“دەروازە”
ئەدەب و هونەر، بەشێك لە كایەیی ڕۆشنبیری و فەرهەنگی پێكدەهێنن، بە سەرخانی بەشێك لە توخم و ڕەگەزەكانی زۆر بواری وەك لایەنی شارستانیەت و كولتوور و فەرهەنگ و شوناس و نەتەوە دەدەنرێن. دۆخی ئەدەبی هەر نەتەوەیەكیش گوزارشتە لە زمان و نووسین و بەرهەمەكانی ئەو نەتەوەیە. ئەوەی زیندویەتی بەو بەرهەمانەش دەبەخشێت، بریتییە لە ڕەوتی ڕەخنەی ئەدەبی. ڕەخنەی ئەدەبیش لە ژینگەیەكی ئازاد و ئازادا گەشەدەكات. پێورێكە توانای هەڵسەنگاندن و ڕەوایەتیدانی هەیە لە جیاكردنەوەی دەقی باڵا و واڵا و نەمر و دەقی لاواز و مردودا. ئەم پرۆسەیە؛ پرۆسەیەكی تەواو زانستییە و پشت بە لێهاتوویی ڕەخنەگر و شارەزایی لە كەشفكردنی لایەنە شاراوەكانی دەق و نرخاندن و خستنەڕووی بەها ئەدەبیەكەی دەق دەبەستێت. ڕاستە ئەدەب لە ڕووی جۆرەوە لە كۆمەڵێك ژانەری وەك (شیعر و پەخشان و چیرۆك و ڕۆمان و…هتد) پێكدێت، بەڵام ئەدەبی هیچ نەتەوە و گەلێك بەبێ (تیۆری ئەدەب و مێژووی ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەب و ئەدەبە بەراوردكاری)یەكەی نەخەمڵیووە.
مادام لە هەر كۆمەڵگەیەكەدا دەقی ئەدەبی بوونی هەبوو، پێویستە ڕەخنەی ئەدەبیش بوونی هەبێت، شان بەشانی پێكهاتەكانی تر. وەلێ پرۆسەی ڕەخنەی ئەدەبی تەكاندانە بە دۆخە مەنگەكەی دەق و سەرەنجام وەك داینامۆیەك داهێنان و نوێگەری بەدوادادێت. هەربۆیە پرۆسەی ڕەخنە لە هەر كۆمەڵگەیەكدا لاواز بێت و پەكی بكەوێت بەزیانی دەق و مەرگی ڕەخنەدا كۆتایی دێت. لەسەردەمی ئێستاشدا كە ماكەكانی تەكنەلۆژیا و سۆسیال میدیا تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان و زیرەكی دەستكرد تەواو هێرشی بۆ سەر مرۆڤایەتی هێناوە و خەیاڵی مرۆڤی لە زۆربواری ئەدەبیدا ترازاندووە، بەڵام ئەدەب هەمیشە وەك ڕزگاركەر و پەناگەیە ئامادەیە، گەڕانەوە بۆ چێژی ئەدەبی لە ئێستادا پتر لە هەموو كات و سەردەمێكی تر هەنووكەییە و مرۆڤ بۆ ئەوەی نەبێت بە ڕۆبۆت و خاڵی نەبێتەوە لە هەست و سۆز پێویستی لاكردنەوەیە بەلای ئەدەبدا بە خۆی و ژانەرەكانییەوە. ئەوەی دۆخی ئەدەبیش لە ئاستێكی بەرزدا دەهێڵێتەوە و لەمەنگی دەیپارێزێت و جۆشی پێدەدات، بێگومان رەخنەی ئەدەبییە. ڕەخنەی ئەدەبیش بوارێك نییە هەموو كەسێك دەمی لێ بكوتێت و ئەسپی خۆی تێدا تاو بدات بەڵكو كاری دەستەبژێر و پسپۆڕانە.
“ئەدەب وەك چەمك، تیۆر، گوتار”
هەموو زانستێك، كە سەرهەڵدەدات زاراوەی تایبەتی هەیە، ئەدەبیش وەك سەرجەم زانستەكانی تر لە سەرەتای سەرهەڵدانیەوە لای هەر نەتەوەیەك زاراوەی تایبەت بەخۆی هەبووە لە وانە: لە عەرەبیدا بە (الأدب) و لە فەرەنسیدا بە (Litterature) و لە ئەڵمانیدا بە (Litera) و لە ئیتالیدا بە (Lite)، لە ئیسپانیدا بە (Litera)(1). لە كوردیشدا هەردوو زاراوەی (ئەدەب و وێژە)ی بۆ دیاری كراوە، كە زیاتر لە نووسین و پەڕاوەكاندا (ئەدەب) بەكاردەهێنرێت. لەڕووی گوتارەوە هەندێك ئەدەب بە دیاردەیەكی تێكەڵ لە هونەر و نووسین و گوزارشتكردن ناودەبەن، هەروەك هونەریش رێكاری زۆر دیاری لە كۆمەڵگەدا هەیە. ئەو هۆكارانە چین بەرەو ئەدەب كێشمان دەكەن؟ لە تابلۆیەك رادەمێنین، گوێ لە پارچە میوزیكێك دەگرین؟ ئەمانە هەموویان گەوهەرێكیان لەناودایە و ئەم گەوهەرە مرۆڤ كێش دەكات.
