لە گۆشەنیگایەکی قووڵترەوە، ڕۆمانی «کاتژمێر ٢٥»ـی کۆنستانتین ڤیرجیل گئۆرگیۆ، تەنها چیرۆکێکی جەنگ نییە، بەڵکوو گەشتێکی میتافیزیکییە بەناو تاریکترین گۆشەکانی ڕۆحی مرۆڤایەتییدا لە سەردەمێکدا کە هەموو بەها مرۆییەکان دەخرێنە ژێر پرسیارەوە. ئەم بەرهەمە، لە ساڵی ١٩٤٩ لە پاریسەوە چرۆی کرد، نەک تەنها وێنەیەکی وردی جەنگی جیهانی دووەم و کاریگەرییەکانی دەخاتەڕوو، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لەو ئامرازانەی سیستەمە تۆتالیتارییەکان و پێشکەوتنی تەکنۆلۆژی، مرۆڤ لە چوارچێوەی بوونەوەرێکی ئازاد و خاوەن ئیرادەوە دەگۆڕن بۆ ژمارەیەک، بۆ ئامرازێک، بۆ قوربانییەکی بێدەنگ لە گۆڕەپانی بێبەزەییانەی مێژوودا. “یۆهان مۆریتز”، ئەو جوتیارە سادە و بێگەردەی ڕۆمانیا، پاڵەوانی ئەم تراژیدیایەیە. ژیانی ئاسایی و دوور لە گێژاوی سیاسەت و جەنگ، بەهۆی هەڵەیەکی کارگێڕییەوە وێران دەبێت. دەستگیرکردنی وەک چەکدارێکی نازی، سەرەتای گەشتێکی پڕ لە ئازار و بێزارییە بەناو دۆزەخی بیرۆکراسییەتی مۆدێرن. ئەمە تەنها هەڵەیەکی بچووک نییە، بەڵکو خاڵی وەرچەرخانێکە کە یۆهان لە بوونەوەرێکی خاوەن ناسنامە و ژیانێکی تایبەتەوە دەگۆڕێت بۆ بوونەوەرێک لەلایەن سیستەمەکانەوە دەستکاری دەکرێت، دەگوازرێتەوە، و ناسنامەی لێدەسەندرێتەوە. گئۆرگیۆ لێرەدا بە وردی نیشانی دەدات چۆن سیستەمەکان، بە ناوی ڕێکخستن و کارایی، دەتوانن تاکەکان لە ناوەڕۆکی مرۆیی خۆیان دابماڵن.
ناونیشانی «کاتژمێر ٢٥» لە خۆیدا توانستێکی قووڵ هەڵدەگرێت. ئەگەر ڕۆژ ٢٤ کاتژمێر بێت، کاتژمێری بیست و پێنجەم کاتێکی دەرەوەی کاتە، کاتێکی نائاسایی و ڕیزپەڕە، کاتێک مرۆڤ لە دەرەوەی چوارچێوەی ژیانی ئاسایی و لۆژیکییەوە دەژیت. ئەم کاتە، کاتی بێدەسەڵاتی و بێ ئیرادەیی مرۆڤە لە بەرامبەر سیستەمێکی بێبەزەیی و بێمانادا. ئەمە ئەو کاتەیە یاسا و ڕێساکانی ژیانی ئاسایی هەڵدەوەشێنەوە و مرۆڤ دەبێتە یارییەکی بچوک لە دەستی هێزە گەورەکاندا. ئەم کاتژمێری بیست و پێنجەمە، هێمایەکە بۆ ئەو ئەزمونە سەیر و نامۆیانەی مرۆڤایەتی لە سەردەمی جەنگ و دوای جەنگدا تێیپەڕاندووە، کاتێک هەموو شتێک پێچەوانە دەبێتەوە و مرۆڤ لەناو گێژاوێکی بێکۆتاییدا ون دەبێت. ئەمە کاتی ڕووخانی بەهاکانە، کاتی مردنی ئومێدەکانە، و کاتی لەدایکبوونی ترسێکی قووڵە، مرۆڤایەتی تا ئێستاش بە دەستییەوە دەناڵێنێت. “گئۆرگیۆ” بە لێهاتووییەکی بێوێنە، ئەو پرۆسەیەی شی دەکاتەوە چۆن مرۆڤ لە بوونەوەرێکی خاوەن