“پێشەکی”
کیشوەری ئەمریکا، کە لە سەردەمێکی درێژخایەندا وەک جیهانێکی نەزانراو بەرەو ئەوروپا مایەوە، مێژوو و شارستانییەتێکی زۆر پێش ئەوەی لەلایەن ئەوروپییەکانەوە “دۆزرایەوە” ژیاوە. توێژینەوەی ئەم بابەتە بە شێوازێکی ئەکادیمی و میتۆدی مێژوویی ئەنجام دەدرێت بۆ ڕوونکردنەوەی مێژووی قووڵی ئەم کیشوەرە، نھێنییەکانی دۆزینەوەکەی و کاریگەری قووڵی ئەوەی کە بووە ھۆی گۆڕانی مێژووی جیھان. لە کاتێکدا ناوی کریستۆفەر کۆلۆمبۆس وەک “دۆزەری ئەمریکا” ناسێنراوە، بەڵام ڕاستییەکان زۆر ئاڵۆزترن و چەندین گەشتی پێش کۆلۆمبۆس و ھۆکاری کۆنترۆڵکردنی ئەوروپی لە دوای دۆزینەوەکە دەگرێتەوە. ئەم توێژینەوەیە ھەوڵدەدات بە وردبینییەوە ئەم ھەموو لایەنانە بخاتە ڕوو و وەڵامی ئەو پرسیارانە بداتەوە کە ھێشتا لەسەر مێژووی سەرەتایی ئەم کیشوەرە ماون.
میتۆدی توێژینەوە؛
ئەم توێژینەوەیە لەسەر بنەمای “میتۆدی مێژوویی” ئەنجام دراوە، بریتییە لە کۆکردنەوە و شیکاری بەڵگەنامە مێژووییەکان و سەرچاوە سەرەتاییەکان. سەرچاوە جۆراوجۆرەکان وەک بەڵگەنامە مێژووییەکان، شوێنەوارەکان، نووسراوە كولتوورییەکان و لێکۆڵینەوە مێژووییەکان کەڵک وەرگیراون. ھەروەھا سەرچاوە عەرەبی و کوردیەکان وەک مێژووی ئیسلامی و نەخشەکانی پیری ڕەیس و سەرچاوە ئەوروپیەکان وەک گەشتنامەکان و ڕاپۆرتە کۆلۆنیاڵیەکان شیکاری کراوە. ھەڵسەنگاندنی ڕەچەڵەکی سەرچاوەکان و پێداچوونەوەی دیاردە مێژووییەکان لە ڕێگەی چەندین لایەنەوە میتۆدی توێژینەوەکە پێکھێناوە.
کۆکردنەوە و شیکاری سەرچاوە مێژووییەکان؛
بەڵگەنامە مێژووییەکان وەک گەشتنامەکان و نەخشە کۆنەکان و نووسراوە كولتوورییەکان سەرچاوەی سەرەکی زانیاری بوون. بەڵگەنامە ئیسپانی و پورتوگالی و ئینگلیزیەکان سەبارەت بە گەشتەکانی کۆلۆمبۆس و ئەمریکۆ ڤێسپوچی و ڤایکینگەکان و پیری ڕەیس و سەرچاوە ئیسلامیەکان وەک نووسراوەکانی سوڵتان مەنسا موسا شیکاری کران. ھەروەھا سەرچاوە ڕەسەنی ئەمریکاییەکان وەک ئەفسانە و نەخش و شوێنەوارەکان کەڵک وەرگیرا بۆ تێگەیشتنی دیدگای خەڵکی ڕەسەن. شیکاری ئەم سەرچاوانە یارمەتی داڕشتنی وێنەیەکی ڕێک و پێکی مێژوویی دا.
کورتە؛
کیشوەری ئەمریکا مێژوویەکی قووڵ و پڕ لە ڕووداوی ھەیە کە پێش دۆزینەوەکەی دەگەڕێتەوە. دۆزینەوەی کیشوەرەکە لەلایەن کۆلۆمبۆسەوە تەنھا خاڵێک بوو لە مێژووی درێژی پەیوەندی مرۆڤایەتی لەگەڵ ئەم کیشوەرە. پەیوەندی پێش کۆلۆمبۆسی وەک ڤایکینگەکان و ھەوڵە موسڵمانەکان و نەخشەکانی پیری ڕەیس نھێنییەکانی مێژووی کیشوەرەکە زیاتر دەکەن. کاریگەری کیشوەری ئەمریکا بۆ ئەوروپا زۆر قووڵ بوو و گۆڕانکاری ئابووری و كولتووری و سیاسی لە ئەوروپا دروست کرد. مێژووی ئەمریکا دوای سەربەخۆیی بە شەڕی ناوخۆ و گەشەسەندنی خێرا و بوون بە زلھێزێکی جیھانی دیاریکراوە. توێژینەوەی مێژوویی و شیکاری سەرچاوە جۆراوجۆرەکان یارمەتی دەدات بە تێگەیشتنێکی قووڵتر لە مێژووی ئەم کیشوەرە گرنگە.
