زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی ئێراق ‌و مەترسییەكانی لەسەر هەرێمی كوردستان

“دەستپێـك”

بە شێوەیەكی گشتی ساڵانە ژمارەی دانیشتووان لە هەموو جیهاندا زیاد دەكات. ئەم زیادبوونەش بەپێی ستانداردی جیهانی بۆ زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان، كە لەسەدا سێی بۆ دانراوە، شتێكی سرووشتییە. ڕێژەی ئەو زیادبوونەیش لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دیكە گۆڕانكاریی بەسەردا دێت. ئەمەیش بۆ جیاوازیی ئاستی ئابووری ‌و ڕۆشنبیریی خێزانی ‌و لایەنی كو‌لتووری ‌و دەیان هۆكاری تر دەگەڕێتەوە. ئەوەی لێرەدا جێگه‌ی سەرنجە، زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی ئێراقە، كە پێوەری ستانداردی جیهانیی تێ پەڕاندووە ‌و بە شێوەیەكی ناسرووشتی زیادی كردووە. ئێمە لە دووتوێی ئەم وتارەماندا، دەمانەوێت تیشكێك بخەینە سەر زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی ئێراق ‌و، مەترسییە جددییەكانی لەسەر هەرێمی كوردستان لە ئاییندەدا.

“ئاماری دانیشتووانی ئێراق ‌و هەرێمی كوردستان”

بەگوێرەی ئامارەكانی دامەزراوەی بانكی نێودەوڵەتی، وەزارەتی پلاندانانی ئێراق ‌و، دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان، ژمارە دانیشتووانی ئێراق لە ساڵی 2003دا، (25,627,362) بیست ‌و پێنچ ملیۆن ‌و شەش سەد ‌و بیست ‌و حەوت هەزار ‌و سێ سەد ‌و شەست ‌و دوو كەس بووە. لەو ڕێژەیەیش (4,864,241) چوار ملیۆن ‌و هەشت سەد و شەست ‌و چوار هەزار ‌و دوو سەد ‌و چل ‌و یەك كەس لە هەرێمی كوردستان بوون. بەڵام ژمارەی دانیشتووانی ئێراق لە ساڵی 2024دا زیادی كردووە بۆ (٤٦,١١٨,٧٩٣) چل ‌و شەش ملیۆن ‌و سەد و هەژدە هەزار ‌و حەوت سەد ‌و نەوەد ‌و سێ‌ كەس. لەو ڕێژەیەیش (٦,٥١٩,١٢٩) شەش ملیۆن ‌و پێنچ سەد ‌و نۆزدە هەزار ‌و سەد ‌و بیست ‌و نۆ كەسیان لە هەرێمی كوردستان دەژین. واتە لە نێوان ساڵانی 2003 بۆ 2024، پێكهاتەكانی نێو ئێراق، جگە لە هەرێمی كوردستان، (١٨،٨٣٦،٥٤٣) هەژدە ملیۆن ‌و هەشت سەد ‌و سی ‌و شەش هەزار ‌و پێنچ سەد ‌و چل ‌و سێ كەس زیادیان كردووە. لە بەرامبەریشدا لە نێوان ساڵانی 2003 بۆ 2024، لە  هەرێمی كوردستان تەنیا (١،٦٥٤،٨٨٨) یەک ملیۆن و شەش سەد ‌و پەنچاو ‌و چوار هەزار ‌و هەشت سەد ‌و هەشتا و هەشت كەس زیادی كردووە. بەم جۆرە، پێكهاتەكانی ئێراق جگە لە كورد، ساڵانە (896,978) هەشت سەد ‌و نەوەد و شەش هەزار ‌و نۆ سەد و حەفتا و هەشت كەس زیادیان كردووە، لە بەرامبەردا كوردەكان تەنیا (78,804) حەفتا و هەشت هەزار ‌و هەشت سەد ‌و چوار كەس زیادیان كردووە.

“مەترسییە جددییەكانی ئەم پرسە لەسەر هەرێمی كوردستان”

بێگومان زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی ئێراق لە ئاییندەیەكی نزیك یان دووردا، مەترسیی جددی لەسەر هەرێمی كورستان بەجێ دەهێڵێت، كە لە دیارترینیان بریتییە لە مەترسی لەسەر بەشە بودجه‌ی هەرێمی كوردستان ‌و، مەترسی لەسەر ڕێژەی نوێنەرانی كورد لە بەغداد ‌و، مەترسی لەسەر ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم؛ كە لێرەدا ئاماژەیان پێ دەدەم.

یەكەم:- مەترسی لەسەر بەشە بودجه‌ی هەرێمی كوردستان لە بودجه‌ی حكوومەتی فیدراڵی ئێراق:– بودجه‌ی ساڵانەی حكوومەتی ئێراق ‌و پشكی هەرێمی كوردستان تیایدا، مژاری گەرمی ساڵانەی نێو پەرلەمانی ئێراقە. لە بودجه‌ی خەمڵێنراوی ئێراق بۆ ساڵی 2005، پشكی هەرێمی كوردستان بە ڕێژەی لەسەدا هەشت بۆ دە، دیاری كرا و ئەم بابەتە كاردانەوەی تووندی هەرێمی كوردستانی لێ كەوتەوە، لەم چوارچێوەیەدا سەركردایەتی سیاسی كورد ناڕەزایی خۆی دەربڕی ‌و، لە پەیامێكدا سەرۆكایەتیی كۆمار ‌و سەرۆكوەزیرانی ئەوكاتی ئێراقیان لەو نادادپەروەرییە ئاگادار كردەوە و؛ تیایدا داوایان كرد ڕێژەكە بكرێ بە لەسەدا بیست ‌و پێنچ، بەڵام دواتر بە ڕێككەوتنی سیاسی لە نێوان هەرێم ‌و بەغداد پشكی لەسەدا حەڤدە بۆ هەرێمی كوردستان جێگیر كرا. بەم پێیە پشكی لە سەدا حەڤدەی بودجه‌ی گشتیی ئێراق بۆ هەرێمی كوردستان، دەرەنجامی ڕێككەوتنی سیاسیی نێوان لایەنەكان بوو. هەرچەندە چەند لایەنێك ڕازی نەبوون ‌و بەڵگەی ئەوەیان دەهێنایەوە كە ئامارێكی ورد ‌و گشتسی دانیشتووان لە ئێراقدا نییە؛ لەبەر ئەوە، دەبێت لێژنەیەكی تایبەت پێك بهێنرێت بۆ هەڵسەنگاندن ‌و ده‌ستكردن بە سەرژمێریكردنی دانیشتووانی تەواوی ئێراق، بۆ ئەوەی ڕێژەی دانیشتووانی هەموو پارێزگه‌یەك دیاری بكرێت ‌و دواتر پشكیان لە بودجه‌ بۆ دیاری بكرێت. سەرەڕای ئەوەی پشكی لە سەدا حەڤدەی بودجه‌ بۆ هەرێمی كوردستان تاكوو ساڵی 2014 جێگیر كرابوو، بەڵام كێشەی بودجه‌ لە نێوان حكوومەتی هەرێمی كوردستان ‌و حكوومەتی فیدراڵی ئێراق هەر بەردەوام بوو؛ بە شێوەیەك ئەم ناكۆكییانە گەیشتە لووتكە. ئەوەیش دوای ئەوەی كە نووری مالكی، سەرۆكوەزیرانی پێشووی ئێراق، لە سەرەتای ساڵی 2014 بە بڕیارێك بەشە بودجه‌ی هەرێمی كوردستانی ڕاگرت؛ بە بیانووی پاپەندنەبوونی هەرێمی كوردستان بە هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگه‌ی كۆمپانیای سۆمۆ و ناشەفافی ‌و ڕادەستنەكردنی داهاتی خاڵە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستان بە بەغداد.