تایبەتمەندی و تاکایەتییەوە دەگۆڕێت بۆ ژمارەیەک. یۆهان، لە سەرەتادا کەسایەتییەکی دیار و ناسراوە لە کۆمەڵگاکەی خۆیدا، وردە وردە لەلایەن سیستەمی بیرۆکراسییەوە ناسنامەی لێدەسەندرێتەوە. ئەو دەبێتە تەنها ژمارەیەک لەناو دۆسیەکاندا، ژمارەیەک دەتوانرێت بگوازرێتەوە، زیندانی بکرێت، یان تەنانەت بکوژرێت بەبێ ئەوەی هیچ کەسێک پرسیار لەبارەی بوونی مرۆیی ئەو بکات. ئەمە ڕەخنەیەکی تووندە لە سیستەمە مۆدێرنەکان کە مرۆڤایەتی لەپێناو کارایی و ڕێکخستندا قوربانی دەکەن. گئۆرگیۆ لێرەدا پرسیارێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت: ئایا لەناو سیستەمێکی وا گەورە و بێ ڕەحمدا، مرۆڤ دەتوانێت ناسنامەی خۆی بپارێزێت؟ ئایا هێشتا ئەخلاق و ویژدانی مرۆڤایەتی بوونی هەیە کاتێک تاکەکان تەنها ژمارەیەکی ڕووت و بێمافن؟
یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی ئەم ڕۆمانە، ڕەخنەی تووندی گئۆرگیۆیە لە سیستەمە تۆتالیتارییەکان، چ نازی بن و چ کۆمۆنیست و ئەوانی تر. ئەو بە وردی نیشان دەدات چۆن ئەم سیستەمانە، بە ناوی چاکسازی و نوێکردنەوەی مرۆڤایەتییەوە، لە ڕاستییدا مرۆڤایەتی لەناو دەبەن. گئۆرگیۆ هیچ جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان ئایدیۆلۆژیای نازی و کۆمۆنیستدا نابینێت کاتێک دێتە سەر کاریگەرییان لەسەر تاکی مرۆڤ. هەردووکیان، بە شێوازی جیاواز، هەوڵ دەدەن مرۆڤ کۆنترۆڵ بکەن، ئازادییەکانی لێبسەننەوە و، بیکەنە بەشێک لە ئامێرێکی گەورەتر. ئەمە پەیامێکی زۆر گرنگە، چونکە لە کاتێکدا جیهان لە نێوان دوو جەمسەری گەورەدا دابەش ببوو، گئۆرگیۆ بە بوێرییەوە ڕەخنەی لە هەردووکیان دەگرت و نیشانی دەدا چۆن هەردووکیان دەتوانن مرۆڤایەتی لەناو ببەن. ئەو پێی وایە کە مەترسی ڕاستەقینە لە خودی سیستەمە تۆتالیتارییەکاندا خۆی حەشار داوە، نەک لە ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراودا. ئەمە وایکردووە ڕۆمانەکە تا ئێستاش پەیامێکی جیهانی و هەمیشەیی و گەردونی هەبێت. گەشتی “یۆهان مۆریتز”، گەشتێکی جەستەیی و ڕۆحییە بەناو چەندین قۆناغی دۆزەخیدا. لە سەرەتادا لە ڕۆمانیا دەستگیر دەکرێت و وەک کرێکارێکی زۆرەملێ ڕەوانەی ئەڵمانیا دەکرێت. لێرەدا، یۆهان بۆ یەکەمجار ڕووبەڕووی بێمانایی سیستەم دەبێتەوە. ئەو هەوڵ دەدات ڕاستییەکەی خۆی ڕوون بکاتەوە، بەڵام هیچ کەس گوێی لێ ناگرێت. ناسنامەی وەک جوتیارێکی سادە، وەک هاوڵاتییەکی ئاسایی، وردە وردە دەتوێتەوە و دەبێتە تەنها