پوختە؛
کیشوەری ئەمریکا کە بە “کیشوەری نوێ” ناسراوە، مێژوویەکی درێژ و پڕ ڕووداوی ھەیە. دۆزینەوەی کیشوەرەکە لەلایەن کریستۆفەر کۆلۆمبۆسەوە لە ساڵی ١٤٩٢ز تەنھا خاڵێک بوو لە مێژووی درێژی پەیوەندی مرۆڤایەتی لەگەڵ ئەم کیشوەرە. پەیوەندی پێش کۆلۆمبۆسی وەک ڤایکینگەکان و ھەوڵە موسڵمانەکان و نەخشەکانی پیری ڕەیس نھێنییەکانی مێژووی کیشوەرەکە زیاتر دەکەن. کاریگەری کیشوەری ئەمریکا بۆ ئەوروپا زۆر قووڵ بوو و گۆڕانکاری ئابووری و كولتووری و سیاسی لە ئەوروپا دروست کرد. مێژووی ئەمریکا دوای سەربەخۆیی بە شەڕی ناوخۆ و گەشەسەندنی خێرا و بوون بە زلھێزێکی جیھانی دیاری کراوە. توێژینەوەی مێژوویی و شیکاری سەرچاوە جۆراوجۆرەکان یارمەتی دەدات بە تێگەیشتنێکی قووڵتر لە مێژووی ئەم کیشوەرە گرنگە.
1-مێژووی پێش کۆلۆمبۆس و نیشتەجێبوونی سەرەتایی:- پشکنینە مێژووییەکان و شوێنەوارەکان دەری دەخەن کە مێژووی مرۆڤایەتی لە کیشوەری ئەمریکا زیاتر لە ١٥٠٠٠ ساڵ لەمەوپێشەوە دەستی پێکردووە. زانایان پێیان وایە کە یەکەم دانیشتووانی ئەم کیشوەرە لە ڕێگەی “بێرینجیا”ەوە گەیشتوونەتە ئەمریکا، کە بارستێکی وشکی بووە کە ئێستا بە گەرووی بێرینگ ناسراوە و ئاسیا و ئەمریکای باکووری پێکەوە دەبەستەوە لە کاتی سەھۆڵبەنداندا. کۆچە سەرەتاییەکە نزیکەی ١٤٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش ڕوویداوە و مرۆڤەکان بە خێرایی بە ناو کیشوەرەکەدا بڵاوبوونەتەوە. شارستانییەتی گەورەکانی پێش کۆلۆمبۆس پێکھاتەی کۆمەڵایەتی و ئابووری ئاڵۆزیان دروست کردبوو. لە ناوەڕاستی ئەمریکا (مێزۆئەمریکا)، مایا و ئازتێک و لە ئەمریکای باشوور، ئینکا شارستانییەتە گەورەکانیان دامەزراند کە لە بواری بیناسازی، بیرکاری و ئەستێرەناسیدا پێشکەوتنی زۆریان ھەبوو. ئەم شارستانییانە بەرھەمە کشتوکاڵیەکان و سیستەمی نووسین و پێکھاتەی کۆمەڵایەتی ئاڵۆزیان ھەبووە. لە ئەمریکای باکوور، کۆمەڵگە ڕەسەنەکان زیاتر پشت بە ڕاو و کۆکردنەوە دەبەست، کە جیاوازی لە نێوان شارستانییەتی مێزۆئەمریکا و کۆمەڵگە ڕەسەنەکانی باکوور دەردەخات.
2-نھێنییەکانی دۆزینەوەی کیشوەرەکە: پێش کۆلۆمبۆس و گەشتە ئەوروپییەکان:- ناوەکەی کیشوەری ئەمریکا لە ناوی ئەمریکۆ ڤێسپوچی ھاتووە، گەشتیارێکی ئیتاڵی کە لە نێوان ساڵانی ١٤٩٩ بۆ ١٥٠٢ زایینی گەشتێکی بۆ کیشوەرەکە کرد و ڕای گەیاند کە ئەمە کیشوەرێکی نوێیە، نەک بەشێک لە ئاسیا. بەڵام دۆزینەوەی کیشوەرەکە مێژوویەکی زۆر درێژترە.
