بیخه پێش چاوت و وێنای بكه، جزدانێكت پڕ له پارهی كاش ههڵگرتووه بۆ كڕینی پێداویستییهكانی ڕۆژانهت، نهك لهبهرئهوهی شتی زۆر دهكڕیت، بهڵكو لهبهرئهوهی بههای دراوهكه زۆر دابهزیوه و پێویستیت به بڕێكی زۆر له پارهی كاش ههیه، بۆ ئهنجامدانی سهرهتایترین مامهڵهكان. ئهم سیناریۆیه خهیاڵی نییه بهڵكو واقیعێكه كه زۆرێك له وڵاتانی جیهان پێیدا تێپهڕیوون و ئێستاش پێیدا تێدهپهڕن، كاتێك دراوی نیشتمانی بهشێكی زۆری له توانای كڕینی لهدهستدهدات، بههۆی هۆكاره ئابوورییه ئاڵۆزهكانهوه. مامهڵهكردن به ژماره زۆر گهورهكان ماندووكهر و سهرگهردانكهر دهبێت، چ له مامهڵهكانی كڕین و فرۆشتنی ڕۆژانهدا، یان له تۆماركردنی ئهژماری دارایی كۆمپانیا و دامهزراوهكاندا، تهنانهت لهسهر ئاستی ئاماره نیشتمانییهكان. لێرهدا پرسیارهكان دێنه ئاراوه:- ئایا چارهسهرێك بۆ ئهم كێشهیه ههیه؟ چۆن دهكرێت وڵاتێك شكۆ بۆ دراوهكهی بگێڕێتهوه و مامهڵهكردن پێی ئاسان بكات؟ لهبهرامبهر ئهم كێشهیهدا ههندێك له وڵاتان پهنا دهبهنه بهر ڕێكارێك كه به “لابردنی سفرهكان” له دراوی نیشتمانی ناسراوه. له سهرهتادا ساده دهردهكهوێت، وهك ئهوهی ملیۆنێك بكرێت به ههزار، ده ههزار بكرێت به ههزار، یان ههزار بكرێت به یهك، بهڵام له ڕاستیدا بڕیارێكی گهورهی ئابوورییه كه لایهن و كاریگهرییهكانی له تهنها سادهكردنهوهی ژمارهكان تێپهڕدهكات.
بۆیه ئهم پرسیارانه دهخهینه ڕوو؛ “ابردنی سفرهكان له دراوی نیشتمانی چییه؟ ئایا تهنها گۆڕانكارییهكی شێوهییه یان لایهنی ئابووریی ڕاستهقینهی ههیه؟ بۆچی وڵاتان پهنا دهبهنه بهر ئهم ههنگاوه؟ هۆكاره ئابووری و كۆمهڵایهتییهكانی له پشتهوه چین؟ سووده بهرچاوهكانی لابردنی سفرهكان چین؟ ئایا له سادهكردنهوهی مامهڵهكانی ڕۆژانه تێپهڕدهكات؟ له لایهكی تر، ئاستهنگ و مهترسییه پێشبینكراوهكانی ئهم سیاسهته چین؟ ئایا دهكرێت ببێته هۆی ئهنجامی پێچهوانه؟ چۆن لابردنی سفرهكان كاریگهری دهخاتهسهر ژیانی ڕۆژانهی خهڵك و توانای كڕینیان؟ ئایا چارهسهرێكی جادوییه بۆ ههڵاوسان یان پێویستی به چاكسازیی بوونیادنهر و ژینگهیهكی ئابووری جێگیر ههیه؟ چی فێربووین له ئهزموونه نێودهوڵهتییهكان، وهك توركیا، بهرازیل و ئهرژهنتین، له لابردنی سفرهكان؟ وانهكانی سهركهوتن و شكست چین؟ ڕۆڵی متمانهی گشتی و وهبهرهێنهران له سهركهوتنی ئهم پرۆسهیهدا چییه؟ ئایا دهكرێت بگهڕێنرێتهوه؟
“گۆڕینی ناوی دراوی نیشتمانی”
تێگهیشتن له گۆڕینی ناوی دراوی نیشتمانی، چهمك و میكانیزمهكان پێداچوونهوه به بههای دراو “Redenomination” یهكێكه لهو ئامڕازانهی كه وڵاتان له چوارچێوهی بهرهنگاربوونهوهی ئاستهنگه ئابوورییهكاندا، بهتایبهتی ههڵاوسانی زۆر كه دهبێته هۆی داخورانی بههای دراو و زۆربوونی ژمارهكان له مامهڵه ڕۆژانهكاندا، پهنای بۆ دهبهن. پێداچوونهوه به ناوی دراو ئاماژهیه به پرۆسهی گۆڕینی بههای ناوهكی پارهی كاغهز و دراوه كانزاییهكانی تر كه له بازاڕدا ههن، بهگشتی به لابردنی ژمارهیهكی دیاریكراو له سفر له بههای دراوه كۆنهكه و جێگرتنهوهی به دراوێكی نوێ كه بههایهكی هاوتای ههیه، بهڵام به ژمارهی كهمتر ئهنجام دهدرێت. ئهم ڕێكاره جیاوازه له دابهزاندنی بههای دراو كه توانای كڕینی كهمدهكاتهوه یان بهرزكردنهوهی بههای دراو كه بهراورد به دراوهكانی تر بههای زیاتر دهكات، چونكه ئهمه پارێزگاری له دهرچوونی دراوی نیشتمانی دهكات، بهڵام كۆنترۆڵی توانای كڕینی دهكات بۆ ڕێكخستنی هاوسهنگی بازرگانی “وهك چین بۆ نموونه” یان بۆ باشتر خستنهوهی ههناردهكان “وهك توركیا بۆ نموونه” یان بۆ جێبهجێكردنی مهرجی دارایی نێودهوڵهتی و چاكسازیی ئابووری و پارێزگاریكردن له یهدهگی بانكی ناوهندی “وهك میسر بۆ نموونه” یان وهك یهكێك له ڕێگاكانی قهرزكردنی به كهموكوڕی له ڕێگهی چاپكردنی دراو و خستنه بازاڕهوه بۆ كهمكردنهوهی بههاكهی بۆ دابینكردنی خهرجیه سهرهتاییهكانی حكومهت و كهمكردنهوهی بههای ڕاستهقینهی مووچه، یان قهرهبووكردنهوهی بهشێكی زۆری یهدهگی “وهك ئێراق بۆ نموونه” وڵاتان پهنا دهبهنه بهر ئهم ههنگاوه به ئامانجی جۆراوجۆر، لهوانه سادهكردنهوهی مامهڵه حسابییهكان و كهمكردنهوهی باری كارگێڕی كه بههۆی زۆری سفرهكانهوه دروست دهبێت و گێڕانهوهی متمانه به دراوی نیشتمانی پاش ماوهكانی ههڵاوسان و نیشاندانی دهستپێكی قۆناغێكی سهقامگیری ئابووری، ههروهها دهكرێت بهشدار بێت له باشتركردنی وێنهی وڵات لهسهرئاستی نێودهوڵهتی و بههێزكردنی پێگهی ئابووری. گۆڕینی ناوی دراوی نیشتمانی، به ڕێكارێك ناسراوه كه حكومهت یان بانكه ناوهندییهكان ئهنجامی دهدهن بۆ ئاسانكاری له بهكارهێنان و بهڕێوهبردنی دراو له ڕێگهی دهربڕینی به پێوهرێكی نوێ و بچووكتر. به واتایهكی تر، پرۆسهی لابردنی ژمارهیهكی دیاریكراو لهسفری سهر دراوهكه، كه دهبێتههۆی كهمبوونهوهی ژمارهكان، له دهربڕینی نرخ و مووچه و پاشهكهوت و بهها پارهییهكانی تردا بهكاردێن. ئهم ڕێكاره جیاوازه له دابهزاندنی بههای دراو كه دهبێتههۆی كهمبوونهوهی توانای كڕینی دراو و له بهرزكردنهوهی بههاكهی، كه بههاكهی بهگوێرهی دراوهكانی تر زیاد دهكات.
میكانیزمی گۆڕینی ناوی دراو بهگشتی گۆڕینهوهی دراوه كۆنهكه به یهكهیهكی پارهیی نوێ، بهپێی ڕێژهیهكی دیاریكراوی گۆڕینهوه لهخۆدهگرێت. بۆ نموونه، ملیۆنێك یهكه له دراوه كۆنهكه دهكرێت بگۆڕدرێت بۆ یهك یهكه له دراوه نوێیهكه. وڵاتان پهنادهبهنه بهر گۆڕینی ناوی دراوهكانیان به هۆكاری جۆراوجۆر كه دیارترینیان سادهكردنهوهی مامهڵه حسابییهكان و كهمكردنهوهی باره كارگێڕییهكهیه كه بههۆی زۆری سفرهكانهوه له بهها پارهییهكاندا دروست دهبێت، ههروهها ئهم ڕێكاره ئامانجی گێڕانهوهی متمانهی گشتییه به دراوی نیشتمانی بهتایبهتی پاش ماوهیهكی درێژ له ههڵاوسانی زۆر كه بههای دراو لاواز دهكات و وای لێدهكات بێ بهها دهربكهوێت، سهرباری ئهوهش حكومهتهكان له ڕێگهی گۆڕینی ناوی دراوهوه، دهكرێت ههوڵ بدهن بۆ نیشاندانی كۆتاییهاتنی سهردهمی ههڵاوسانی زۆر و دهستپێكی قۆناغێكی سهقامگیری ئابووری. لهسهر ئاستی نێودهوڵهتی، گۆڕینی ناوی دراو دهكرێت بهشدار بێت له باشتركردنی وێنهی وڵات و بههێزكردنی پێگهی ئابووری، له ههندێك حاڵهتدا ئهم ڕێكاره وهك ههوڵێكی حكومهتهكان بۆ دووپاتكردنهوهی سهروهریی نهختینهیی خۆیان و كهمكردنهوهی پشت بهستن به دراوه بیانییهكان، له مامهڵه ناوخۆییهكاندا سهیر دهكرێت
“بۆچی وڵاتان پهنادهبهنه بهر لابردنی سفری دراو؟”
هۆكارهكان و كاریگهرییه پێشبینكراوهكان
له ههوڵهكانیاندا بۆ چارهسهركردنی ئاستهنگه ئابوورییهكان، زۆرێك له وڵاتان خۆیان دهبیننهوه له بهردهم واقیعی ههڵاوسانی ژمارهكان له دراوه نیشتمانییهكانیاندا، كه وادهكات مامهڵه ڕۆژانهكان ئاڵۆز و سهرگهردانكهر بن. لێرهدا پرسیارێكی سهرهكی دێته ئاراوه: بۆچی حكومهت و بانكه ناوهندییهكان پهنادهبهنه بهر ڕێكارێك كه له ڕووی دهرهوه ساده دهردهكهوێت، كه ئهویش لابردنی سفرهكانه؟ پاڵنهری سهرهكی بهگشتی سادهكردنهوهی مامهڵه حسابییهكان و كهمكردنهوهی پێویستی ههڵگرتنی بڕێكی زۆر له پارهی كاشه كه بڕه گهورهكانیان ههیه بۆ ئهنجامدانی كڕینی ساده. ئهم سادهكردنهوهیه تهنها بۆ تاكهكهسهكان نییه، بهڵكو سیستهمی ژمێریاری و دارایی كۆمپانیا و دامهزراوهكانیش دهگرێتهوه، كه كارایی كارگێڕی باشتر دهكات و دهرفهتی ههڵه كهمدهكاتهوه. جگه له لایهنه تهكنیكی و لۆجستییهكان، پرۆسهی لابردنی سفرهكان لایهنی دهروونی و ئابووری قووڵتری ههیه، چونكه دهكرێت یارمهتیدهر بێت له گێڕانهوهی متمانه به دراوی نیشتمانی، بهتایبهتی پاش ماوهیهكی درێژ له ههڵاوسان، كه بههاكهی دادهبهزێنێت و وادهكات له چاوی هاوڵاتیاندا “بێ بهها” دهربكهوێت. ههروهها ئهم ڕێكاره دهتوانێت وێنهی نێودهوڵهتی وڵات باشتر بكات، چونكه دراوهكان كه ژمارهی زۆر گهورهیان ههیه دهكرێت وهك نیشانهیهكی لاوازی ئابووری و ناسهقامگیری سهیر بكرێن. و له ههندێك حاڵهتدا، گۆڕینی ناوی دراو دهكرێت بهشێك بێت له ههوڵی حكومهت بۆ دووپاتكردنهوهی سهروهریی نهختینهیی خۆی و كهمكردنهوهی پشتبهستن به دراوه بیانییهكان له مامهڵه ناوخۆییهكاندا. بهڵام لابردنی سفرهكان، بێ ئاستهنگ و مهترسی نییه، پرۆسهی جێبهجێكردنهكهی خۆی پێویستی به تێچوویهكی زۆر ههیه بۆ چاپكردنی دراوی نوێ و نوێكردنهوهی سیستهمهكان، و له سهرهتادا ڕهنگه خهڵك تووشی سهرگهردانی ببن له مامهڵهكردن به دراوه نوێیهكه، و ههندێك بازرگان ڕهنگه سوود له پرۆسهی گۆڕینهوه وهربگرن بۆ بهرزكردنهوهی نرخهكان به شێوهیهكی ناڕهوا. و گرنگتر له ههمووی، لابردنی سفرهكان به تهنها توانای كڕینی ڕاستهقینهی دراو ناگۆڕێت، ئهگهر لهگهڵیدا چاكسازیی ئابووری ڕاستهقینه نهبێت كه هۆكاره سهرهكییهكانی ههڵاوسان چارهسهر بكات، ئهوا كاریگهرییه ئهرێنییهكانی ڕهنگه كاتی بن و دراوهكه دووباره تووشی داڕمان بێتهوه. لهبهرئهوه، لابردنی سفرهكان بهگشتی وهك بهشێك له كۆمهڵێك چاكسازیی ئابووریی گشتگیر سهیر دهكرێت كه ئامانجی بهدهستهێنانی سهقامگیری و گهشهی بهردهوامه. ئهزموونه نێودهوڵهتییهكان وانهی گرنگ پێشكهش دهكهن، كه نیشان دهدهن پێداچوونهوه به بههای دراو كاتێك كاریگهرتره كه لهژێر بارودۆخی ئابووریی گشتیدا جێگیر بێت، یان وهك كۆتاییهاتنی سیاسهتێكی سهقامگیر و سهركهوتوو بێت. ئهمه چارهسهرێكی سهربهخۆ نییه بۆ ههڵاوسان یان كێشه ئابوورییهكان، بهڵكو پێویسته هاوڕێی چاكسازیی دارایی و نهختینهیی بههێز بێت.
“ئهزموونه نێودهوڵهتی و عهرهبییهكان له گۆڕینی ناوی دراوهكاندا”
زۆرێك له وڵاتانی جیهان ئهزموونیان له گۆڕینی ناوی دراوه نیشتمانییهكانیاندا بینیوه و ئهنجامهكانیان جیاواز بوون له نێوان سهركهوتن و شكستدا، بۆ نموونه له نمونه سهركهوتووه نێودهوڵهتییهكاندا دهبینین ئهزموونی توركیا له ساڵی 2005، ڕوسیا له ساڵی 1998، بهرازیل له ساڵی 1994 و پۆڵهندا له ساڵی 1995. بهرامبهر بهمه، وڵاتانی تر وهك زیمبابوی، ئهرژهنتین، و ڤهنزهوێلا تووشی سهختی بوون له بهدهستهێنانی سهقامگیری ئابووریی بهردهوام سهرباری ئهوهی چهندین جار ناوی دراوهكانیان گۆڕیوه، ههروهها ئهزموونی ئیندۆنیسیا له ساڵی 1965 سهركهوتوو نهبوو له بهدهستهێنانی ئامانجه داواكراوهكان. لهسهر ئاستی عهرهبی، ههوڵدان یان پلان ههبووه بۆ گۆڕینی ناوی دراوهكان له ههندێك وڵاتدا، سهرباری ڕێكارهكانی تر كه پهیوهندییان به بهڕێوهبردنی بههای دراوهوه ههیه. ئێراق گفتوگۆی كردووه لهسهر پلانهكانی لابردنی سفرهكان له دیناری ئێراقیدا له ساڵانی 2010 و 2011 و 2012، بهڵام ئهم پلانانه به تهواوی جێبهجێ نهكران، ههروهها ئێراق له ساڵی 2020 بههای دیناری دابهزاند. له لیبیا، بههای دینار له ساڵانی 2021 و 2025 دابهزێنرا له سایهی بارودۆخی سیاسی و ئابووریی ناسهقامگیردا. سهبارهت به جهزائیر، لهم دواییانهدا گۆڕینی ناوی دراوی نهبینیوه بهڵام سیاسهت دهگرێتهبهر بۆ بهڕێوهبردنی بههای دیناری جهزائیری. میسریش ڕێكارهكانی بهڕێوهبردنی دراو و دابهزاندنی بههاكهی بینیوه. وڵاتانی عهرهبی تری وهك سودان له ڕابردوودا ناوی دراوهكانیان گۆڕیوه. بهرامبهر بهمه، وڵاتانی وهك لوبنان، یهمهن، و سوریا بهدهست لاوازی دراوه نیشتمانییهكانیانهوه دهناڵێنن.
“چیرۆكی توركیا “2005” له سهرچاوهی كێشهی نهختینهییهوه تا بڕیاری لابردنی 6 سفر”
توركیا بۆ چهندین ساڵ، ڕووبهڕووی كێشهی ههڵاوسانی درێژخایهن بووهوه، كه بووه هۆی دابهزینی بهرچاوی بههای لیرهی توركی. له كۆتایی حهفتاكاندا، ههڵاوسان گهیشته ئاستێكی سێ ژمارهیی و له نهوهدهكان و سهرهتای ههزارهی سێیهمدا بهردهوام بوو له بهرزبوونهوه، به شێوهیهك كه نرخهكان به ملیۆنان و ملیار لیره دهپێوراون. ههڵاوسان بههۆی كۆمهڵێك هۆكارهوه زیاد بوو، لهوانه كورتهێنانی زۆری بودجهی گشتی و ئاوكردنهوهی ئهم كورتهێنانه، وهبهرهێنانی گهوره له ژێرخانی ئابووری و خهرجییه سهربازییهكان و ناسهقامگیری سیاسی و پێشبینییه بهردهوامهكانی ههڵاوسان و كاریگهریی گۆڕانكارییهكانی نرخی ئاڵوگۆڕ لهسهر نرخی مادده خاوه هاوردهكراوهكان و زیادبوونی نرخهكانی بهرههمه گشتییهكان و بهرزبوونهوهی ڕێژهی سوو. تا ساڵی 2003، ههر یهك دۆلاری ئهمریكی زیاتر له 1.5 ملیۆن لیرهی توركی كۆن بوو. لهژێر ئهم بارودۆخهدا، پێویستی به دووباره ڕێكخستنهوهی دراوهكه زۆر پێویست بوو بۆ ئاسانكاری له مامهڵهكان و گێڕانهوهی متمانه به لیره. له ساڵی 2004، پهرلهمانی توركیا یاسایهكی دهركرد كه ڕێگه به گۆڕینی ناوی لیره دهدات له ڕێگهی لابردنی شهش سفر، ئهم بڕیاره له یهكی كانوونی دووهمی 2005 جێبهجێ كرا، به شێوهیهك كه ههر ملیۆنێك لیرهی توركی كۆن “TRL” بووه یهك لیرهی توركی نوێ “YTL”. و له ماوهی گواستنهوهدا تا كۆتایی ساڵی 2008، دراوه نوێیهكه به ناوی “لیرهی توركی نوێ” ناسرا، و ئامانج لهم ههنگاوه سادهكردنهوهی مامهڵه نهختینهییهكان و ئاسانكاری له تۆماركردنی ژمێریاری و ئامارهكان و گێڕانهوهی متمانه به دراوه نیشتمانییهكه بوو. ئهم ههنگاوه، لهگهڵ سیاسهته ئابوورییهكانی تردا، یارمهتیدهر بوو له كهمكردنهوهی ڕێژهی ههڵاوسان و باشتركردنی وێنهی توركیا لهسهر ئاستی نێودهوڵهتی.
“چیرۆكی ڕوسیا “1998” نموونهیهك بۆ سادهكردنهوه و سهقامگیری”
پاش چهندین ساڵ له گۆڕانكارییه ئابوورییهكان كه دوای ڕووخانی یهكێتی سۆڤیهت هاتن، ڕووبڵی ڕوسی تووشی ههڵاوسانێكی زۆر بوو له ژمارهكاندا كه مامهڵه ڕۆژانهكانی ئاڵۆز كرد. له یهكی كانوونی دووهمی 1998، ڕوسیا چاكسازییهكی نهختینهیی جێبهجێ كرد كه لابردنی سێ سفری له ڕووبڵ لهخۆگرت، به شێوهیهك كه ههر 1000 ڕووبڵی كۆن بووه یهك ڕووبڵی نوێ. ئامانج لهم ههنگاوه سادهكردنهوهی مامهڵه نهختینهییهكان و ئاسانكاری له كرداره حسابییهكان بۆ هاوڵاتیان و كۆمپانیاكان و باشتركردنی كارایی كرداره ژمێریارییهكان بوو، ههروهها ئامانجی گهڕانهوه بوو بۆ سیستهمێكی نهختینهیی زیاتر ئاشنا و ئاسانتر له بهڕێوهبردن. پرۆسهی گۆڕینهوهی دراوه كۆنهكه به دراوه نوێیهكه به شێوهیهكی پلهبهند كراو جێبهجێ كرا له ماوهی چهندین ساڵدا تا ساڵی 2002. ئهم چاكسازییانه كاریگهرییهكی ئهرێنییان لهسهر مامهڵهی پاره ههبوو، چونكه بههای ناوهكی پارهی بهكارهاتوو له مامهڵهكاندا كهم كردهوه و ژمێریارییهكانی ساده كردهوه و بهشداری كرد له گهڕانهوه بۆ سیستهمێكی نهختینهیی گونجاوتر. ئهزموونی ڕوسیا له ساڵی 1998 وهك نموونهیهكی ڕێژهی سهركهوتووی پێداچوونهوه به بههای دراو سهیر دهكرێت كه ئامانجهكانی له سادهكردنهوهی مامهڵهكان و بههێزكردنی متمانهدا بهدهست هێنا، بهتایبهتی كه وهك بهشێك له ههوڵێكی فراوانتر بۆ بهدهستهێنانی سهقامگیری ئابووری هاته ئاراوه.
“چیرۆكی ئهرژهنتین؛ پێداچوونهوهی دووباره”
بهپێچهوانهی ئهزموونی ڕوسیاوه، ئهرژهنتین نمونهیهك پێشكهش دهكات لهسهر ئهوهی چۆن پێداچوونهوه به بههای دراو دهكرێت سهركهوتوو نهبێت له بهدهستهێنانی سهقامگیریی بهردهوام ئهگهر هۆكاره سهرهكییهكانی ههڵاوسان چارهسهر نهكرێن، بۆ چهندین كابینهی حكومی، ئهرژهنتین بهدهست ماوهكانی دووبارهی ههڵاوسانی زۆر و تهنانهت زۆر زۆرهوه ناڵاندی كه بووههۆی داخورانی بهرچاوی بههای دراوهكهی. له ههوڵێكدا بۆ بهرهنگاربوونهوهی ئهم كێشهیه و سادهكردنهوهی مامهڵهكان كه بووبوونه پێویستی به ژمارهی فهلهكی، ئهرژهنتین پهنای برده بهر پێداچوونهوه به بههای دراوهكهی چهندینجار له ماوهی نیوهی دووهمی سهدهی بیستهم و سهرهتای سهدهی بیست و یهكهمدا. له ساڵی 1970، دوو سفر له پیزۆ لابردران و له ساڵی 1983 چوار سفر لابردران، پاشان پرۆسهی لابردنی سێ سفر له ساڵی 1985 و له ساڵی 1992 چوار سفری تر لابردران. سهرباری ئهم ههوڵه دووبارهیانهی لابردنی سفرهكان و گۆڕینی ناوی دراوهكه له ههندێك كاتدا، ههڵاوسان ههر كێشهیهكی بهردهوام بوو له ئهرژهنتین. زۆرجار ئهم ڕێكارانه سهركهوتوو نهبوون له وهستاندنی داخورانی بههای دراو لهماوهی درێژخایهن، كه وای دهكرد پێویستی به ڕێكاری چاكسازیی نوێ بێت پاش ماوهیهكی كهم. ئهزموونی ئهرژهنتین نیشاندهدات كه پێداچوونهوه به بههای دراو، سهرباری ئهوهی دهكرێت به شێوهیهكی كاتی ژمارهكان ساده بكاتهوه، ناتوانێت جێگرهوهی سیاسهتی ئابووریی دروست و چاكسازییه بوونیادنهره پێویستهكان بێت، بۆ كۆنترۆڵكردنی ههڵاوسان و بهدهستهێنانی سهقامگیری ئابووریی بهردهوام.
“ئێران؛ هەنگاوێكی کارگێڕی به ئامانجی ئاسانکردنی مامەڵەکان و كهمكردنهوهی ههڵاوسان”
لهماوهی ڕابردوودا، پهرلهمان و حكومهتی ئهو وڵاته، بهیاسا بریاریاندا 4 سفری سهر دراوهكهی لاببات، بهدڵنیاییهوه، لابردنی سفرەکان لە دراوی ئێرانی و جێگرتنەوەیان بە تومان کردارێکی تەکنیکیە، ئامانج لێی ئاسانکردنی مامەڵە داراییەکانە، ئەم گۆڕاکارییەی لابردنی سفرەکان هیچ کاریگەرییەکی لەسەر بەهای ڕاستەقینەی دراو و توانای کڕین نییە. چونکە:-
١ـ لابردنی ٤ سفر مانای ئەوەیە کە هەر ١٠ هەزار ریاڵی کۆن .دەکاتە یەک ریاڵی نوێ، ئەمە تەنها گۆڕانکارییەکی ڕووکەشییە کە بەهای ڕاستەقینەی دراو زیاد ناکات، بەڵکو ژمارەی سفرەکان کەم دەکاتەوە بۆ ئاسانکردنی مامەڵەی ڕۆژانە، بۆ نموونە: ئەگەر نرخی یەک دۆلار ٩٢٥٠٠٠ ریاڵ بێت ئەوا دوای سڕینەوەی چوار سفر دەکاتە ٩٢،٥ ریاڵ، هیچ گۆڕانکارییەک لە توانای کڕین دروست ناکات.
2ـ کاریگەری کردارەکە لەسەر هەڵاوسان و بەهای دراو، سڕینەوەی سفرەکان چارەسەری هۆکارە بنچینەییەکانی هەڵاوسان ناکات، چونکە ئەو هەڵاوسانەی لە ئێران هەیە، هۆکارەکەی بۆ سزاکانی ئەمریکا دەگەڕێتەوە کە بووە بەهۆی لاوازی بەرهەمهێنان و دابەزینی بەهای دراو. بەگوێرەی داتا فەرمییەکان هەڵاوسان لە ئێران “گەیشتووەتە ٣٥،٣٪ “.
ئەم ڕێوشوێنە “کەمکردنەوەی سفرە” تەنها وەک “هێورکەرەوەی دەروونی” یان “چاکسازییەکی سیمبولی” دەبینرێت، نەک چاکسازیی پێکهاتەیی وەک کۆنتڕۆڵکردنی هەڵاوسان و زیادکردنی بەرهەمهێنان نەبێت.
3- ئێران ئەگەر چارەسەری کێشە پێکهاتەییەکانی نەکات، لەوانەیە ڕوبەڕوی چارەنوسێکی هاوشێوەی زیمبابۆی ببێتەوە، بەتایبەتی لەگەڵ بەردەوامی گەمارۆکان و دابەزینی نرخی ئاڵوگۆڕ لە بازاڕی هاوتەریب. به ڵام له درێژخایەندا نرخی تومان به ئەدای ئابووری و سیاسهتی دراوەوە گرێدەدرێت، ئەگەر هەڵاوسان و داڕمانی دراو بەردەوام بێت ئەوا لەوانەیه تومان وەک ریاڵ نرخی خۆی له دەست بدات. ئەنجام، سڕینەوەی سفرەکان و گۆڕینی دراو بۆ تومان چارەسەرێکی جادویی نییە بۆ بەرزبونەوەی نرخی دراو، بەڵکو هەنگاوێکی کارگێڕییە بۆ ئاسانکردنی مامەڵەکان.
بەرزبونەوەی داهاتوی بەهای تومان پەیوەستە بە:-
١-لابردنی سزاکانی نێودەوڵەتی
٢ چاکسازی لە سیستەمی دراویی و دارایی.
٣- هاندانی بەرهەمی ناوخۆیی.
ئهم خشتهیهی خوارهوه ئهزموونی ههندێ لهوڵاتانی عهرهبی و جیهانی دهربارهی لابردنی سفرهكانی سهر دراوهكانیان و دوباره ناونانهوهی دراوه نیشتمانییهكانیان پیشان دهدات.
سهرچاوه:
https://www.ar-economist.com/news/1551
https://diplomaticmagazine.net/arabic/birwra/26629
ئامادهكردنی؛ سهركۆ یونس