پاشکۆیەک لە دۆسیەیەکی بیرۆکراسییدا. ئەمە تەنها سەرەتای لەدەستدانی ناسنامەی یۆهانە. دواتر، کاتێک دەکەوێتە دەست هێزە ئەمریکییەکان، بە هەمان شێوە وەک هاوپەیمانێکی نازییەکان مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، سەرەڕای ئەوەی هیچ پەیوەندییەکی بە نازییەتەوە نەبووە. ئەمە نیشانەیەکە لەوەی چۆن سیستەمەکان، بەبێ گوێدانە ڕاستی و دادپەروەری، مرۆڤەکان پۆلێن دەکەن و چارەنووسیان دیاری دەکەن. بێدەنگی و بێدەسەڵاتی یۆهان لەم قۆناغانەدا، ئازارێکی قووڵتر لە ئازاری جەستەیی دەگەیەنێت، چونکە ئازاری لەدەستدانی بوون و ناسنامەیە.
کاتێک “یۆهان” دەکەوێتە دەست سۆڤیەتییەکان، گەشتەکەی بەرەو سایبیریا دەست پێ دەکات. ئەمە قۆناغێکی نوێیە لە ئازار و بێزاری. لە سایبیریا، “یۆهان” ڕووبەڕووی سەرما و سۆڵەی بێبەزەیی و کارێکی قورس دەبێتەوە. لێرەدا، مرۆڤایەتییەکەی زیاتر دەتوێتەوە. ئەو دەبێتە تەنها یەکێک لە ملیۆنان زیندانی دیکە کە لەناو سیستەمێکی گەورە و بێڕەحمدا ون بوون. گئۆرگیۆ لێرەدا بە وردی وێنەی ئەو دۆخە دەروونییە دەخاتە ڕوو؛ مرۆڤ تێیدا هەست بە بێمانایی و بێهیوایی دەکات. هەوڵەکانی یۆهان بۆ گەیاندنی ڕاستییەکەی، وەک هاوارێکە لە بیاباندا، هیچ کەس گوێی لێ ناگرێت و سیستەمەکان بەردەوامن لە کوشتنی کەسایەتی ئەودا. ئەمە تەنها چیرۆکی یۆهان نییە، بەڵکو چیرۆکی ملیۆنان کەسە لە سەردەمی جەنگ و دوای جەنگدا، ناسنامەیان لێسەندرایەوە و بوونە قوربانی سیستەمە تۆتالیتارییەکان. تراژیدیای گەڕانەوەی یۆهان بۆ ژیانی ئاسایی، لەوانەیە قووڵترین لایەنی ڕۆمانەکە بێت. کاتێک یۆهان لە ئەمریکا دەگاتە ئیمکانی ئازادی، ئەو ئیتر ئەو کەسە نییە کە پێشتر بووە. ئەو لە ماڵەوە، لە خێزانەوە، لە کۆمەڵگاکەیەوە ئەوەندە دوور کەوتووەتەوە، ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ژیانی پێشوو. ئەمە تەنها دوورییەکی جوگرافی نییە، بەڵکو دوورییەکی ڕۆحی و دەروونییە. ئەو ئەزمونانەی یۆهان تێیپەڕاندووە، وای لێکردووە جیهان بە چاوێکی جیاواز ببینێت. ئەو ئیتر ناتوانێت لەناو چوارچێوەی ژیانی ئاساییدا بژی، چونکە ئەو سنورانەی پێشتر بوونیان هەبوو، ئێستا شکاون. ئەمە تراژیدیایەکی گەورەیە وا بەسەر ملیۆنان کەسدا هاتووە کە جەنگی جیهانی دووەم و دوای جەنگی سارد بەسەریان تێپەڕاندووە. گئۆرگیۆ لێرەدا نیشان دەدات چۆن جەنگ تەنها وێرانکاری جەستەیی نییە، بەڵکو وێرانکاری ڕۆحی و دەروونییەکی قووڵترە وا مرۆڤەکان بۆ هەمیشە دەگۆڕێت.
