“گفتوگۆی “یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان” لەگەڵ حكومەتی ئێراق”
ا. گەڕانەوە بۆ مێژوو
یەكێك لەو ڕووداوانەی كاریگەری ڕاستەوخۆیان، بە هەردوو دیوە ئەرێنی و نەرێنییەكە، لەسەر دۆزی كوردی باشووری و كوردستان هەبوو، گفتوگۆی نێوان “یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان” بوو لەگەڵ حكومەتی ئێراق. ڕووداوەكەش نەك هەر هێزێكی سیاسی و سەربازی بە ڕژێمی بەعس و حكومەتی ئێراق دایەوە، هۆكاری كۆكردنەوەی لایەنە سیاسییەكانی باشووری كوردستان بوو لە یەكتری. گفتوگۆكانیش لە سەرەتای ساڵی (1983ز) دەستی پێكرد و لەساڵی (1984ز) بە بنبەست گەیشت و بێ ئەنجام ما.
مێژووی پەیوەندی گفتوگۆی كورد لەگەڵ حكومەتی ئێراق، بۆ سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی ئێراق دەگەڕێتەوە، ئەوەش كاتێك بەمەبەستی دانپێدانان بە حكومەتی باشووری كوردستان بە رابەرایەتی “شێخ مەحموودی نەمر” لە (10ی تشرینی یەكەمی1922ز)، گفتوگۆ لەنێوان حكومەتی باشووری كوردستان و دەوڵەتی ئێراق بەنێوەندگیری بەریتانییەكان دەستی پێكرد. ئەنجامی ئەو گفتوگۆیەش، دانپێدانانی (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) بوو بە “حكومەتی باشووری كوردستان” لە (24ی كانوونی یەكەمی1922ز)، بەڵام ئەنجامی ئەو گفتوگۆیەش كورتخایەن و دوای (دوو) ساڵ شكستی هێنا. ئەوەش دوای ئەوەی حكومەتی باشووری كوردستان لە (24ی تەممووزی1924ز) لەلایەن حكومەتی ئێراق بە پشتیوانی بەریتانییەكان لە ئێراق كۆتایی پێهات و ساڵی دواتر بە فەڕمی باشووری كوردستان بە دەوڵەتی ئێراقەوە لكێنرا. لەگەڵ كۆتایی هێنان بە قەوارەی حكومەتی باشووری كوردستان لەساڵی 1925ز)و بەرزبوونەوەی دەنگی ناڕەزایی چین و ناوچە جیادیاكانی باشووری كوردستان، گفتوگۆ لەنێوان ئەو تویژانە و ناوچە جیاجیاكان لەگەڵ حكومەتی ئێراق دەستی پێكردەوە. واتە لێرە بەدوا گفتوگۆكان لەنێوان قەوارەیەكی كوردی و حكومەتی ئێراق كۆتایی هات و بە گفتوگۆ لەنێوان توێژێك یان لایەنێكی سیاسی و ناوچەیەك لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئێراق گۆڕا!
جارێك لە سەردەمی ڕژێمی بادشایەتیدا چەندین گەڕی گفتوگۆ ئەنجامدران. لەوانە دوای شەڕی بەردەكی سەرای شاری (سولەیمانی) لە (6ی ئەیلولی1930ز)، گفتوگۆ لەنێوان شاندی خەڵكی شارەكە و حكومەتی ئێراق دەستی پێكرد، بەڵام بێ ئەنجام ما. بەدوایدا گفتوگۆ لەنێوان شۆڕشگێڕانی بارزان و حكومەتی ئێراق لە سەرووبەندی (ڕاپەرینی بارزان) لەساڵانی (1932-1933ز) ئەنجامدرا، بەڵام ئەمەشیان بێ ئەنجام ما، چونكە حكومەتی ئێراق لە شكست پێهێنانی ڕاپەڕینەكەدا سەركەوتوو بوو! لەسەرووبەندی شۆڕشی بارزانیش لەنێوان ساڵانی (1943-1945ز) چەندین گەڕی گفتوگۆی تر، بە نێوەندگیری وەزیرە كوردەكان لە حكومەتی ئێراق دەستی پێكرد، بەڵام ئەو كاتیش دەسەڵاتدارانی ئێراق، بەدەم داوای شۆڕشەكە و كوردەوە نەهاتن، چونكە توانیان شكست بە شۆڕشەكە بهێنن. تەنانەت هەوڵە لابەلاكانی ساڵانی (1946-1958ز)یش هیچیان لێ بەرهەم نەهات و شتێكی وایان لە دۆخی كورد و دۆزەكەیان نەگۆڕی.