ئەگەرچی لەوانەیە هونەر ئاڵۆزترین دیاردەی مانابەخشی ژیانی مرۆڤ بێت. هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لەوەی هونەر چییە، دەمانگەیەنێتە ئەو جێیەی یەكێك لە دیاردە تایبەتییەكانی هونەر بناسین كە ئەدەبە. ئەگەر پێیان دەگوتم لێرەدا كۆپلەیەك شیعر بخوێنەوە، دەبێت زمانەكەم بە شێوەیەك بێت هەستت بجوڵێنێت، بەڵام ئێستا هەموو سەرنجم لەسەر ئەم بابەتەیە بتوانم كاریگەری لۆژیكیم لە سەر مێشكتان هەبێت، نەك كاریگەری سۆزداری، لە كاتێكدا ئەركی ئەدەب لە بنەڕەتەوە پێش ئەوەی كاریگەری لۆژیكی بێت كاریگەری سۆزدارییە، واتا ئەگەر ئەدەب كاریگەری سۆزداری نەبێت، ئەدەب نییە. زۆر كتێبی ئەدەبی بڵاو دەكرێنەوە. بەڵام هەندێكیان بەهۆی كاریگەریی زۆر قوڵی سۆزدارییەوە دەبن بە شاكار. دووبارە دەتوانین لەم كاریگەرییە سۆزدارییە قووڵ بینەوە، بۆ نموونە دەكرێت كتێب دڵخۆش یان خەمبارت بكات، بەڵام كاریگەرییەكی قووڵی دیكەی لە سەرت دەبێت و پێیدەڵێن ئیستاتیكا (aesthetic) یان هەستی جوانیناسی. واتا كاریگەرییەكە بەرەو هونەر كێشمان دەكات. ئەدەب و هونەر خاوەن گەوهەرێكن كە جوانییە.جوانی وزە و هێزێكی هەیە بەرەو خۆیمان كێش دەكات كە كۆمەڵێك هۆكار و سۆزێكە هەستی جۆراوجۆر دەخزێنێتە دەروونی خوێنەرەوە(2).. لەنێو ئەدیبان و وێژەواناندا ئەدەب بە چەندین شێوە وەسفكراوە و ناسێنراوە، هەروەك لە سادەترین پێناسەدا ئەدەب سەرجەم بەرهەمی نووسراو و چاپكراوی گەلێك، چەرخێك، یان هەموو مرۆڤایەتی دەگەیەنێت(3). واتا سەرجەم ئەو دەقانەی كە دەنووسرێن لەهەر كات و شوێنێك بێت وە لە لای هەر میللەتێك بێت بە ئەدەب دادەنرێت.
ئەدەب وەك ئەوەی كە هەندێ لە فەیلەسوفان باسی دەكەن شتێكی خراپ و ناپێویست نییە، بەڵكو كۆمەڵێك ئامانجی هەیە و چەندین وەزیفەی هەستیار و كاریگەری هەیە، یەك لەوانە فێركاری و ڕۆشنبیرییە گەر لەڕوویەكەوە كاركردن بێت لەسەر خەیاڵ و سۆز. لەڕوویەكی دیكەوە كاركردنە لەسەر دیرۆك و فەلسەفە و ڕەخنە و زۆرلایەنی دی(4). ئەو بابەتانەی كە ئەدەب ئاماژەی پێدەكات دەرخەری بارودۆخ و ژیانی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری كۆمەڵگەیە. لێرەوە نووسەرە سەركەوتوو و داهێنەرەكان بەدوای كێشە و گرفتەكان دەگەڕێن. چارەسەری گونجاوی بۆ دەدۆزنەوە و بەرپەرچی خراپەكارییەكان دەدەنەوە. بەرهەمی ئەم نووسەرانە كار لەسەر سەرجەم خوێنەرانی دروست دەكات. بۆیە وتراوە ئەدەب لەگەڵ ئادەمیزاددا وەكو دوو لقی دارێكن، كە شان بە شانی یەك بەرز ئەبنەوە)(5). واتا ئەدەب و كۆمەڵگە ئاوێتەی یەكن، ئەدەب بەبێ كۆمەڵگە بوونی نییە، هیچ نەتەوەیەكیش نییە خاوەن ئەدەبی تایبەت بەخۆی نەبێت. ئەدەب یەكێكە لە تایبەتمەندییەكانی نەتەوە، چونكە مێژووی نەتەوە و شوناس و ڕەسەنایەتی نەتەوە دەپارێزێت و بەشێكە لە فۆلكلۆری نەتەوە. هەندێك لە توێژەران ئەدەب پەیوەست دەكەن بە هونەرەوە چونكە پێیان وایە ئەوەی كە دەقی ئەدەبی لە دەقێكی ئاسایی جیادەكاتەوە، چۆنیەتی بەكارهێنانی وشەكانی زمانێكی دیاریكراوە و بەخشینی واتای