بابەتی ئایین لە ڕۆمانەکەدا بە شێوەیەکی تایبەت مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. یۆهان، لە سەرەتادا مرۆڤێکی ئایینییە و باوەڕێکی قووڵی بە خودا هەیە، بەهۆی ئەو هەموو ئازار و مەینەتییەی بەسەریدا هاتووە، گومانی لە خودا و لە عەدالەت دەکەوێت. ئەمە پرسیارێکی فەلسەفی قووڵە زۆرێک لە مرۆڤەکان لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا ڕووبەڕووی دەبنەوە: ئایا خودا لە کوێیە کاتێک کە مرۆڤایەتی بەم شێوەیە ئازار دەچێژێت؟ بەڵام لە کۆتاییدا، یۆهان جۆرێکی نوێی ئایینداری دەدۆزێتەوە لە هیچ کڵێسا و نەریتێکەوە سنوردار نییە، بەڵکو بنەمای لەسەر مرۆڤایەتی و بەزەیی داندراوە. ئەمە هێمایەکە لەوەی مرۆڤ دەتوانێت لەناو تاریکترین ساتەکانی ژیانیدا، ڕووناکییەک بدۆزێتەوە و باوەڕێکی نوێ بۆ خۆی دروست بکات. ئەم ئاییندارییە نوێیە، ئاییندارییەکی تاکەکەسییە، دیندارییەکە لە ئەزمونی قووڵی ئازارەوە سەرچاوە دەگرێت و مرۆڤ بەرەو تێگەیشتنێکی قووڵتر لە بوونی خۆی و جیهان دەبات.
شێوازی نووسینی “گئۆرگیۆ”، یەکێکە لە خاڵە هەرە بەهێزەکانی ئەم ڕۆمانە. ئەو بە زمانێکی ڕوون و سادە، بەڵام لە هەمان کاتدا قووڵ و کاریگەر، توانیویەتی ئەو تراژیدیا مەزنەی سەدەی بیستەم بەسەر مرۆڤایەتییدا هێناوە، بە شێوەیەکی هونەری وێنا بکات. گئۆرگیۆ شارەزاییەکی بێوێنەی لە بەکارهێنانی وردەکارییەکاندا هەیە بۆ وێناکردنی دۆخی دەروونی کارەکتەرەکان، بەتایبەتی یۆهان. ئەو بە وردی هەست و سۆزەکانی یۆهان، ترسەکانی، گومانەکانی، و هەوڵەکانی بۆ مانەوە لەناو ئەو گێژاوەدا دەخاتەڕوو. ئەم وردەکارییانە، خوێنەر بە قووڵی دەخەنە ناو جیهانی ڕۆمانەکەوە و وای لێدەکەن هەست بە ئازار و مەینەتییەکانی یۆهان بکات. کاریگەری کۆمەڵایەتییەکانی ئەو تراژیدیایە لەسەر تاکەکان، بە شێوەیەکی واقیعی و دڵتەزێن نیشان دەدرێت. گئۆرگیۆ تەنها چیرۆک ناگێڕێتەوە، بەڵکو هەست و ڕەخنەی خۆی بە شێوەیەکی کاریگەر دەگوازێتەوە بۆ خوێنەر، وای لێدەکات بیر لە سروشتی مرۆڤ و سیستەمەکان بکاتەوە. ئەم شێوازە، ڕۆمانەکەی کردووەتە بەرهەمێکی ئەدەبی نەمر، تا ئێستاش خوێنەرانی سەرسام دەکات. لایەنێکی تری گرنگی ڕۆمانەکە، ڕەخنەی تووندی گئۆرگیۆیە لە تەکنۆلۆژیای مۆدێرن، بەتایبەتیش