لە ئێستایشدا لەسەر زاری بەرپرسانی پایەبڵندی حكوومەتی ئێراقییەوە گوێبیستی ئەوە دەبین كە دەبێت دابەشكردنی بودجه‌ لەسەر بنەمای ڕێژەی دانیشتووان بێت. بێ گومان ئەگەر ڕێژەی دانیشتووان پێوەر بێت، ئەوا پشكی هەرێمی كوردستان لە ڕێژەی لە سەدا حەڤدەوە كەم دەبێتەوە بۆ لەسەدا چواردە و، ساڵانە كەمتریش دەبێت، چونكە وەك نووسینگەی سەرۆكوەزیرانی عیراق دەڵێت بەشە بودجه‌ی هەرێمی كوردستان بەپێی ژمارەی دانیشتووان گۆڕانكاریی بەسەردا دێت ‌و، بەشە بودجه‌ی هەرێم بەپێی ژمارەی دانیشتووانەكەی بە بەراورد بە كۆی گشتیی ژمارەی دانیشتووانی عیراق ساڵانە دەگۆڕێت. بۆیە دەبینین زیادبوونی نائاساییی ژمارەی دانیشتووانی ئێراق، لە ئاییندەدا مەترسییەكی هەقیقی ‌و جددیی لەسەر بەشە بودجه‌ی هەرێمی كوردستان لە بودجه‌ی حكوومەتی فیدراڵی ئێراق دەبێت.

دووەم:- مەترسی لەسەر ڕێژەی نوێنەرایەتیی كورد لە بەغداد:– ئەگەر ئاوڕێك لە مێژووی ڕێژەی نوێنەرای كورد بدەینەوە لە دەسەڵاتی یاسادانانی ئێراق، دەبینین لە كۆمەڵەی نیشتمانیی ئێراق كە بەپێی هەڵبژاردنی 31ی كانوونی دووەمی ساڵی 2005 پێك هات ‌و، ژمارەی كورسییەكانی 275 كورسی بوو؛ لەو ژمارەیش نوێنەرانی كورد تیایدا ڕێژەیان 75 ئەندام بوو. لە خولی یەكەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق كە بەپێی هەڵبژاردنی 15ی كانوونی یەكەمی ساڵی 2005 پێك هات ‌و، تاكوو ساڵی 2010 بەردەوام بوو و، ژمارەی كورسییەكانی 275 كورسی بوو؛ لەو ژمارەیش ڕێژەی نوێنەرانی كورد تیایدا 58 ئەندام بوو. لە خولی دووەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق كە بەپێی هەڵبژاردنی 7ی ئازاری ساڵی 2010 پێك هات ‌و، تاكوو ساڵی 2014 بەردەوام بوو، ژمارەی كورسییەكانی 325 كورسی بوو؛ لەو ژمارەیش ڕێژەی نوێنەرانی كورد تیایدا 57 ئەندام بوو. لە خولی سێیەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق كە بەپێی هەڵبژاردنی 29ی نیسانی ساڵی 2014 پێكهات ‌و تا ساڵی 2018 بەردەوام بوو، ژمارەی كورسییەكانی 328 كورسی بوو؛ لەو ژمارەیش ژمارەی نوێنەرانی كورد تیایدا 61 ئەندام بوو. لە خولی چوارەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق كە بەپێی هەڵبژاردنی ١٢ی ئایاری ساڵی 201٨ پێك هات ‌و تا ساڵی 20٢1 بەردەوام بوو، ژمارەی كورسییەكانی 32٩ كورسی بوو؛ لەو ژمارەیش ژمارەی نوێنەرانی كورد تیایدا 57 ئەندام بوو. لە خولی پێنچەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق كە بەپێی هەڵبژاردنی ١٠ی تشرینی یەکەمی ساڵی 20٢١ پێك هات ‌و تا ساڵی 20٢5 بەردەوام بوو، ژمارەی كورسییەكانی 32٩ كورسی بوو؛ لەو ژمارەیش ژمارەی نوێنەرانی كورد تیایدا 6٢ ئەندام بوو. لە خولی شەشەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق كە بەپێی هەڵبژاردنی ١١ی تشرینی دووەمی ساڵی 2025 پێك هات ‌و تا ساڵی 20٢9 بەردەوام دەبێت، ژمارەی كورسییەكانی 32٩ كورسیە؛ لەو ژمارەیش ژمارەی نوێنەرانی كورد تیایدا 57 ئەندامە.

