پێشەكی
ڕەنگە زۆر كات باس لە ھۆڵۆكۆست و كوشتارگەری ئەرمەنەكان لەلایەن عوسمانییەكان بكرێت بەڵام بیرمان نەچێت ئەنفال و جینۆساید و دەربەردەركردنی كورد لەلایەن ڕژێمە یەك لەدوای یەكەكانی ئێراق و ڕژێمی بەعس ھیچی كەمتر نەبوو لەوەی نازییەكان و عوسمانییەكان ئەنجامیان دا، نەتەوەی كورد بەدرێژایی تەمەنی لە ناوچەكەدا بەردەوام لەژێر ھەڕەشە و مەترسی و داگیركاریدا بووە. كەواتە ئەنفالكردن و جینۆساید و تەواوی ئەم تاوانكاریانە بەرامبەر بە نەتەوەی كورد مێژوویەكی دوورودرێژیان ھەیە كەلەلایەن دوژمنان و نەیارانی كورد پەیڕەودەكرێت ھەرجارە و بەشێوازێكی جیاواز. ئەنفالی بارزانییەكان دەسپێكی شاڵاوێكی كارەسات ئامێز بوو كە بەرامبەر بە بارزانییەكان ئەنجامدرا و دواتر بەشێكی زۆر لە ناوچەكانی گرتەوە واتە لەنێوان ساڵانی ١٩٨٣-١٩٨٨ كە بە ھەشت قۆناغدا تێپەڕی. گرنگە ئێمە بزانین كە ئەنفالی بارزانیەكان چۆن دەستی پێكرد و ئەم ھۆكارانە چی بوون كە بوونە ھۆی ئەم كارەساتە لەبیرنەكراوە.
دەستپێكی ئەنفالی بارزانییەكان
٤٢ ساڵ بەر لەئێستا و بەدیاریكراوی لە ١٩٨٣/٧/٣١ لەلایەن ڕژێمی بەعس بەسەرۆكایەتی (سەدام حسین) یەكەم شاڵاو بۆ پاكتاوكردن و ئەنفالكردنی كورد دەستی پێكرد. ئەنفالی بارزانییەكان دەسپێكی ئەم شاڵاوە بوو كە ڕژێمی بەعس بۆ لەناوبردن و قڕكردنی نەتەوەی كورد ئەنجامیدا. لە ھەنگاوی یەكەمدا و لە ساڵانی حەفتاكانی سەدەی ڕابردﻭﻭ و لەدوای ڕێككەوتننامەی جەزائیر لە ١٩٧٥ ڕژێمی بەعس دەستی كرد بە دەربەدەركردن و ڕاگواستنی بارزانییەكان لەزێدی باب و باپیرانیان بۆ خوارووی ئێراق و وێرانكردن ئەم ناوچانەی تێدانیشتەجێبوون، دواتر گواسترانەوە بۆ ئۆردوگای زۆرەملێی قوشتەپە، بەشێكی تریشیان كە لەزێدی ڕەسەنی خۆیاندا مابوون لە ساڵی ١٩٧٨ گواسترانەوە ئۆردوگا زۆرەملێیەكانی دیانا و ھەریر و بەحركە ھتد.
ڕژێمی بەعس سەرەڕای ڕاگواستنی بارزانییەكان لە ناوچەكانی خۆیان و وێرانكردنی گوندەكانیان، لە ھەنگاوی دووەمدا دەستی كرد بە گرتن و جیاكردنەوەی پیاوان و كوڕانی بارزانییەكان و گواستنەوەیان جارێكی تر بۆ خوارووی ئێراق بێ گوێدانە تەمەن و جیاوازی نەكردن لە نێوان مندال و گەنج و پیر، لە ئاكامی ئەمەدا (ھەشت)ھەزار بارزانی بێ سەروشوێنكران و بەزیندوویی زیندەبەچاڵ كران بەشێوەیەكی دڕندانە. ئەمە بەیەكێك لەم كارەساتە دڵتەزێنانە دادەندرێت كە ڕژێمی بەعس بەرامبەر بە بارزانییەكان و نەتەوەی كورد ئەنجامی دا. لەگەڵ ئەوەشدا خەڵكی ھەولێر بەتایبەتی و كوردستان بەگشتی وەك ھەمیشە بەگیانی پێكەوەیی و برایەتی و لەبەرچاوگرتنی منداڵ و ئافرەتەكان بەردەوەمبوون لەیارمەتیدانی بارزانییەكان، كە لە ئۆردوگا زۆرەملێیەكان لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە نیشتەجێ كرابوون.