ئەو تەکنۆلۆژیایانەی بەکاردێن بۆ کۆنترۆڵکردن و چاودێریکردنی مرۆڤەکان. “گئۆرگیۆ” بە وردی نیشانی دەدات چۆن ئەم تەکنۆلۆژیایانە، لە ڕووی یاساییەوە بۆ باشکردنی ژیانی مرۆڤ بەکاردێن، لە ڕاستییدا دەبنە ئامرازی کۆنترۆڵ و ستەمکاریی. ئەو سیستەمە بیرۆکراسییانەی “یۆهان” تێیاندا دەژی، بە تەواوی پشت بە تەکنۆلۆژیا دەبەستن بۆ پۆلێنکردن، گواستنەوە، و کۆنترۆڵکردنی مرۆڤەکان. ئەمە تەنها لە سەردەمی جەنگدا ڕووی نەداوە، بەڵکوو “گئۆرگیۆ” پێشبینی دەکات کە ئەم مەترسییە لە کۆمەڵگای مۆدێرنیشدا بەردەوام دەبێت. ئەو پرسیارێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت:- ئایا پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیا بەبێ ڕەچاوکردنی بەها مرۆییەکان، دەتوانێت ببێتە هۆی لەناوچوونی مرۆڤایەتی؟ ئەمە پەیامێکی زۆر گرنگە بۆ سەردەمی ئێستا تەکنۆلۆژیا بە خێراییەکی بێوێنە پێش دەکەوێت و مەترسییەکانی کۆنترۆڵ و چاودێری زیاتر دەبن. گئۆرگیۆ وەک فریادڕەسێک، ئاگادارمان دەکاتەوە لە مەترسییەکانی «تەکنۆ-تۆتالیتاریزم»، تێیدا مرۆڤ دەبێتە تەنها داتایەک لەناو سیستەمێکی گەورەی وێرانکەر و کارەساتباردا.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوەش، ڕۆمانەکە بە وردی ئەو پرۆسەیە دەخاتەڕوو چۆن کۆمەڵگا دەتوانێت تاکەکان ڕەت بکاتەوە کاتێک ئەوان زیندانی و گۆڕاو و دەگەڕێنەوە لە ئەزمونە تاڵەکانیان. “یۆهان” کاتێک دەگەڕێتەوە ماڵەوە، هەست دەکات نامۆیە لە کۆمەڵگاکەی. ئەو جیهانەی کە پێشتر بۆی ئاسایی بووبوو، ئێستا بۆی بیانی و نامۆیە. خێزانەکەی، هاوڕێکانی و، تەنانەت ژینگەکەی، هەموویان گۆڕاون، یان ڕاستتر بڵێین، “یۆهان” خۆی گۆڕاوە و ئیتر ناتوانێت لەگەڵ ئەو جیهانە ئاساییەدا بگونجێت. ئەمە تراژیدیایەکی قووڵە زۆرێک لە قوربانییانی جەنگ و قەیرانەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە. کۆمەڵگا زۆرجار ئامادە نییە ئەو گۆڕانکارییە قووڵانە قبووڵ بکات کە بەسەر تاکەکاندا دێن، و ئەمەش دەبێتە هۆی دوورکەوتنەوە و نامۆبوونی زیاتر. گئۆرگیۆ لێرەدا پەیامێکی گرنگ دەگەیەنێت: تەنها جەنگ نییە کە مرۆڤەکان وێران دەکات، بەڵکو نەتوانینی کۆمەڵگا بۆ تێگەیشتن و قبووڵکردنی ئەو وێرانکارییە دەروونی و ڕۆحییانەش کە بەسەر تاکەکاندا دێن، دەتوانێت ئازارێکی قووڵتر دروست بکات. سەرەڕای هەموو ئەو دۆخە تاڵ و دڵتەنگکەرانەی لە ڕۆمانەکەدا هەیە و هەستی پێدەکەین، بەڵام لە کۆتاییدا پەیامێکی هیوادارانە دەگوازێتەوە. ئەوەی کە مرۆڤ لە ڕێگای ئازار و مەینەتییەوە دەتوانێت بگاتە لایەنێکی قووڵتر و پاکتری مرۆڤایەتی. یۆهان، سەرەڕای هەموو ئەوەی بەسەریدا تێپەڕاندووە، هێشتا مرۆڤە و مرۆڤایەتی لێوە نامرێت. ئەو لەناو تاریکترین ساتەکانی ژیانیدا، ڕووناکییەک دەدۆزێتەوە، ڕووناکییەک کە لە خودی مرۆڤایەتییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە پەیامێکی قووڵە دەڵێت: ئازار و مەینەتی، سەرەڕای هەموو تاڵی و ناخۆشییەکانیان، دەتوانن ببنەهۆی گەشەکردنی ڕۆحی و تێگەیشتنێکی قووڵتر لە بوون. یۆهان، لە دواجاردا، مرۆڤبوونی خۆی دەدۆزێتەوە، نەک لەناو چوارچێوەی سیستەمەکاندا، بەڵکو لە دەرەوەی ئەو چوارچێوانەدا، لەناو خودی خۆیدا. ئەمە ئومێدێکە بۆ هەموو ئەو کەسانەی لەناو گێژاوی ژیاندا ونبوون، پەیامێکە دەڵێت: مرۆڤایەتی هەرگیز نامرێت، مادام مرۆڤ بتوانێت لەناو تاریکترین ساتەکانیشدا، ڕووناکییەک بدۆزێتەوە.
ڕۆمانی «کاتژمێر ٢٥» نەک هەر چیرۆکی جەنگی جیهانی دووەمە، بەڵکو هێمایەکە بۆ هەموو ئەو کاتانەی کە مرۆڤ لەبەرامبەر هێزە مەزنەکاندا بێ دەسەڵاتە. ئەم ڕۆمانە هەمیشە بە تازەیی خۆی دەمێنێتەوە چونکە ئەو مەترسییانەی لێی ئاگادار دەکاتەوە، هەمیشە کەینونەن لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتییدا. ئەوە ئاگاداریکردنەوەیەکە لە گرنگی پاراستنی شکۆ و کەرامەتی مرۆڤ لەبەرامبەر هەر سیستەمێک هەوڵ بدات مرۆڤ بکاتە ئامرازێک بۆ مەبەستەکانی خۆی. لە جیهانێکی پڕ لە تەکنۆلۆژیا و سیستەمی بیرۆکراسییدا، پەیامی گئۆرگیۆ زیاتر لە هەر کاتێکی تر گرنگە. ئەو داوامان لێ دەکات هەمیشە پرسیار بکەین، گومان بکەین، و لە هەموو شتێک گرنگتر، مرۆڤایەتی خۆمان بپارێزین. ئەم ڕۆمانە، بانگەوازێکە بۆ ئازادی، بەها و نرخی مرۆڤ بۆ کەرامەت، و بۆ مرۆڤایەتی. بانگەوازێکە دەڵێت: لەناو تاریکترین کاتەکانیشدا، هەمیشە کاتژمێرێکی بیست و پێنجەم، کاتژمێری دەرەکات هەیە، کاتێک مرۆڤ دەتوانێت خۆی بدۆزێتەوە و ڕووبەڕووی چارەنوسی خۆی و ژینگەی دەوروبەر ببێتەوە.
