرێک تاکگەرایی، گەڕانەوە بۆ سرووشت و ستایشی ڕابردوو و هەیە، داکۆکییەکی مێژوویی و ڕێبازناسانەیشە لەو خواستی ئازادیخوازییەی سرووشتی شاعیر کە لە ڕێگەی جوانیناسییەکی جەستەمەندەوە دەچێتە شەڕی پێکهاتە جۆراوجۆرەکان. واتە دەتوانین بڵێین ڕۆمانتیسیزمی شاعیر لە سەردەمی شاعیر و لە فەزای کوردستان و مەهابادی ئەوکاتدا پەرچەکردارێک بووە دژی ئەو سیستەمەی کە یەکەمجار لە ژێر سەقفەکەیدا چاوی کردۆتەوە واتە هەمان سیستەمی فیۆداڵی و دەسەڵاتی میری و ئاغاوات کە بێگومان ئەم پەرچەکردارە لێرەدا گیر ناخوات و بۆ لایەنانی دیکە شۆڕ دەبێتەوە. پەرچەکردارێک لە فۆرمی باڵای ڕووبەڕووبوونەوە و زۆرانبازی لەگەڵ ئەو نەریتەی کە جوانترین شتی دنیای “هێمن”ی بە دابەستەیی و بەندیی هێشتووەتەوە واتە ژن. شاعیر لە پێشەکی تاریک و ڕووندا دەڵێت؛ “ڕێوشوێنی بنەماڵەکەمان ئیجازەی نەدەدا من لەگەڵ هاوتەمەنەکانم گاڵتە و گەپ بکەم. چونکە من کوڕە دەوڵەمەند بووم و ئەوان کوڕە هەژار. من کوڕی شێخەلئیسلامیی بەناوبانگ بووم، ئەوان کوڕی لادێیەکی بێ ناونیشان. من بەروپشت ئەتڵەس بووم ئەوان کەڕە کرمانج. من کۆک و پۆشتە بووم و ئەوان ڕووت و ڕەجاڵ.” ئەم زەختە یان با بڵێین ئەم ستمەکارییە سەرەتاییەی ژینگەی “هێمن”، “هێمن”ی خستۆتە بەردەم دوو بژاردەوە کە دەبێت یان خودێکی ئایدۆلۆژیکی فیۆداڵ و ستەمکار هەڵبژێرێت یان خودێکی جوانیناس و سەرکێش کە دژی ئەو خودەی دیکەیە و لێرەوەش دیالیکتیکی ئاڵۆز و زۆرانبازیی نێوان خود و ئەویدییەکانی خود و ئەویدییەکانی غەیری خود دەست پێ دەکات.
“جەستەمەندیی شاعیر و نواندنەوەی جەستەی خود”
کاتێک باسی جەستەمەندی دەکرێت مەبەست ئەوە نییە ئێمە خودێک یان ئێگۆیەکمان هەیە کە خواستێکی دیاریکراو بۆ ئەویدییەکی موخالیف وەکوو ڕەگەزی بەرامبەر هەیە، بهڵكو لە پلەی یەکەمدا باسمان لەسەر جەستەی بکەر یان جوانیناسێکە کە لە دەلاقەی جەستەی خۆیەوە جەستەی بەرامبەر و هەموو پەیکەرەی جیهان، سرووشت و دەوروبەر و دەبینێت. بۆ بەرهەستکردن و عەینییەتبەخشی بەم وتەمە دوو نموونە لە شیعرەکانی شاعیر دەهێنمەوە. نموونەی یەکەم شیعری “بۆ چمن” کە بە سادەیی باسی دەم و پاشەوەی مرۆڤ دەکات و هەر وەکوو دیاریشە بێبەری نییە لەو خواستە چینایەتییە دادپەروەریخوازانەیەی کە سەردەمێک لە ژینگەی شاعیرەوە بە چڕی گوازراوەتەوە بۆ ناخی:-
بۆ چمن
ئەی خودای گەورە! خالیقی بێ چوون/ ئەی ئەوەی دات بە ئێمە زار و قوون
یا ئەوان بگرە یا بکە تێرم/ تێر نەبم بۆ چمن سەر و ژێرم “تاریک و ڕوون”
جەستەمەندی لە شیعرەکەدا شەپۆلان دەدا و پێویست بە لەسەر ڕۆیشتن ناکات.