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی پادشایەتی و سەردەمی كۆماریشدا، جارێكیتر گفتوگۆكانی نێوان كورد و دەسەڵاتدارانی نوێ ئێراق دەستیان پێكردەوە. هیوای كورد ئەوەبوو، “عەبدولكەریم قاسم” وەك دەسەڵاتداری نوێ ئێراق، كە كودەتای بەسەر ڕژێمی پادشایەتی، نەیار بە كورد كردبوو، ئاورێك لە داواو و مافەكانی كورد بداتەوە. ئەوەش ڕوویدا، كاتێك لە ماددەی (3)ی دەستووری ئێراق، نەتەوەی كورد وەك هاوبەش لە ئێراق ناوهێنراو زمانی كوردی لەپاڵ زمانی عەرەبی كرایە زمانی فەڕمی دەوڵەت و دامەزراوەكانی. هەرۆەها رێگا بە “مستەفا بارزانی”و هاوەڵانی درا لە (یەكێتی سۆڤیەت) بگەڕێنەوە ئێراق و زێدی خۆیان و دەست بە كاروباری خۆیان و كاری حیزبی خۆیان بكەنەوە. بەو حاڵەشەوە، تەمەنی ئەو بەڵێن و متمانەیە كورتخایەن و تەنیا (سێ) ساڵ بڕی كرد. ئەوەش دوای ئەوەی ڕژێمی نوێ لە كۆی بەڵێنەكانی پاشگەزبوویەوە. بەو هۆیەوەش زەمینەی شۆڕشی ئەیلول ڕەخسا. تەنانەت (سمتەفا بارزانی)، كە تا (3ی ئەیلولی1961ز) لەشاری (بەغداد) مایەوە، بەو هیوایە بوو ئاسۆیەك بۆ گفتوگۆ هەبێت، بەڵام بەو حاڵەشەوە حكومەتی ئێراق، توند بەرامبەر كورد وەستا. گەیشتە ئەوەی لە (16ی ئەیلولی1961ز) گوندی بارزان زێدی (مستەفا بارزانی) بۆمباران كرد.
بە درێژایی سەردەمی شۆڕشی ئەیلولیش چەندین گەڕی گفتوگۆ لەنێوان دەسەڵاتدارانی ئێراق و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردی درێژەی هەبوو، بێئەوەی هیچ یەك لەو گفتوگۆیانە بە ئاكام بگات. لەم نێوەندەدا یەكەم گەڕی گفتوگۆ كەوتە ساڵی (1963ز)و سەروبەندی كودەتای بەعسییەكان لە “عەبدولكەریم قاسم” لە (8ی شوباتی1963ز). ئەنجامی ئەو گفتوگۆیانەش ڕاگەیاندنی جەنگ بوو لە دژی كورد و شۆڕشەكەی. كار گەیشتە كۆمەڵكوژی بەعسییەكان لەشاری (سولەیمانی)و دەوروبەری لە (9ی حوزەیرانی1963ز). دواتر ناكۆكی كەوتە نێوان “مستەفا بارزانی و مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان” لەسەر بەرنگاربوونەوەی بەعسییەكان، یان گفتوگۆ لەگەڵیان. لە گەرمەی ئەو شەڕانە و ناكۆكی نێوماڵی كورد، “عەبدولسەلام عارف” لە (18 تشرینی دووەمی1964ز) كودەتای لە بەعسییەكان كرد، بەوەش گەڕێكی تری گفتوگۆ لەگەڵ سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول دەستی پێكردەوە. ئاكامی ئەو گفتوگۆیانەش دەستپێكردنەوەی شەڕ بوو لە دژی كورد و شۆڕشەكەی، بەڵام سوتانی (عەبدولسەلام عارف) لەناو هیلكۆپتەرەكەی، كۆتایی بەو جەنگە هێنا.
گەرێكی تری گفتوگۆ كەوتە سەردەمی “عەبدولڕەحمان عارف”، كە ئەركەكە بە “عەبدولڕەحمان بەزاز” سەرۆك وەزیرانی ئێراق سپارد، بەڵام ئەوەش هەر بێ ئەنجام ماو شەڕ دەستی پێكردوە. دوا گەڕی گفتوگۆش پێش شكستی شۆڕشی ئەیلول كەوتە دوای كودەتای بەعسییەكان لە “عەبدولڕەحمان عارف” لە (17ی تەممووزی1968ز)، كە ئەنجامی ئەوەش دەرچوونی رێكەوتنامەی (11ی ئازاری1970ز) بوو، بەڵام ئەو رێكەوتنامەیەش بە بەیاننامەی (11ی ئازاری1974ز) لێی درا. لە دوای شكستی شۆرشی ئەیلولیش چەندین گەڕی گفتوگۆ لەنێوان حكومەتی ئێڕاق و پارت و ڕەوتە كوردییەكانی شاخ دەستیان پێكرد، لەوانە لەگەڵ (بزووتنەوەی سۆسیالیسی كوردستان) لەساڵی (1976ز)و (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) لەساڵی (1977ز)و (حیزبی سۆسیالیسی كوردستان) لەساڵی (1978ز)، تا گەیشتە گفتوگۆكانی نێوان (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان)و حكومەتی ئێراق) لە ساڵی (1983ز). هیچ یەك لەوانی پێشوو، ئەنجامی نەبوو. بەو هەموو دۆخانەشەوە، جارێكی تر (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) كەوتە گەڕێكی تری گفتوگۆ لەگەڵ حكومەتی ئێراق.
