“ئیمپریالیزم لە ڕووانگەی چەمكناسییەوە”
ئیمپریالیزم لە وشەی لاتینی(Imperium) وەرگیراوە و بە واتای دەسەڵاتی ڕەها و مافی فەرمانڕەوایی نێو میراتی مێژوویی ڕۆما دێت، لە قۆناغی كۆماری و دواتر قۆناغی ئەمپراتۆری، كە تیایدا پاشا ڕۆمانییەكان باڵاترین دەسەڵاتی فەرمانڕەواییان هەبووە. ئەویش بەو واتایەی كاتێك حكومەتێك یان كەسێك فەرمانڕەوایی بەسەر كۆمەلێك وڵاتی تر دەكات. كاتێك وڵاتێك هێزێكی زۆر و كاریگەری لەسەر كولتووری یان ئابووری وڵاتانی تر هەیە. بە شێوەیەكی گشتی ئیمپریالیزم نازناوێكە بۆ هێزێك یان دەوڵەتێك كە لە دەرەوەی سنووری نیشتمانیی خۆی، هەوڵی فراوانخوازیی و داگیركردنی ناوچەكانی تر دەدات و دانیشتوانی ئەو ناوچانە بە هێز ناچار بە ملكەچی لە خۆی دەكات و كەڵك لە سەرچاوە ئابووری، دارایی و مرۆییەكانی بە قازانجی خۆی وەردەگرێت. زیاتر لەوە ئیمپریالیزم بە واتای سیستمێكی سەرمایەداریی پێشكەوتوو دێت كە كار لەسەر نفوز و هەژموونی وڵاتێك لەسەر وڵاتێكی تر دەكاته ژێرباری ئەوە، ئیمپریالیزم دەشێت بریتی بێت لە پاڵپشتی لە سیاسەتی فراوانكردنی دەسەڵات و باڵادەستی بە مەبەستی دەستبەسەراگرتنی ڕاستەوخۆی ناوچەیەك یان كۆنترۆڵكردنی سیاسی و ئابووری، كە ئەمەش بە بەكارهێنانی هێز دەكرێت چ سەربازی بێت، چ ئابووری یان هەر شێوازێكی تر. لەگەڵ ئەمەشدا دەستبەسەراگرتنی دەوڵەتی ئیمپریالی بەسەر ناوچە یان وڵاتێكی تر دەشێت “ڕاستەوخۆ” بێت لە رێگەی بەكارهێنانی هێزی سەربازی، یان دەشێت “ناڕاستەوخۆ” بێت و بە بەكارهێنانی هەر ئامرازێكی داهێنەرانەی سیاسی، ئابووری و كولتووری دەسەڵاتی خۆی بسەپێنێت.
“ئیمپریالیزم قۆناغی باڵای كۆلۆنیالیزم”
پەیوەستبوونێكی بەتین لە نێوان ئەم دوو چەمكە هەیە و زۆرجار ئەم چەمكانە لەبری یەكتر یان بەیەكەوە بەكار هاتوون، ئەگەر كۆلۆنالیزم لە بنەڕەتدا نموونە سەرەتاییەكەی پڕۆسە ئیمپریالییەكە بێت، بەوەی كە هێزێك لە سنورە نیشتمانی و نەتەوەییەكەی خۆی تێپەرێت و نەتەوە و ناوچەكانی تر بخاتە ژێر دەسەڵاتییەوە، ئەوا بێگومان ئیمپریالیزم هەنگاوێكی باڵاكردووی كۆلۆنیالیزمە، واتا ئیمپریالیزم بیرۆكەی داگیركارییە و كۆلۆنیالیزم كرداری جێبەجێكردنی بیرۆكەكەیە. زیاتر لەوەش لە ئیمپریالیزمدا مەرج نییە كە دەوڵەتی ئیمپریالی بیر لە داگیركردنی ڕاستەوخۆی قەڵەمڕەو یان خاكی وڵات لە رێگەی هێزەوە بكات بەڵكو فراوانخوازییەكە لە رێگەی ئامرازە سیاسی، ئابووری و كولتوورییەكانەوە، بەڵام كۆلۆنیالیزم، ڕاستەوخۆ وڵاتی دووەم داگیر دەكات و بیر لە مانەوە دەكات. هەروەها لە قۆناغی پێش كاپیتالیزم، ئامانجی داگیركردنی ناوچەكان، واستنەوەی سەروەت و سامان بۆ وڵاتی ئیمپریالی بوو، بەڵام وڵاتە ئیمپریالییەكان جیا لە تاڵانكردنی سامانی وڵاتی دووەم، ئامانجی تری وەك كردنەوەی بازار زێدە بەرهەمهێنانەكانیان، دەستگەیشتن بە سەرچاوەی خاو، دابینكردنی ئامانجە ئەمنی و ستراتیژییەكان و بەدەستهێنانی باڵادەستی لە ركابەری لەگەڵ وڵاتانی تر لە ئامانجەكانی ئیمپریالیزمە و بە واتایەكی تر ئیمپریالیزم گۆڕانكاری بەسەر شێوازەكانی بەرهەمهێنان دەهێنێت.
“ئیمپریالیزمی نوێ و هاوچەرخ”
ئیمپریالیزم لە سەرەتای سەدەی بیستەم و بۆ فراوانبوونی چاوەڕواننەكراوی ئابووری جیهانی سەرمایەداری هاتەكایەوە. بە مانایەكی تر باڵادەستی بەریتانیا لە بازرگانی و بازاڕی ئازاددا بووە هۆی چاوتێبڕینی وڵاتانی تر بۆ ئەوەی شوێنی بگرنەوە، هەر بۆیە و لە كۆتایی سەدەی 19 ڕكابەری گەورە سیاسی و ئابووری لە نێوان وڵاتە بەهێزەكان هاتەكایەوە. هەر بۆیە لە واتا نوێیەكەیدا ئیمپریالیزم شكڵێكی هاوچەرخ وەردەگرێت، كە بە مانای وڵاتێك دێت كە سەرەڕای سەربەخۆیی سیاسی كە خاوەن حكومەتێكی ناوخۆییە، بەڵام لە دەستێوەردان و نفوزی وڵاتانی تر زیان دەكات، تاوەكو ئەم قۆناغە، ئیمپریالیزم زیاتر لە چوارچێوەیەكی سیاسی و ئابووریدا شێوەدەگرێت.
لە دەیەی 1890 جۆزێف چێمبەرلین وەك سیاسەتمەدارێكی لایەنگری ئیمپریالیزم و دژی سیاسەتی كرانەوەی ئابووری لە ناوخۆی بهریتانیا بوو. دواتر ئەم وشەیە بۆ ململانێ و كێشمەكێشەكانی هێزە ئەوروپییەكانی ڕكابەری یەكتر و فراوانكردنی دەسەڵاتیان بەكار هات. دواتر ئەم ڕكابەریە لە ساڵی 1914 گەیشتە لوتكە و لە چوارچێوەی جەنگی یەكەمی جیهانیدا خۆیسازدا، ئەگەرچی لەم قۆناغەدا دیاردەی ئیمپریالیزم بە پاساوی بڵاوەكردنەوەی شارستانییەت و گەیاندنی پەیامیی ژیاریی و ئەزموونیانە بۆ ناوچە داگیركرا و لاوازەكان، هەر ئەمەش نموونەیەكی باڵابوو بۆ سەپاندنی بیری ڕەگەزپەرستی و باڵادەستی نەژادیی، كولتووری، هەر ئەمەش دواتر ئیمپریالیزم، سەریكێشا بۆ ئایدۆلۆجییەكانی وەك فاشیزم و نازیزم.
“ئیمپریالیزم و تیۆریی ئابوورییانە”
دەشێت تیۆری ڕاڤەی كردارەكی جۆن هابسۆن و پۆلێنبەندییە ئیمپریالییەكەی بە پێودانگی تیۆریێكی ئابوورییانە سەرەتای ئەو ڕاڤە ئیمپریالییە هاوچەرخە بێت، كە بە سەردەمی ئیمپریالیزمی نوێ هاتەكایەوە، ئەویش زیاتر گوزارشتبوو لە قۆناغی باڵای ڕكابەری هێزە ئەوروپیی و ئمپریالییەكان، لەم بارەدا وڵاتانی بەریتانیا، فەڕەنسا، ئیتالیا و ئەمەریكا بە نموونەیەكی وڵاتانی ئیمپریالی دەهێنیتەوە، بەڵام ڕووسیای بە وڵاتێكی كۆڵۆنیایی دانابوو نەوەك ئیمپریالی نوێ. پوختەی تیۆرەكە واها دانرابوو، كە سەرمایەدارە گەورەكان و خاوەن كۆمپانیا زەبەلاحەكان دنەی وڵاتان دەدەن بۆ ئەنجامدانی پڕۆسەی ئیمپریالی ئەویش بە قازانجی لایەنی ئابووری و بارزگانی وڵاتەكانیان، بەڵام لە بنەڕەتدا ئەمە گەورە سەرمایەدارەكانن كە لە رێگەی هەناردەكردنی سەرمایە، قازانجی گەورە دەخەنە گیرفانەكانیانەوە و بە شێوەیەكی هەڵخەڵەتێنەر وا پێشان دەدەن كە بۆ نمونە داگیركردنی ناوچەیەك، بۆ بڵاوكردنەوەی مەسیحییەتە، دواتر لینین لە كتێبی ئیمپریالیزم باڵاترین قۆناغی سەرمایەداری ئەم كە وەك تیۆری ئابووری نێو ئیمپریالیزم ناسێندرا، تیایدا ئاماژەی بەوە كردووە كە كەڵەكەبوونی سەرمایە دوای ماوەیەك كەمبوونەوەی قازانج بەدوای خوێدا دەهێنێت و بۆ ئەوەی نرخی داهات و قازانجەكە بەرزبێتەوە، خاوەن سەرمایەكان بیر لە وەبەرهێنان لە دەرەوەی وڵاتەكانیان دەكەن، و هانی دەوڵەت دەدەن كە ئەمپراتۆرییەتێكی ئابووری دروست بكات بۆ ئەوەی بازار، كەرەستە و مادەی خاو و دواتر هەلی زۆرتر بۆ وەبەرهێنانی زێدەبەرهەمەكانیان بەدەست بهێنن. كۆبوونەوی زێدەسەرمایە، بڵاوەبوونەوەی شێوازەكانی مۆنۆپۆل و زاڵبوونی سەرمایەی پیشەسازی، دەبنە بنەما بۆ دەركەوتنی ئیمپریالیزم، لێرەشەوە سستمی سەرمایەدار و كارتلەكان دووچاری وهەڵاوسان و كەمیی مادەی خاو دەبن، پێویستیان بە بەدەستهێنانی بازار و سەرچاوەیەكی بەدەستهێنانی كەرەستەی خاو دەبیت و بیر لە داگیركاریی دەكەنەوە. ئەمەش شەڕ و پێكدادانی ڕكابەر ئیمپریالییەكان بەدوای خۆیدا دەهێنێت، ئەمەش وەك زنجیرەیەك شۆرش و ڕووبەڕووبونەوەی شۆڕشخوازیی و بزوتنەوەی ڕزگاریخوازیی سەرپێ دەخات و بەردەوامیش دەبێت تاوەكو لە كۆتایدا ئیمپریالیزم و سەرمایەداریی پێكەوە لە بێخ دێنێت، بەمشێوەی لینین پێیوایە كە خودی سەرمایەداری هۆكار و سەرچاوەیەكی شەڕی نێوان ئیمپریالیزمەكانە كە دەرئەنجامی كاركردنی سستمی سەرمایەدارییە. بەپێی تێورییەكانی هابسۆن و لینین، “ئیمپریالیزم دوایین قۆناغی گەشە و لوتكەی سستمی سەرمایداریە”. لینین پێیوایە تەنیا دەوڵەتە غەیرەكۆمۆنیستەكان، دەتوانن ببنە ئیمپریالیست و كۆمۆنیستەكان لە بەرەی دژ بە ئیمپریالیزم و كۆلۆنیالیزمن، چونكە ئیمپریالیزم دیاردەیەكی مێژوویی و ئابووریی تایبەت بە سەرمایەدارییە.
جیا لەوە، بەكارهێنانی دەسەڵات و هێز و لایەنی ئابووری لە لایەن وڵاتی ئیمپریالی بۆ بڵاوەكردنەوە و كارتێكردنی بەها و نەریتە كولتووری و كۆمەڵایەتییەكانی لە نێوان خەڵكانێكی تر بەهایەكی باڵای هەیە لە یارمەتیدان و تەواوكردنی پرۆسەی ئیمپریالیی، بەشێك لە وڵاتانی دژ بە ئیمپریالیزم پێیانوایە ئەم شێوازە لە ئیمپریالیزم، ترسناكترین شێواز و ئامرازی ئیمپریالستەكانە و دەچێتە چوارچێوەی “نەرمەهێز” كە بەشێوەیەكی ئارام و هەستپێنەراو كار لەسەر سیاسەتی كولتووری وڵاتی ئیمپریالیستی دەكات و كاریگەرییەكی بەهێز لەسەر كۆمەڵگە بەجێدەهێڵێت. بەجۆرێك باڵادەستی زمانی ئینگلیزیی و پۆشینی جل وبەرگی ڕۆژئاوایی و بەرزی كوالێتی و ئاستی میدیایی و بازگانی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان نموونەەكی بەرچاون، تەنانەت پێشەسازی “هۆلیوود”ی ئەمەریكا بە نمونەیەكی دیاری ئەم شێوازە لە ئیمپریالیزم دادەنرێت كە سەركەوتووانە لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی فیلم و دروستكردنی پاڵەوانە سینەماییەكانی وەك سۆپەرمەن و باتمەن و ئەو فیلمانەی كە ئەمەریكا وەك هێزێكی ڕزگاركەر دەردەكەوێت، توانیان بینەرانی بێشومار لە هەموو كیشورەانی جیهان بۆ لای خۆیان ڕابكێشن.
سەرچاوەكان:-
– جون سمیت: الامبريالية في القرن الواحد والعشرين، ت. عبدالسلام أدیب، نیورك سیتی، 2016.
– فلادمیر لینین: الأمبریالیة أعلی مراحل الرأسمالیة، مكتبة النور، 2009.
- ویلیام آوتویت و تام باتامور(1392)، فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم، ترجمە: حسن چاوشیان، تهران، نشر نی.
- مهدی نوروزی خیابانی(1386)، فرهنگ جامع لغات و اصطلاحات سیاسی(انگلیسی-فارسی)، تهران، نشر نی.
- John Hoffman (2007), A Glossary of POLITICAL THEORY, Edinburgh, Edinburgh University Press.
- The Editors of Encyclopedia Britannica (2020), “Imperialism”, available on: https://www.britannica.com/topic/imperialism.
- – The Editors of Encyclopedia Britannica (2020), “Imperium”, available on: https://www.britannica.com/topic/imperium-Roman-law.
ئامادەكردنی: د.ژیلوان لطیف یارأحمد