بەم جۆرە، دەبینین لە خولێكەوە بۆ خولێكی دیكەی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق ژمارەی ئەندامانی كورد كەم بۆتەوه‌ و، لە خولەكانی داهاتوویشدا كەمتر دەبێتەوە؛ بە جۆرێک ئەگەر ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق لە خولەكانی داهاتوو بە پێی بڕگەی یەکەم لە ماددەی (٤٩)ـی دەستووری هەمیشەی ئێراق دابڕێژرێتەوە کە دەڵێت: “ئەنجوومەنى نوێنەران لە ژمارەيەك ئەندام پێكدێت، بە ڕێژەى يەك كورسى بۆ سەد هەزار كەس لە دانيشتوانى ئێراق، کە نوێنەرايەتى گەلى ئێراق دەكەن …”، لەم دۆخەدا ژمارەی كورسییەكانی ئەنجوومەنی نوێنەران بەپێی ژمارەی دانیشتووانی ئێراق بەرز دەبێتەوە بۆ 46١ كورسی و، لەو ژمارەیەیش ڕێژەی نوێنەرانی هەرێمی کوردستان تەنها 65 ئەندام دەبێت. بۆیە دەبینین دیسانەوە زیادبوونی نائاساییی ژمارەی دانیشتووانی ئێراق مەترسییەكی ڕاستەقینە لەسەر ڕێژەی نوێنەرانی هەرێمی كوردستان لە دەسەڵاتی یاسادانانی ئێراق لە خولەكانی داهاتوودا دروست دەكات.

سێیەم:-مەترسیی ئەم پرسە لەسەر ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم:- مەبەست لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، یاخود ناوچە كێشەلەسەرەكان، ئەو ناوچانەن كە ململانێ ‌و ناكۆكی لە نێوان حكوومەتی فیدراڵی ‌و هەرێم لەسەر هەیە. ناوچە كێشەلەسەرەكانیش ئەو ناوچانە دەگرێتەوە كە حكوومەتە یەك لە دوای یەكەكانی ئێراق، بەپێی چەند قۆناغێكی جیاواز چەندین ناوچەی لە هەرێمی كوردستان دابڕیوە و؛ ئەو ناوچانەی كە بە چەقی كێشەكان دادەنرێن بریتین لە چەند ناوچەیەكی ئیداریی سەر بە پارێزگه‌كانی كەركووك ‌و مووسڵ ‌و دیالە ‌و كوت، كە ڕووبەرێكی فراوان لە هەرێمی كوردستان پێك دەهێنن. دەبینین دۆسییه‌ی خاك ‌و سنوور لە نێوان حكوومەتی هەرێمی كوردستان ‌و حكوومەتی فیدراڵی ئێراق یەكێكە لە دۆسییە هەرە گرنگ ‌و چارەسەرنەكراوەكان و، لە ڕابردوویشدا هۆكاری شكستهێنانی ئەو گفتوگۆ ‌و ڕێككەوتننامانە بوون كە لە نێوان حكوومەتی ناوەندیی ئێراق ‌و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد ئەنجام دراون؛ وەك ڕێككەوتننامەی 11ی ئازار، كە دەبینین ئەو ڕێككەوتننامەیە بە هۆی دابڕینی بەشێكی زۆری ئەو ناوچە كوردییانەی كە دەبووایە بەپێی ئەم ڕێككەوتننامەیە لە چوارچێوەی سنووری ئۆتۆنۆمیی كوردیدا بوونایە، شكستی هێنا.