بۆچی بارزانییەكان؟
یەكێك لەم پرسیارە گرنگانەی كە لەكاتی باسكردنی قۆناغەكانی ئەنفالی نەتەوەی كورد دێتە بیرمان ئەوەیە كە ئایا بۆچی ڕژێمی بەعس سەرەتا بارزانییەكانی ئەنفالكرد؟، وەڵامی ئەم پرسیارە كۆمەڵێ بیروبۆچوونی جیاواز لە خۆدەگرێت، ئەگەر چاوێك بەمێژوودا بخشێنینەوە دەبینین كە بارزانییەكان ڕۆڵێكی بەرچاویان ھەبووە لە داكۆكیكردن لە ماف و داخوازییەكانی گەلی كورد و پارێزگاریكردن لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان بەرامبەر بە نەیاران و دوژمنانی كورد و كوردستان. نكۆڵی لەوەناكرێت كە بەردەوام دژی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی ئێراق وەستاونەتەوە، لەسەردەمی پاشایەتیشدا ستەمێكی یەكجار زۆریان لێكراوە تاوەكو بگرە چەندین جار لەماوەی شۆڕشەكانی بارزان لەلایەن سوپای ئێراق و ئینگلیزەكان بەبەردەوامی ھێرشیان كراوەتە سەر. ڕژێمی بەعس وای بۆدەچوو كە لەڕێگەی ئەنفالكردن و ڕاگواستن و زینەبەچاڵكردنی بارزانییەكان كۆتایی بەم شۆڕشانە بھێنێت كە لەلایەن شۆڕشگێڕان و بارزانییەكان دەستی پێكردبوو.
لەلایەكی ترەوە لەنێوان ماوەی جەنگی ئێراق و ئێران لەنێوان ساڵانی ١٩٨٠-١٩٨٨ یەكێكتر لەھۆكارەكان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ئێراق پێی وابوو بارزانییەكان ھۆكاری سەرەكی بوون لە پێشڕەوییەكانی ئێران بۆ سەرخاكی ئێراق و لەدەستدانی بەشێك لەناوچە گرنگەكان ئێران لەلایەن ئێراقەوە، بەڵام ئەمە پاساوێك بوو بۆھێرشكردنە سەر بارزانییەكان لەلایەن ڕژێمی بەعسەﻭە. دەبێت ئەمە لەبەرچاوبگرین كە ھەموو ئەوپاساوانەی ڕژێمی بەعس دەیھێنانەوە تەنیا بۆ شەرعیەتدان بوو بۆ ھێرشكردنە سەربارزانییەكان و بنەبڕكردنی نەتەوەی كورد بەشێوەیەكی یەكجارەكی.
لەھەمان كاتدا بەرێز كاك (مسعود بارزانی) ئاماژە بەوەدەدات كە تەنیا تاوانی ئەوان ئەوەبوو كە بارزانی بوون.
قۆناغەكانی دواتری ئەنفال
دوابەدوای ئەم تاوانە گەورەی بەرامبەر بە بارزانییەكان ئەنجامدرا لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە، ھێشتا ڕژێمی بەعس بەردەوام بوو لە ئەنفالكردن كورد و سەركوتكردنیان و ڕاگواستنیان لەباشوری كوردستان. لەم قۆناغەدا و لەساڵی ١٩٨٨ ڕژێمی بەعس زنجیرەیەك ھێرشی تری كردە سەرناوچە كوردستانییەكان و ئەمجارە بەچەند قۆناغێك دەستی كرد بە ئەنفالكردنی كورد لەم ناوچانەدا:
١- لە ١٩٨٨/٢/٢٣ دەستیپێكرد، ئەم شاڵاوە بەردەوامبوو تاوەكو ١٩٨٨/٣/١٩ناوچەكانی سەرگەڵوو و بەرگەڵوویی دۆڵی جافایەتی گرتەوە.