یان لە شیعری “جێژوان”دا کە لە “چەپکێ گوڵ، چەپکێ نیرگز”دا و لە ساڵی ١٩٦٨ بڵاو بووەتەوە، ئاخێزگەی جەستەمەندیی خود و خواستی جەستەمەندی بۆ ئەویدی نیگار دەکرێت:-
ئەو پەنجەی وا لە بێ هێزی، دەلەرزێ/ کوشیویەتی مەمکۆڵەی باڵابەرزێ
ئەو ددانەی ئێستێ نەماوە تاقی/ گەستوویەتی زۆر چار چەناگەی ساقی
کە بەم بەیتە کۆتایی پێ دێت:-
ئەو پێیانەی شەرزەی کردووە کوتر و کوان/ ماندوو نەبوو قەت لە هاتوچۆی جێژوان
دیارە جەستەمەندی شاعیر لە ناو هێڵی زەمەن و کات و شوێندا هەر خۆی دەنوینێتەوە و ڕەنگ دەگۆڕێت؛ بەم مانایە هەر وەکوو چۆن جەستە تەمەنێکی هەیە، تێگەیشتن لەڕێگەی جەستە و بەهۆی جەستەشەوە دەرکەوتەی تایبەتی خۆی “بەپێی زەمەن و پێشەوەچوونی کات” هەیە. ئەم نموونانەم بۆیە هێنایەوە کە بڵێم جەستەمەندی شەقامێکی یەک ئاڕاستەیی نییە کە مەیل و خواستی بەرەو جەستە یان شوێنێکی دیاریکراوی بەرامبەر هەبێت بهڵكو بوونێکی بایۆلۆژیکی فرەجەمسەرە کە دەتوانێت لە فۆرمی بوونی خۆیدا لەگەڵ هەر بوونێکی جەستەمەندا بکەوێتە تەعامول و دانوستانەوە؛ چ لە پانتای خەیاڵی بێت یان سەمبولی و یان واقیعی.
“ژن و دەرکەوتەی لەشانی یان جەستەمەند لە دنیای شاعیردا”
لێرەدا لەسەر ڕوانینی جەستەمەندی “خودی جوانیناسانە”ی شاعیر بۆ ژن لەنگەر دەگرم. لەم حاڵەتەدا مەبەستەکەی من جەستەمەندیی شاعیرە بۆ ژن وەکوو خودێکی بەرامبەر یان ئەویدییەکی خود. ژن لە دنیای “هێمن”دا دەرکەوتەیەکی ئەفلاتوونی نییە، ئەو ژن وەکوو سێبەری ئەو نموونە باڵا و ئایدیالە ئەفلاتوونییە نابینێت بهڵكو ڕێک وەکوو جینسی موخالیف دەیبینێت. و ئەم جینس یان ڕەگەزی بەرامبەر بینینەش، تەعبیر نییە لە خواستێکی لەشانی ڕووت و قووت بهڵكو دەرخەری ئەو جیاوازی و هاوکات هاوبوونەیە کە دەتوانێت بۆ هەر لایەنێکی ئەم هاوکێشەیە”واتە پیاو یان ژن/کوڕ یان کچ”، ببێت بە جۆرێک سەرمەستی و چێژی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ. واتە ژن لێرەدا خواستی ژیاندۆستی و ئیرۆسە، مەیل یان ئارەزوویەک کە لە زماندا خۆی نیشان دەدات.
