ڕژێمی بەعسی ڕووخاو، لە ساڵی 1988 پرۆسەیەكی بە ناوی ئەنفال لەسەر خەڵكی كوردستان جێبەجێ كرد، كە قێزەونترین تاوانی جینۆسایدی سەدەی بیستەم بوو. ئەنفال ناوی سوورەتی هەشتەمی قورئانە و كاتی خۆی بۆ بەغەنیمەتبردنی دەسكەوتەكانی شەڕ بووە، بەڵام ڕژێمی بەعسی گۆڕبەگۆڕ، هەر ئەو ناوەی بۆ كوشتوبڕ و بەتاڵانبردنی ماڵ و موڵكی كورد و سوتماككردنی خاكەكەی بەكار هێنا و زنجیرەیەک هێرش و كردەی سەربازیی بەو ناوەوە كردە سەر گوند و دێهات و شارۆچكەكانی كوردستان و لە 23ی شوبات تا 6ی ئەیلوولی 1988 درێژەی كێشا و تەواوی ناوچەكان، بەتایبەت ئەو ناوچە ئازادانەی بەر دەستی هێزی پێشمەرگەی كوردستانی گرتەوە.
ڕژێمی بەعس دوای کۆتاییهاتنی جەنگی ئێراق- ئێران، کە ماوەی هەشت ساڵی خایاند، دەرفەتی بۆ ڕەخسا پەلاماری گەلی کورد بدات و پرۆسەی بەدناوی ئەنفال ئەنجام بدات و گەلی کورد كوشتوبڕ بکات. سەدام حوسێنی سەرۆکی ئەوكاتی ئێراق، دەسەڵاتی ڕەهای دابوو بە عەلی حەسەن مەجیدی ئامۆزای، بۆ ئەوەی دەست لە هیچ مرۆڤ و زیندووەر و گیاندار و دارودرەختیش نەپارێزێ. ئەو تاوانبارە، لەپای ئەو کردەوە نامرۆڤانەی ئەنجامیشی دان، تا ئێستاش لەنێو کورددا بە عەلی کیمیایی دەناسرێت، چونكە بۆ یەکەم جار بوو لە مێژووی مرۆڤایەتی چەکی قەدەغەکراو بەرامبەر خەڵکی سڤیل بەکار بهێنرێت. ئەوانەی ڕۆڵی کارایان هەبوو لە پرۆسەی ئەنفالكردنی خەڵكی كوردستان بە سەرکردایەتیی عەلی حەسەن مەجید، بریتی بوون لە فەیلەقی یەک و پێنجی سوپای ئێراق، بەڕێوەبەری ئاسایشی گشتی، دەزگای هەواڵگریی سەربازی، لەگەڵ فەوجە خەفیفەکانی کورد، کە بە جاش دەناسران، بە تێکڕای کەرەستەی سەربازی و ئەمنی و مەدەنی، بە هەموو پێداویستییەكی سەربازی و لۆجستی و دارایی لە بەرەی جەنگ بەکار هێنران.