لە دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی ئێراق ‌و، لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی ئێراق بۆ قۆناغی گواستنەوە، ماددەی 58 تایبەت بە ناوچە كێشەلەسەرەكان تەرخان كرا و، دواتر لە دەستووری هەمیشەییی ئێراق هەمان دۆسییە لە چوارچێوەی ماددەی 140 ڕێك خرا و، ئەم ماددە دەستوورییەیش بە یەكێك لەو ماددانە دادەنرێت كە مشتومڕێكی زۆری لە نێوان حكوومەتی هەرێم ‌و حكوومەتی فیدراڵی دروست كردووە؛ بە جۆرێك كە تا ئێستا ئەم ماددەیە بەجێبەجێنەكراوی ماوەتەوە. حكوومەتی هەرێم ‌و سەركردایەتیی كورد، بەردەوام حكوومەتی فیدراڵیان بە سستینواندن لە بەرامبەر جێبەجێنەكردنی ئەم ماددە دەستوورییە ناو دەبەن و، لە لایەكی دیكەیشەوە حكوومەتی ئێراق ‌و بەرپرسە باڵا و سەركردە سیاسییە عەرەبەكان، دەیانویست هاوكێشە سیاسیەكان لەم دۆسییەدا بە قازانجی خۆیان بگۆڕن ‌و كۆتایی پێ بهێنن و، نەگەڕانەوەی ناوچە كێشەلەسەرەكان بۆ سەر هەرێمی كوردستان بكەنە دیفاكتۆ و، لە بەرامبەر ئەمەیشدا حكوومەتی هەرێم نەیانتوانیوە سیاسەتێكی ورد ‌و زانستییانە دابڕێژن ‌و ستراتیژییەتێكی نەتەوەییی گرنگ لە دووبارە گەڕانەوەی ناوچە دابڕێنراوەكان ‌و دیاریكردنی سنووری هەرێمی كوردستان پەیڕەو بكەن. من پێم وایە زیادبوونی دانیشتووانی پێكهاتەكانی ئێراق جگە لە كورد، لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، كاریگەریی خراپ ‌و مەترسیی جددی لەسەر ئاییندەی ئەم ناوچانە دروست دەكات، چونكە من گومانم نییە ئەگەر هات و زیادبوونەكە بە جۆرێك بوو كە گه‌ره‌نتیی بردنەوەی حكوومەتی فیدراڵی ئێراق بكات لەو ناوچانەدا، ئەوا حكوومەتی بەغداد پەنا بۆ جێبەجێكردنی تەواوی قۆناغەكانی ماددەی 140ی دەستووری هەمیشەییی ئێراق دەبات كە بریتین لە قۆناغی ئاساییكردنەوە ‌و سەرژمێری ‌و ڕیفراندۆم لەو ناوچانە بۆ دایاریكردنی چارەنووسیان؛ كە بە هۆی زۆریی ژمارەی دانیشتووانی پێكهاتەكانی ترەوە تیایدا جگە لە كورد، ڕیفراندۆم لەو ناوچانە لە بەرژەوەندیی حكوومەتی ئێراقی كۆتایی پێ دێت.

“كۆتایی”

ئێمە وای دەبینین كە یەكێكی تر لە گەورەترین كێشەكان كە بۆ ئاییندەی هەرێمی كوردستان دروست دەبێت، بریتییه‌ لە كەمیی ژمارەی دانیشتووانەكەی بە بەراورد به‌ زۆریی دانیشتووانی ناوچەكانی تری ئێراق؛ ئه‌گه‌ر بێت و بۆ هەموو حیسابێكی دارایی‌ و ئابووری، یان هەر پرس ‌و بابەتێكی دیكەی پەیوەست بە هەرێم، لە لایەن بەغدادوە بەپێی ژمارەی دانیشتووان مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت.