کێشەیێن درێژخایەن یێن د ناڤبەرا حکومەتا فیدراڵی یا ئێراقێ و هەرێما کوردستانێ دا ب تایبەتی ل سەر پرسا بودجە و مووچەی ئاماژەیەکا ئاشکرایە بۆ وێ چەندێ کو سیستەمێ حوکمڕانیێ ل ئێراقێ ل سەر بنەمایێ پێگیری ب دەستووری (Constitutional Compliance) نینە. ئەڤ کێشەیێن سیاسی و ئابووری د بنەرەت دا کێشەیێن متمانەکرنێ و شرۆڤەکرنا دەستووری نە، کو راستەوخۆ کارێگەریێ ل سەر ژیانا خەلکێ هەرێمێ دکەن. پرسیارەك كو دمێشكێ مە دا د زڤریت چەندین سالە بۆچی ئێراق پێگیریێ ب دەستووری ناکەت؟ دەستوورێ ئێراقێ ژ ئەنجامێ رێککەفتنەکا سیاسی یا نێڤبەرا پێکهاتەیێن سەرەکی دا ب وی شێوەیی هاتییە دانان کو ئێراق وەک دەولەتەکا فیدراڵی (Federal State) ب رێڤە بچیت. لێ نەبوونا پێگیریێ ب دەستووری بومە دیار دكەت ئێراق ب هیچ رەنگەكی دەولەتەكا فیدڕالی نینە بەلكو مەركەزیەتێ ب كار دئینیت چونكە لایەنێن سیاسی یێن مەزن ل بەغدا، ب تایبەتی لایەنێن شیعی یێن زۆرینە، ئەقلێ دەولەتا ناڤەندی ب رێڤە دبەن ل جهێ ئەقلێ فیدراڵیزمێ كود پراکتیک دا ب ڤی شێوەیی یە:
-دەقێن نە روهن و شێلی و دەقێن دەستووری یێن ل سەر نەفت و گازێ دبنە ئەگەرێ سەرەکی یێ کێشەیێ كو د رێک و پێک نینن و لایەنێ ئێراقی وەسان دیار دکەت ب شێوەیەکێ د بەرژەوەندیا وان دا ب گونجیت .
-دیسان ب كارئینانا زورینەیێ د پەرلەمانی و حوکمەتێ دا هەردەم وێ هەولێ د دەت یاسایا بودجەی یان بریارێن دادگەها فیدراڵی دەسەڵاتێن هەرێمێ کێم بکەت.
ب وێ چەندێ دادگەهێ وەک ئامرازەک بۆ سیاسیکرنا دەستووری ب كاربینن . دەستوورێ ئێراقا فیدراڵ گەرەنتیێ ددەتە هەرێما كوردستانێ لێ هەتا نوكە نیازێن جێبەجێکرنێ نین هەر وەسان گەلەک ماددێن گرنگ د دەستوورێ ئێراقێ داهەنە کو ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ یان نەراستەوخو ب فیدرالیەتا هەرێما کوردستانێ ڤە د گرێدایینە و ئەڤ ماددە بنەمایێن حكومەتەكا فیدرالی و دەستهەلاتێن هەرێمەكا فیدراڵ د چوارچوڤێ ئێراقەكا فیدڕالی دا بەرجەستە دكەت .كو د دستورێ ئێراقێ د ا ئەڤ ماددێن ل خوارێ هاتینە پەسەند كرن و خوجهكرن ئەوژی ماددێن (٤ -١١٠- ١١١-١١٢ – ١١٥ -١١٧- ١٢١-١٤٠ )كو پرانیا وان هەر ژ حكومەتا مالكی ب دوو خولان تا ئەڤروو یا سودانی د ئامادەنینن كار ب ڤان ماددا بهێتە كرن كو تنێ جێبەجێكرنا وان دێ بیتە بنەما بو چارەسەریا كونكرێتی دناڤ بەرا هەردوو حكومەتان دا. خالەكا دی هەیە كو ئێك ژ ئاریشێن ئالوزە كو ناهێلیت ئێراق بەر ب دیموكراسیەتێ و خوشگوزەرانیێ بچیت و كێشەیێن خو یێن ناڤخویی پێ چارەسەرب كەت ئەو ژی تەوافقا سیاسی یە زاڵبوونا تەوافقا سیاسی توافق السیاسی” ل سەر “دەقێ دستور….ل ئێراقێ، چارەسەری و رێککەفتن ل سەر بنەمایێ رێککەفتنا لایەنێن سیاسی یە (توافق) نەک ل سەر بنەمایێ چێکرنا بڕیارێن دەستووری یێن بێلایەن. هەر کێشەیەکا نوو د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا دا، پێدڤییە ب رێککەفتنەکا نوو یا سیاسی چارەسەر ببیت نەك ب تەوافقەكا سیاسی یا لایەنێن شیعی بریارێ ل سەر ب دەن چونكە ، ئەڤ جورە رێککەفتنە دچنە د چارچوڤێ حوکمڕانییەکا لاواز دا. پرسیاڕەكادی ل ڤێرێ دروست دبیت ؟ بۆچی پرسا بودجە و مووچەی دهێتە ب سیاسی كرن: حكومەتا ئێراقێ بودجە و مووچە ی دكەتە کارتەکا سیاسی یا فشارێ ل سەر هەرێما كوردستانێ ل شوینا ب زانستەکێ ئابووری و دارایی ب رێڤە ببەن ، دكەنە ئامرازەک بۆ گۆشەگیرکرنا هەرێما کوردستانێ. مووچە مافەکێ دەستووری یێ تاکەکەسی یێ فەرمانبەرێن هەرێمێ یە ب مخابنی ڤە یاهاتییە ڤەگوهاستن بۆ ئاریشەیەکا سیاسی كو د بیتە مەزنترین سەرپێچیا دستوری و ل پێش چاڤێن دادگەها فیدراڵی چەندین سالە ڤێ سیاسەتا سەقەت بەرامبەر خەلكێ هەرێمێ ب كار.
چارەسەری : چارەسەری چییە و پێدڤییە کورد چ بکەن؟ چارەسەرکرنا کێشەیا بودجە و مووچەی پێدڤییە ب دوو ئاراستە یان ب رێڤە ب چیت: چارەسەرییا ستراتیژی (ل سەر ئاستێ دەولەتی) و چارەسەرییا ناڤخۆیی (ل سەر ئاستێ هەرێمێ). و رێکارێن چارەسەرییا ستراتیژی د گەل بەغدا: پێگیری ب میکانیزمێن دەستووری ب رێیا رێککەفتنا سیاسی ل سەر بنەمایێ دستوری یاسایا نەفت و گازێ ب ئێكلاكرنا پرسا نەفت و گازێ و دابەشکرنا داهاتێ وێ ب رێیا یاسایەکا فیدراڵی، کو ب رێککەفتنا تەڤایا پێکهاتەیێن ئێراقێ ب دەستڤە بهێت. چاکسازیی د دادگەها فیدراڵی دا بهێتە كرن كو پێدڤییە رۆلێ دادگەهێ یێ ئێكلاكەر بیت و دوور بیت ژ ململانێیێن سیاسی. جوداکرنا مووچە ی ژ کێشەیێن نەفت و گازێ مووچە خەرجییەکا سیادی یە پێدڤییە مووچە وەک خەرجییەکا سیادی بهێتە دان و د گەل کێشەیێن نەفت و گازێ و ئاریشەیێن د ناڤبەرا حکومەتا هەرێم و بەغدا دا نەهێتە گرێدان. هەروەسا خالەكا دی یا گرنگ یا هەی دڤێت ئیراق پێگریێ پێ بكەت ئەوژی لادان ژ (انفاق فعلی ) مووچەخۆرێ هەرێمێ دڤێت وەک مووچەخۆرێ پارێزگەهێن دی یێن ئێراقێ بهێنە هژمارتن چونكە دستور وێ دەستهەلاتێ نادەت جیاوازی دناڤ بەرا پێكهاتە و و هاوڵاتیێن ئێراقێ دا بهێتە كرن. هنگاڤا پێدڤی كو هێز و لایەنێن كوردی ل بەغدا . ئێكگرتنا هەڵویستێ کوردی ل بەغدا و ئێکگرتنا تەڤایا فراکسیۆنێن کوردی ل پەرلەمان و حوکمەتا فیدراڵی بۆ پشتگیریکرنا ئێک دەنگی یێ بو حكومەتا هەرێمێ د گۆتوبێژاندا. گۆشەگیرکرنا هەرێما کوردستانێ ب رێیا مووچە و بودجەی، ئارمانجەکا سیاسی یا لایەنێن شیعەیێن زۆرینەیە بۆ ڤەگێڕانا دەسەڵاتا ناڤەندی و لاوازکرنا فیدراڵیزمێ. چارەسەری ناهێتە ب دەستڤە ئینان، هەتا ئەگەر دەستوور ژی بهێتە بکارئینان، بەلکو پێدڤییە کورد ب یەکگرتن و ستراتیژییەتەکا دارایی یا نووی هەوڵ بدەن بۆ دوو خالێن سەرەکی: یەکەم: ب ئێكلاكرنا مووچە ی وەک مافەکێ سیادی و نەگرێدانا وێ ب نەفتێ ڤە. دووەم: ب ئێكلاكرنا پرسا نەفتێ د گەل بەغدا ب رێیا یاسایەکا فیدراڵی یا نوی. ل دوماهیێ من دڤێت ئاماژێ ب خالەكا زور گرنگ ب دەم ئەگەر هەرێما كوردستانێ ب ڤێت فشارێن حكومەتا ئێراقێ ل سەر خو سڤك بكەت گرنگە حكومەتا هەرێمێ جۆراوجۆرکرنا ژێدەرێن داهاتی بكەتە بنەما و ب پلانەكا توكمە و كار ل سەر بكەت و بهێزکرنا کەرتی کشتوکالی و گەشتوگۆزاری دێ داهاتەکێ سەربخۆ ب هەرێمێ دەت و گۆشەگیرییا سیاسی و ئابووری کێم كەت .