3-پێش کۆلۆمبۆس: پەیوەندیە نادیارەکان:- بەڵگە مێژووییەکان دەری دەخەن کە چەندین گەلی تر پێش کۆلۆمبۆس پەیوەندییان بە کیشوەری ئەمریکاوە ھەبووە:
ڤایکینگەکان:– نزیکەی ساڵی ١٠٠٠ی زایینی، ڤایکینگەکان لە سەرۆکایەتی لیف ئێریکسۆنەوە نیشتەجێبوون لە ناوچەیەک بە ناوی “ڤینلاند”. شوێنەوارەکانی لە “ل’انس ئۆ میدوز” لە نیوفاوندلەندی کەنەدا دۆزراونەتەوە.
کەشتیوانە موسڵمانەکان:- ھەندێک له سەرچاوە ئیسلامیەیکان باسی ئەوە دەکەن کە کەشتیوانە موسڵمانەکان لە سەردەمی عەبباسی و سەردەمی شانشینی مالی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەوڵیان داوە بڕی بە زەریای ئەتڵەسی بدەن. بەگوێرەی ھەندێک بەڵگەنامە، سوڵتان مەنسا موسا مالی ڕای گەیاندووە کە پێشووەکانی لە ساڵی ١٣٢٧ز گەشتێکی بۆ “دەریای تاریکی” (ناوی زەریای ئەتڵەسی) ئەنجام داوە، بەڵام گەشتەکە سەرکەوتوو نەبووە.
پیری ڕەیس:- ئەم دەریاوانە عوسمانیە کورد لە سەدەی ١٦ی زایینی ژیاوە و نەخشەیەکی کێشاوە کە کیشوەری ئەمریکای باشووری تێدا دیاری کراوە و زۆر وردە. ئەم نەخشە بووەتە جێی سەرنج و مشتومڕی زانایان، چونکە وێنەی ناوچەکانی تێدایە کە وا دیارە پێش گەشتە ئەوروپییەکان نەخشەیان کراوە.
4-گەشتە ئەوروپییەکان و کریستۆفەر کۆلۆمبۆس:- گەشتەکەی کریستۆفەر کۆلۆمبۆس لە ساڵی ١٤٩٢ز بە فرمانی شا و شاژنی ئیسپانیا بەڕاستی خاڵێکی وەچەرخانێکی مێژوویی بوو.کۆلۆمبۆس بە ئامانجی دۆزینەوەی ڕێگایەکی کورت بۆ ئاسیا ڕێی کردە زەریای ئەتڵەسی، بەڵام لەبری ئەوە گەیشتە دوورگەکانی کاریبی. ئەو ھەرگیز نەیزانی کە کیشوەرێکی نوێی دۆزیوەتەوە و ھەتا کۆتایی ژیانی بە ڕەگەز بە “ھیندی” ناوزەندی کرد. گەشتەکەی کۆلۆمبۆس ڕێگەی کردنەوەی بە ئیسپانیا دا بە دەستبەسەرکردنی زەوی و سەرچاوەکان لە ئەمریکای لاوە دەست پێبکات.
5- گرنگی کیشوەری ئەمریکا بۆ ئەوروپا:- دۆزینەوەی کیشوەری ئەمریکا کاریگەریەکی قووڵی لەسەر ئابووری و کۆمەڵایەتی ئەوروپا ھەبوو و سەردەمێکی نوێی داگیرکردنی کۆلۆنیاڵی و بازرگانی جیھانی دەست پێکرد.
6-گواستنەوەی ئابووری و کشتوکاڵ:- ئەوروپییەکان ڕوەکێکی زۆریان لە ئەمریکاوە ھێنایە ئەوروپا و بەرھەمی کشتوکاڵی وەک پەتاتە و بەرنج و ذرت کە خواردنی سەرەکی خەڵکی ئەوروپایان کرد.لە بەرامبەردا، ئەوروپییەکان بەرھەمەکانی وەک گەنم و ترێ و ئەسپ و ئاژەڵی ماڵاتیان بردە ئەمریکا. ئەم گواستنەوەیە بە “بەرەکە کشتوکاڵیەکان” ناسراوە و خۆراک و ئابووری ھەردوو کیشوەری گۆڕی.