جیاوازە و سوود وەرگرتنە لەڕووداوەكانی ناو ژیان و كۆمەڵگەكەی بۆ دروست كردنی دەقێكی جوان، هەروەك (گۆتە) دەڵێت: “مەبەستی هونەر بریتی نییە لە گواستنەوەی سروشت، بەڵكو پێویستە سروشت وەك ئامرازێك بەكاربهێنرێت لەپێناو دەربڕینی نرخ و بەهایەكی بڵندی ناوەكی”(6) هەروەها ناكرێت ئەدیب و شاعیران كاریان تەنها گواستنەوەی ڕاستەوخۆی ڕووداوەكان بێت بەبێ دەستكاری و ڕامان و هیچ گرنگییەك بە ناوەڕۆك و فۆڕم نەدەن، بەڵكو پێویستە سوود لە كارەساتەكان و ڕووداوە سرووشتی و مرۆییەكان وەربگرن بۆ دروستكردنی دەقێكی سەرنج ڕاكێش بە گرنگیدانیان بە لایەنی ناوەڕۆك و فۆڕم و زمان و ئێستاتیكای دەق و دەربڕین حساب كردن بۆ ڕەخنەی ئەدەبی، كە هەموو ئەمانە هۆكارن بۆ دەرخستنی ئاستی داهێنانی دەقێكی باڵای ئەدەبی. لێرەوە دەگەین بەو ڕاستیەی لەڕووی تیۆرییەوە، دەقی خاوەن بەها ئادگار و تایبەتمەندی خۆی هەیە لەسەر كۆمەڵێك بنەما دامەزراوە و لەژێر كاریگەری بابەتگەلی تردایە. چونكە ئەدیب تاكێكی كۆمەڵایەتییە و كۆمەڵگە كاریگەری لەسەری دەبێت.
تیۆری ئەدەب وەك زانستێك كە هیچی كەمتر نییە لە زانستەكانی تر، خاوەن تایبەتمەندی خۆیەتی، لقێكی زیندوی ئەدەبە و پێویستی بە هاوكاری یارمەتی هونەرەكانی تری ئەدەب هەیە. بەتایبەتی ڕەخنەی ئەدەبی و ئەدەبی بەراوردكاری. هەر لە لێكۆڵینەوەی ئەدەبیدا و لەڕوانگەی تیۆری ئەدەبەوە، هیچ لێكۆڵینەوەیەك بەبێ مێژووی ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەب و ئەدەبی بەراوردكاری بەدینایەت(7). ئەمە جگەلەوەی خودی ئەدەب بە سەرمایەیەكی ڕەمزی و سەرخانی كەلتوری و كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دادەنرێت و كاریگەری لەسەر ژیانی تاكەكانی كۆمەڵگە بەجێدەهێڵێت، هەروەها بەشێكیشە لە شوناسی نیشتیمانی و سامانی كەلتوری و فەرهەنگی نەتەوەیی. بەگشتی ئەدەب لەڕووی جۆر و ژانەرەوە دابەشدەبێت بۆ: (شیعر، پەخشان، چیرۆك، ڕۆمان)، بەدی لەڕووی پێكهاتە و سەرخانەوە پێكدێت لە: (میژووی ئەدەب، تیۆری ئەدەب، ڕەخنەی ئەدەب، ئەدەبی بەراوردكاری).
ژێدەر و پەراوێزەكان؛
(1). هەڤاڵ ئەبوبەكر حسین، ئەدەب و ژیانی مەدەنیەت، زانكۆی سلێمانی-فاكەڵتی زانستە مرۆڤایەتیەكان، توێژینەوە، سلێمانی، 2013، ل2
(2). ئەرسەلان، حەسەن، ئەدەب چییە، ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ، ژمارە (8987)، 23/8/2023، ل11
(3). هاڵبێرگ، پیتەر و دانەرانی، وەرگێڕانی: ئەنوەر قادر محمد، مەڵبەندی كۆردۆلۆجی، سلێمانی، 2010، ل13
(4). سەنگەر قوباد، لەڕۆخی ڕووباری وێژەوە، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، چاپی یەكەم، هەولێر، 2012، ل5
(5). عەلادین سەجادی، میژووی پەخشانی كوردی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، 2000، ل6
(6). موعتەسەم ساڵەیی، ئەدەب و هونەر، چاپخانەی ڕوون، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2007، ل21
(7). د. هیمدادی حوسێن، دەروازەیەك بۆ ڕەخنەی ئەدەبی كوردی، چاپخانەی خانی چاپی یەكەم، دهۆك، 2007، ل26.