لە شیعری “بەرەو ئاسۆ” کتێبی ناڵەی جودایی ساڵی ١٩٧٥” دا ئەم جەستەمەندییە لە سێ دەرکەوتەی “مەستی، چێژ و حەزی لەشانی” لە شێوەی خواردنەوە، سۆزدارێتی و سرووشتدا دەنوێنرێتەوە:-
سۆفیی گۆشەی خانەقا بووم، ئێستە پیری مەیکەدەم
زاهیدی خەڵوەتنشین بووم، ئێستە مەست و مەیزەدەم
سەروی ئازادیش لەبار و دڵگەش و بەرزە، بەڵام
گیانەکەم! من شێت و شەیدای لار و لەنجەی ئەم قەدەم
جیلوەیی جوانی لە هەر چیدا هەبێ خۆشم دەوێ
ڕۆژێ کوشتەی مینی ژۆپ و ڕۆژێ گیرۆدەی شەدەم
لەم شیعرەدا ئەم سێ کوچکەیەی سەرەوە واتە “مەستی، چێژ و حەزی لەشانی” بەردەوام یەکتری بەرز دەکەنەوە و دەبنە هۆی گڕگرتن و گەشانەوەی یەکدی و کۆتایی شیعرەکەش ئەم بەیتەیە؛
ئاگری سینەم بڵێسەی دێ و وڵات ڕۆشن دەکا
ئەو دەمەی خۆم وەک دڵۆپێک دەچمە نێو دەریای عەدەم
ئەم وێنەیە لە جەستە و گۆڕینی ئاخێزگەی مانای جەستە لە ژنەوە بۆ خودی شاعیر و دواتر ئاوقابوون و تێکئاڵانیان، لە جۆرێک جووڵە و جێگۆڕکێدا بەردەوام دەبێت و لە درێژەدا لە نموونەکاندا ڕوونی دەکەمەوە.
بەڵام جەستەمەندیی شاعیر لە لە نواندنەوەی ژن یان خواستی ئیرۆس و ژیاندۆستانە تەنها ڕووی سۆزدارانەی نییە و لایەنی ڕەمزیی سیاسی “ئەرێنی و نەرێنی”ش پەیدا دەکات، واتە جوانیی ژن لێرەدا دەبێت بە ڕەمزێک کە دەتوانرێت هەر لە ڕێگەی ئەو جوانییەوە کوشتن یان لە سێدارەدان بێتە ئاراوە، وەکوو بڵێی “هێمن” پێمان دەڵێت کوژران و لە سێدارەدانیش لە پێناوی جوانیدا و بە هۆی جوانییەوە هیچ کێشەیەکی نییە مادام من کوردمێکی مافخواز و شۆڕشگێرم و خواستێکی دادپەروەرانەم هەیە، ئەم مانایە لە شیعری “یادگاری شیرین”تاریک و ڕوون”دا ئامادەیە:-
چاوەکەم! چاوی رەشی تۆ ئافەتی گیانی منە/ گیانەکەم! برژانگی تیژت نووکە ڕمبی دوژمنە
شیری دەستی شێری ئاڵایە برۆ ڕاکشاوەکەت/ جەرگی لاوێکی هەژاری کوردی ورد پێ بنجنە
من پێم وایە ئەمە یەکێک لە باڵاترین تێکئاڵانەکانی جەستەمەندی و “سەمبول”ە لە شیعری مامۆستا “هێمن”دا کە تێیدا جەستەمەندی ڕەمزی و سەمبوولی دەبێتەوە، بێگومان ڕوونە کە “شیری دەستی شێری ئاڵا” ئاماژەیە بۆ شمشێری دەستی شێری سەر ئاڵای ڕژێمی پاشایەتیی پێشوی لەگۆڕنراوە کە چوێندراوە بە برۆی ڕاکشاو و ئەرکەکەی کوشتنی کوردی هەژار و مافخواز و بێ دەسەڵاتە. لە درێژەدا دەڵێت:-
بەژنەکەت سێدارەیە، کەزیەت تەنافە زوو بە دەی/ بیخە ئەستۆی من کە کوردم، کورد بەشی خنکاندنە