٢- لە ١٩٨٨/٣/٢٢ دەستی پێكرد، ئەم شاڵاوە بەردەوام بوو تاوەكو ١٩٨٨/٤/١ ناوچەكانی قەرەداغی گرتەوە.
٣- لە ١٩٨٨/٤/٧ دەستی پێكرد، ئەم شاڵاوە بەردەوام بوو تاوەكو ١٩٨٨/٤/٢٠ ناوچەكانی گەرمیانی گرتەوە.
٤- لە ١٩٨٨/٤/٢٠ دەستی پێكرد، ئەم شاڵاوە بەردەوام بوو تاوەكو ١٩٨٨/٥/٥ ناوچەكانی گۆپتەپە و سنوری عەسكەر و كۆیە و شوان و پردێ و ئاغجەلەر و ھتد..
٥-٦-٧- لە ١٩٨٨/٥/١٥ دەستی پێكرد، ئەم شاڵاوە بەردەوام بوو تاوەكو ١٩٨٨/٨/٢٦ ناوچەكانی شەقڵاوە و ڕواندزی گرتەوە.
٨- لە ١٩٨٨/٨/٣١ دەستی پێكرد، ناوچەكانی دەڤەری بادینان ( ئامێدی و ئاكرێ و دھۆك و زاخۆ و شێخان)ی گرتەوە.
درێژەدان بەشۆڕش
ئەنفال و ڕاگواستن و وێرانكردنی گوندەكان و ئەم تاوانەی بەرامبەر بە بارزانییەكان و خەڵكی كوردستان ئەنجامدرا نەبووە ھۆی كشانەوە و دەستبەرداربوونی كورد لەم ئامانجە نەتەوەییەی چەندەھا ساڵە ھەوڵی بۆدەدەن، دوای چەند ساڵێك بارزانییەكان بە ھاوكاری خەڵكی كوردستان ڕابەرایەتی شۆڕشیان كرد و بەمەش بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان بەرە و قۆناغێكی نوێ ھەنگاوی نا، دواتر لە بەھاری ساڵی ١٩٩١ ڕاپەڕینی جەماوەری خەڵكی كوردستانی بەدواداھات، وە توانیان شكست بەتەواوی ئەم پیلان و بەرنامانەی ڕژێمی بەعس بھێنن كە بەرامبەر بە كوردەكان و ھاوڵاتیانی باشوری كوردستان داڕێژرابوون.
لەدوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ پرسی كورد چووە قۆناغێكی نوێ و دروستبوونی قەوارەی ھەرێمی كوردستانی بەدواداھات.
دەرەنجام
ئامانجی سەرەكی لە ئەنفالی بارزانییەكان و قۆناغەكانی دواتری ئەنفالی دژ بە گەلی كورد پاكتاوكردن و سەركوتكردنی گەلی كورد و ڕاگواستنیان بوو لەناوچەكانی خۆیان و نیشتەجێكردنی عەرەب و ئەم نەتەوانەی كەخۆیان مەبەستیانە لەشوێنیان، ھەروەھا گۆڕینی كلتور و داب و نەریت و زمانی كوردی لەناوچەكەدا. لە ئاكامی ھەڵمەتەكانی ئەنفالدا نزیكەی (١٨٢)ھەزار ھاوڵاتی بە منداڵ و گەنج و پیر بە ئافرەت و پیاو بوونە قوربانی و شەھیدكران و بەھەزاران ھاوڵاتی بێ سەروشوێنبوون، نزیكەی ٤٥٠٠ گوند خاپوركران، ھەروەھا بەسەدان قوتابخانە و نەخۆشخانە و مزگەوت لەنێوبردران.
ھەڵبەتە سەرەڕای ئەم ھەموو نەھامەتیانە كورد توانی ڕووبەڕووی ھەموو ئەم مەترسی و ھەڕەشانە ببێتەوە كە لەلایەن دوژمنان و نەیارانی ھەرێمی كوردستان بۆی دروستكرابوو، ھەموو ئەم پلان و بەرنامانەی كە بۆ سڕینەوەی یەكجاری نەتەوەی كورد داڕێژرابوون شكستیان پێھێندرا.