7-ڕێڕەوی زێڕ و سەربەخۆیی:- سەرچاوە سرووشتییەکانی ئەمریکا، بەتایبەتی زێڕ و زیو، ھانەی ئیسپانی و پورتوگالی و ئینگلیز و فەرەنسی دا بۆ داگیرکردنی کۆلۆنی زیاتر. بەڵام داگیرکاری و سەفەری ناخۆشی کۆلۆنیاڵی بووە ھۆی ڕق و نائارامی لە ناو خەڵکی ڕەسەن و کۆلۆنیستانەکاندا. ئەم نائارامییانە بووە ھۆی شۆڕشی گەورە وەک شۆڕشی ئەمریکا لە ساڵی ١٧٧٦ کە بە سەرۆکایەتی جۆرج واشنتۆنەوە ڕوویدا و بووە ھۆی دامەزراندنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وەک وڵاتێکی سەربەخۆ.
8-کاریگەری كولتووری:- دەستکەوتە كولتوورییەکانی ئەمریکا وەک ھونەری ڕەسەن و بیرەوەریەکان کاریگەری لەسەر ھونەر و ئەدەبیاتی ئەوروپا ھەبوو.لە کاتێکدا کۆلۆمبۆس و داگیرکەرانی تر ھەوڵدا مەسیحیانیەتیان دەدا، کلتوری ڕەسەنی ئەمریکاش کاریگەری لەسەر جیھانی بینینی ئەوروپا ھەبوو.
9-شەڕی ناوخۆ و گەشەسەندنی ویلایەتە یەکگرتووەکان:- مێژووی ئەمریکا دوای سەربەخۆیی بە گەشەسەندنی خێرا و کێشە ناوخۆییەکان دیاری کراوە. شەڕی ناوخۆی ئەمریکا (١٨٦١-١٨٦٥) گرنگترین قەیران بوو کە ڕووبەڕووی وڵاتەکە بوویەوە. ھۆکاری سەرەکی شەڕەکە کێشەی کۆیلایەتی بوو. ویلایەتەکانی باکوور زیانە ئابووریەکانی کۆیلایەتیان ڕەت دەکردەوە، لە کاتێکدا ویلایەتەکانی باشوور پشت بە سیستەمی کۆیلایەتی دەبەست. شەڕەکە بە سەرکەوتنی باکوور کۆتایی ھات و کۆیلایەتی ھەڵوەشایەوە، بەڵام دوای شەڕەکە کێشەی ڕەگەزی و جیاکاری بەردەوام بوو. لە سەدەی بیستەم، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وەک زلھێزێکی جیھانی سەریھەڵدا. سەرکەوتنی ئەمریکا لە جەنگی جیھانیی یەکەم و دووەم و ڕکابەری لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت لە جەنگی سارد دا، ئەمریکای کردە یەکێک لە دوو زلھێزی جیھان. ئەمریکا لە بواری ئابووری و زانست و تەکنەلۆژیا و کلتوردا پێشکەوتنی بەرچاوی کرد و بووە ھۆی گواستنەوەی ناوەندی کاریگەری جیھانی لە ئەوروپاوە بۆ ئەمریکا.
سەرچاوە ئەکادیمییەکان
- Kolbenschlag, Marie Claire. (1975). “Film as a Microcosm: The Imaginative Articulation of U.S. Experience”.
- Girgus, Sam B. (2002). “Conceptions and Representations of American Identity in Film”.
- Rollins, Peter C. (1974). “Film and American Studies”. American Quarterly.
- Sobchack, Vivian C. (1980). “Beyond Visual Aids: American Film as American Culture”. American Quarterly.
- Auerbach, Jonathan. (2006). “American Studies and Film: Blindness and Insight”. American Quarterly.
- Rabinovitz, Lauren. (2006). “More than Meets the Eye: Movies in American Studies”. American Studies Journal.
- Lindsay, Vachel. (1915). “The Art of Moving Pictures”.
- Saunders, Frances Stonor. (2001). “The Cultural Cold War: The CIA and the World of Arts and Letters”.
- Sumida, Stephen H. (2002). “The Internationalization of American Studies”. Presidential Address to the American Studies Association.
- Fishkin, Shelley Fisher. (2004). “Crossroads of Cultures: The Transnational Turn in American Studies”. American Quarterly.
- Kroes, Rob. (1991). “Americanization and Anti-Americanism: The Encounter with American Culture in Europe”.