لەم شیعرەدا ئەو لایەنەی جەستەمەندی کە لە سەرەوە باسم کرد واتە جەستە لە هەمبەر دیکتاتۆریی سیاسی هەمان ئەو مانایەی هەیە بەڵام بە ئاڕاستەی پێچەوانەکەی، لێرەدا جەستە دەبێت بە ئامرازی کوشتن و سوڵتە چونکە لە لایەن پێکهات و نەریتەکانی کۆمەڵگا و سیستەم و دەسەڵاتەوە داگیر و ئاڕاستە کراوە. بەڵام زایەڵەی بانگهێشت و پێشنیاری “هێمن” لێرەدا بۆ جەستە زایەڵەیەکی ژیاندۆستانەی دوور لە سۆزداریی تاکەکەسییە و پێداگرییە لە ئازادی لەش لەو کۆت و بەندانەی کە وەکوو قەفەس زەینیش داگیر دەکەن، بۆیە لە درێژەدا دەڵێت:-
کۆیلەتی باوی نەماوە، کیژی کوردی خۆشەویست!/ ڕاپەڕە، هەستە لە خەو، ئاخر چ وەختی خەوتنە؟
دەرکە بشکێنە، پەچە بدڕێنە، ڕاکە مەدرەسە/ چاری دەردی کوردەواری خوێندنە، هەر خوێندنە
دەتوانم بڵێم بەگشتی جەستەی ژن لە سوبژێکتیڤیتەی “هێمن”دا دەبێت بە ئامادەبوونێکی ڕادیکاڵی سیاسیی گۆڕانخوازانە کە هەم دژی ئەو وێنە ئەفلاتوونییەی ژن کە فەزای زاڵی شیعری و زەینییەتی کۆمەڵایەتیی ئێمە بووە، دەوەستێتەوە و هەمیش دژی ئەو سیستەمەی کە لەڕێگەی جوانیناسییەکی نەریتی و چەقبەستوو و ئایدۆلۆژیکەوە گوتاری پیاوسالارانەی خۆئەڤینانەی بەرهەم هێناوە. لەم گۆشەنیگایەوە دەتوانین باس لە سێ جۆر بانگهێشت و دەرخستنەوەی ژن وەکوو جەستەیەکی نکۆڵیکار و ڕەتکەرەوەی پێکهاتی سەپێنراو و دژبەری جوانیناسیی ئایدۆلۆژیک بکەین. یەکەم نموونە شیعری“جوان ناسووتێ” “١٩٧٥-ناڵەی جودایی”یە کە ژن وەکوو جەستە لە هەمبەر ئەو وێنا میتافیزیکییەی ئایین دادەنێت کە بەهەشت و دۆزەخ تێیدا وەکوو دەستڕاسان و هەڕەشەیەک دژی جەستە بەکار هێنراوە:-
دیم کچێکی لەباری لادێیی بۆ نوێژ ڕادەخا بەرەڵبێنێ/ گوتم ئەی نازەنین کە ڕوخسارت هەموو باغی بەهاری خوا دێنێ/ بۆچی پێت وایە ئەو خودا گەورە هێندە بێڕەحمە تۆش بسوووتێنێ؟
لێرەدا “هێمن” باس لە ڕوخسار ئەکات، ڕوخسارێکی بینراو و هەستپێکراو و ئارەزووبزوێن، ئەم ڕوخسارە هی کەسێکی ئیماندارە کە نوێژ دەکات و باوەڕی بەو بنەمایانە هەیە کە لە ئایینەکەیدا پێناسە کراون بەڵام شاعیر لەڕێگەی ئەو لەشتەوەرییەوە جوانی لە هەمبەر دۆزەخ دادەنێت کە بێگومان نێونجیی ئەم زۆرانبازییەی نێوان جوانی و دۆزەخ لە مەنتیقی شیعریی شاعیردا ڕەحم و میهرەبانیی خودایە. وەکوو بڵێی “هێمن” بە زایەڵەیەکی ڕیندانە و دڵتەڕانەوە دەڵێت تۆ هێندە ڕوخسارت جوانە، پێویستت بە نوێژکردن نییە نابێت لە ئاگری دۆزەخ بترسیت چونکە خودای جواندۆست هەر هیچ نەبێت بەو جوانییەت ڕەحم دەکات کە دنیات پێ جوان کردووە.
نموونەی دووهم شیعری “جوانی بەس نییە”یە کە سەیالییەت و بزۆزبوونی نیگای “هێمن” بۆ جوانی و جەستە مانیفێست دەکات، ئەو جەستەمەندییەی کە بە خواستی ئیرۆس و ژیاندۆستییەوە داڕێژراوە لەم شیعرەدا سنوورەکانی جوانبینیی جەستە تێدەپەڕێنیت و جۆرێک قانیعنەبوون و قایلنەبوون بە شێوە و فۆرمێک لە جوانی دەنوێنیتەوە:-
جوان پەرستم، جوان پەرستم/ بەدیداری جوانان مەستم/ کە دەبینم کیژی تەڕپۆش/ گشت غەمێ دەکەم فەرامۆش/ کە کیژێکی جوان دەبینم/ ساڕێژ دەبنەوە برینم
هەتا دوایی، لەم شیعرەدا لەگەڵ ئەوەی لە هەموو بەیتەکانیدا شوێنپێی جەستەمەندی و لەشتەوەری دەدۆزینەوە بەڵام لە کۆتایی شیعرەکەدا دەڵێت؛ بەڵام ژین هەر هەوەس نییە/ جوانیش بە تەنێ بەس نییە.
نموونەی سێیەم کە دەکرێت بڵێین زەقترین دەلالەتی ڕادیکاڵی سیاسیی شاعیر بۆ جەستەمەندی دەردەخات، شیعری” کوردم ئەمن”ە کە بە تێپەڕاندنی جەستە ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو دەنوێنێتەوە؛
گەرچی تووشی ڕەنجەڕۆیی و حەسرەت و دەردم ئەمن/ قەت لە دەس ئەم چەرخە سپڵە نابەزم مەردم ئەمن
ئاشقی چاوی کەژاڵ و گەردنی پڕخاڵ نیم/ ئاشقی کێو و تەلان و بەندەن و بەردم ئەمن
گەر لە برسان و لەبەر بێبەرگی ئیمڕۆ ڕەق هەڵبێم/ نۆکەریی بێگانە ناکەم تا لەسەر هەردم ئەمن
من لە زنجیر و تەناف و دار و بەند باکم نییە/ لەت لەتم کەن، بمکوژن، هێشتا دەڵێم کوردم ئەمن
“تاریک و ڕوون”
ئەم سێ نموونەیە دەرخەری جوانیناسیی جەستەمەندی شاعیر لە فۆرمگەلی جیاواز و جیاجیان. کە لە یەکەمیاندا میتافیزیک و پێکهاتەیەکی ئایینی دەکات بە ئامانج، لە دووهمیاندا ئاسۆکانی جوانی فراوانتر دەکات و لە سێیەمیاندا لە پێناو ئایدۆلۆژیایەک بەشێوەیەک لە شێوەکان واز لە جۆرێک جەستەمەندی دێنێت و دواتر ئەم ڕوانگانە سەرجەم لە شیعرێکدا کە بۆ خانمە شۆڕشگێڕ؛ لەیلا قاسم دەیڵێت کۆ دەبێتەوە؛ لێرەدا جەستەمەندی لە جەستەوە دەبێت بە ئایدیا و وەکوو نموونەیەکی خوازراو لە ژێر ناوی “بەهاری زەرد”دا دەهۆنرێتەوە. واتە ڕەنگە بتوانین بڵێین شیعری “بەهاری زەرد” نموونەی ئایدیالی ئەو ژنە زەمینی و ڕاستەقینەیەیە کە “هێمن” تەعبیری لێ کردووە، ژنێک کە نە شیرینی وەفاییە کە تەشی بڕێسێ و نە ئەو لەیلا ناسک و لەبارەیە بۆ جێژوان و ویسال بێزووی پێوە بکرێت بهڵكو ئەو جوانە شۆخ و شەنگە وشیارە نیشتیمان پەروەرەیە کە ناوی لەیلا قاسمە. شیعرەکە بە زایەڵەیەکی شۆڕشگێڕانە ئاوەها دەست پێ دەکات:-
هەمیشە دەرد دەبینم دەرد دەبینم/ درۆی دوژمن، دەهۆی نامەرد دەبینم
مەگەر زەردایی ناکەن چاوەکانم/ کە ڕەنگی نەوبەهاری زەرد دەبینم
کە بە نەوایەکی ئایدیال ئاوەها کۆتایی پێ دێت:-
کە تۆ تۆرای لە چاوان وەک خەوی من/ لە بسکت ڕەشترە مانگەشەوی من
بڕۆ مەجنوون بە لەیلای خۆت مەنازە/ کە ناوبانگی پتر ڕۆیی ئەوی من. “گۆڤاری سروە ژمارە یەک بەهاری ١٩٨٥/١٣٦٤”
“ئەویدییەکانی خودی جوانیناسانەی شاعیر و لێدان لەڕێگەی جەستەمەندییەوە”
ئەگەر شیعرێک وەکوو نموونەیەکی بەرز و باڵای ئەم جۆرە جوانیناسییە بهێنمەوە کە تێیدا “ئەویدیی خود” دەکەوێتە بەر ڕەخنە، شیعر-حەکایەت یان ئەو شیعرە ڕەواییەیە کە دەکرێت وەکوو ئەزموونێکی جیاواز و تایبەتی “هێمن” لە شوێنپێگرتنی ڕەوایەت و گێڕانەوەی درێژ لەڕێگەی شیعرەوە چاوی لێ بکەین. واتە شیعری “سووڕی دەوران” کە ڕەخنەیەکی بنەمایی و ڕادیکاڵە لە نەریتی زاڵی کۆمەڵگا و سیستەمی دەسەڵاتی خۆماڵیانە کە سیستەمی ئاغاواتی و فیۆداڵیی سەردەمەکەیەتی. شاعیر ئەم جۆرە لە جوانیناسی لە پاڵ ئەوەی کە خواستی دادپەروەری و ڕووبەڕووبوونەوە دەیئاژوێت و دەیجووڵێنێت، دەکات بە چەکێک دژی بەگ و میر ونەریتە پشتگیرەکانی ئەو سیستەمە. شیعری سووڕی دەوران لە چوارچێوەی ئەوینی کوڕێکی ئاسایی و کچە میرێکدا پێمان دەڵێت کە هەر ئەو جەستەمەندیەیە کە جەوهەر و بوونیادی ئارەزوو و خواست پێک دێنێ، و دواجار ئەکتی هەڵاتن یان جۆرێک سەرکێشی و یاخیبوونی عاشقانەی عاشقە و ماشقەی بە هاودەنگی لێ دەکەوێتەوە.
شیعری سووڕی دەوران ئاوا دەست پێ دەکات:-
زەمانێ زوو هەبوو میرێکی زۆردار/دزێو و دڵڕەق و خوێنڕێژ و لاسار
دڵی خۆش بوو بە ئازار هەژاران/ بە دەس ئەو چوون هەزاران و هەزاران
دواتر لە درێژەدا دەڵێت:-
بەڵام کیژێکی هەبوو ئەو گەندە پیاوە/ کە دەتگوت خوشکی ئاونگ و خوناوە
لەبارێ نازەنینێ، کوڵمەئاڵێ/ نیگارێ، دڵڕفێنێ، چاو کەژاڵێ
لەم شیعرە درێژە گێڕانەوەییەدا هەم شوێنپێی فۆلکلۆری کوردی و لایەنە ژیاندۆست و ئیرۆسییەکەی دەبینرێت و هەم لایەنە مەرگدۆست و تاناتوسییەکەی. بێگومان “هێمن” لێرەدا لە بەرەی ژیاندۆست و ئیرۆسەکە دایە و بەتوندی ئەو مەرگدۆستی و نادادییە بە تێمێکی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە لە ڕێگەی جوانیناسییەکەیەوە ڕەخنە دەکات و دەکرێت بڵێین دەیهاڕێت. لەم شیعرەدا ئەویدی هەم سیستەمی دەسەڵاتی خۆماڵی واتە ئەو دەسەڵاتە میری و فیۆداڵیەیە و هەمیش ئەو نەریتەیە کە پێناسە و مەرجی پێشوەختەی بۆ هەست و سۆز و جەستەی ژن داناوە. لای “هێمن” هیچ مەرجێک بۆ خۆشەویستی و سۆزداری نییە جگە لە خۆشەویستی و یەکترویستن، لای سیستەم و پێکهات و نەریتی بەرامبەریش خۆشەویستی مەرجدارە بە کۆمەڵێک بەها و ڕۆتین و یاسا.
“ئەنجامەکان”
١-مامۆستا “هێمن” سەر بە ڕێبازی شیعریی ڕۆمانسیسیزمی کوردییە کە لە نێوان جەنگی جیهانیی یەکەم و دووهمدا و بەهۆی ئەو دۆخە کاولکارییەی جیهانەوە کە کوردستانیشی گرتبووەوە و هەروەها کاریگەریی ئەدەبی ئورووپا لە ڕێگەی ئەدەبی دراوسێکانەوە بەسەر ئەدەبی کوردی و گەشەسەندنی بیری نەتەوەخوازی، سەری هەڵدا. لە پێشەنگەکانی شیعری ڕۆمانتیک یان ڕۆمانسیسیزمی کوردی دەتوانین ئاماژە بە مامۆستایان مەولەوی، پیرەمێرد، شێخ نووری شێخ ساڵەح، گۆران، دڵدار و هەردی بکەین.
٢-شیعری “هێمن” زمانێکی سادە و ڕەوان و تەڕ و پاراوی هەیە. شاعیر لە کێشی خۆماڵی و عەرووزی کەڵکی وەرگرتووە و وێنەی تازەی ئافراندووە و گەڕانەوە بۆ سرووشت و جوانیی ئافرەت و خۆشەویستی، نیشتیماندۆستی و ئەندێشە و خەیاڵ تێیدا زاڵن.
٣-”هێمن” جوانیناسییەکی جەستەمەندی پێک هێناوە و هەر لە ڕێگەی ئەم جوانیناسییەوە جەستەی ڕەگەزی بەرامبەر واتە ژن لە کورسی ئەفلاتوونی و پیرۆزی پێشوو دێنێتە خوارەوە و دواتر بە نیگایەکی زەمینی و لەشانی هەڵیدەشیلێتەوە و بە هەستێکی جوانپەرستانەوە وێکی دەنێتەوە و بەشێوەیەکی ئایدۆلۆژیک و هاوکات جوانیناسانەی بزۆز و بەجووڵە پیرۆزی دەکاتەوە وەکوو لە شیعری بەهاری زەرددا نموونە ئایدۆلۆژیکییەکەیم باس کرد.
٤-”هێمن” لە ڕێگەی جوانیناسیی جەستەمەندەوە پێمان دەڵێت کە بەباشی درکی بەوە کردووە جەستەی ژن پانتای ململانێی هێز و لایەن و پێکهاتە جۆراوجۆرە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانە و لە ڕێگەی ئەو هەڵوەراندن و هەڵوەشاندنەوەیە و دواتر بونیاتنانەوە و پێکهێنانەوەیەوە، شەڕی جوانیناسییەکی ئایدۆلۆژیکی ئاڕاستەکراو و ئامۆژگاریکار دەکات.
٥-”هێمن” لە پرۆسەی هەڵوەشاندنەوە و ئافراندنەوەی مانای جەستەی ژن لە فولکلۆری کوردی بەتایبەتی بەیتەکان و دنیای کەڵەشاعیرانی وەکوو خانی کەڵک وەردەگرێت.
٦-هەر لە ڕێگەی ئەم جوانیناسییەوە ئیتۆس و ئەخلاقێکی ڕادیکاڵ دەخاتە ڕوو بۆ ڕەخنەگرتن لە خود و ئەویدییەکانی خود و هەروەها ئەویدییەکانی دەرەوەی خود.
سەرچاوەکان؛
١-بارگەی یاران” سەرجەمی بەرهەمی چاپکراوی مامۆستا “هێمن”” دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، هەولێر ٢٠٠٣
٢-ایدئولوژی زیبایی شناسی، تری ایگلتون، ترجمە مجید اخگر، نشر بیدگل سال ١٣٩٨ تهران
٣-ڕۆمانسیزم لە شیعری “هێمن” و محەمەدی نووریدا. ڕزگار عومەر فەتاح، چاپی خانەی موکریانی ٢٠١٣، هەولێر
٤-وتووێژێکی د. بەختیار سەجادی لەبارەی خود و ئەویدی لە شوناسی سووژەی کوردیدا، سەرچاوە کاناڵی یوتیبی پرسیار