شاڵاوەكانی ئەنفال بەرامبەر بە گەلی کورد پڕاوپڕ بوون لە پێشێلکردنی مافی مرۆڤ، هەر لە لەسێدارەدانی خەڵک و بێسەروشوێنکردنی بەکۆمەڵی خەڵکی سیڤل و شەڕنەکەر، کە ژمارەیەکی زۆریان ئافرەت و منداڵ بوون، زیندەبەچاڵكردنی خەڵكی بێتاوان لە گۆڕە بەكۆمەڵەكان، تەنانەت زۆرجار قڕکردنەکە لە گوند یان ناوچەیەک دەكرا، كە زیندەوەریان تیا نەدەهێشت، لەگەڵ بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، لە گازی خەردەل و دەمارەگاز (سارین) و وێرانکردنی زیاتر لە 4000 لادێ، کە لە بەڵگەنامەکانی خودی بەعسدا ناویان بە سووتاو، تەختکراو، تێکدراو، پاکسازیکراو هاتووە، هەروەها چەندین قەزا و ناحیە و شارۆچکە چارەنووسیان هەمان چارەنووسی لادێکان بووە و وێرانکردنی قوتابخانە و مزگەوت و وێركردنەوەی بیر و کانی و سەرچاوە ئاوییەکان لەلایەن ئەندازیارانی سەربازی و بەتاڵانبردنی سامان و موڵك و ماڵی هاووڵاتییان لە ئاژەڵ و مەڕوماڵات و گرتنی هەڕەمەکیی لادێنشینان لە ناوچە و زێدی خۆیان، کە بە بڕیاری حکوومەتی ئێراق کرابوون بە ناوچەی قەدەغەکراو، گرتن و دەسبەسەرکردنی دەیان هەزار منداڵ و ئافرەت و بەساڵاچوو، بەزۆرەملێ نیشتەجێکردنی پاشماوەکانی ئەنفال لە ئۆردوگا زۆرەملێکان و چاودێریکردنیان لەلایەن دەزگا سیخوڕییەکانەوە، لەگەڵ تێکدانی ژێرخانی ئابووریی دێهاتەکانی کورد و بێسەروشوێنكردن و زیندەبەچاڵكردنی زیاتر لە 280 هەزار مرۆڤی كوردی بێ تاوان، هەموو ئەمانەو زۆر لەوە زیاتر لە ماوەی قۆناغەکانی ئەنفال دەرهەق بە گەلی کورد ئەنجام درا، کە لە 23ی شوبات تا 19ی مارسی 1988 بە قۆناغی یەكەم لە ناوچەی سەرگەڵوو و بەرگەڵوو و دۆڵی جافایەتی دەستی پێ كرد، ئیتر ناوچە بە ناوچە و قۆناغ بە قۆناغ هەڵمەتەکەیان بەردەوام بوو لە قڕکردن و کاولکردنی کوردستان و سڵیان لە هیچ شتێك نەدەکردەوە.
ئەنفالی دووەم لە 22ی مارت- 1ی نیسانی 1988 ناوچەی قەرەداخی گرتەوە. قۆناغی سێیەم، ئەنفالی ناوچەی گەرمیان بوو، کە لێرەدا باسەکەمان هەڵوەستەی دەوێت، گەرمیان واتا وڵاتی گەرم، ناوچەیەکی هەردەو دەشتێکی پان و بەرینە و لە بەشی باشووری سۆرانی زمانی باشووری کوردستانە و هاوسنووری ناوچەکانی عەرەبنشینی ئێراقە. دوای ئەنفال یەک و دوو، خەڵک و پێشمەرگەی دەربازبوو ڕوویان کردە ناوچەی گەرمیان، لەگەڵ ئاگاداربوونی ڕژێم لەو جموجۆڵانە، لە بەرەبەیانی 7ی نیسانی 1988، سوپا و فەوجەکانی جاش لە خورماتوەوە کەوتنە پەلاماردانی باشووری ڕۆژئاوای گەرمیان، لە دوو ڕۆژی دواتریشدا هێزەکان لە کەرکووک و لەیلان و چەمچەماڵ و سەنگاوەوە بەرەو شارۆچکەی قادرکەرەم پێشڕەوییان کرد، ڕەتڵی خورماتوو خێرا بووە سێ هێزی هاوبەش بۆ باشووری ڕۆژهەڵات لە شارۆچکەی نەوجول بەرەو چەمی ئاوەسپی، هێزی دووەم بە هێزێکی گەورەتر بەرەو ڕۆژهەڵات جووڵەی کرد، هێزی هاوبەشی سێیەم هێرشێکی توندی کردە سەر تازەشار لە کەوانەی چەمی ئاوەسپی. لەبەر فراوانیی ناوچەی گەرمیان، ڕژێم پەلامارەکانی دابەش کردبوو، دووەم پەلاماری لە شاڵاوی ئەنفالی گەرمیان، قادر کەرەم و باکووری گەرمیان بوو بە سەرکردایەتیی عەمیدی هێزی تایبەت بارق حاج حنتە، ئەو ڕەتڵانەی لە ڕۆژئاوا پێشڕەوییان کرد هیچ تەگەرەیەکیان نەهاتە ڕێ، چونکە ڕێگا سەرەکییەکانی نێوان کەرکووک چەمچەماڵ و ناوچەکانیان لە بەهاری 1987 وێران کرابوون و خەڵکەکەی ڕاگوێزرابوو، بۆیە هەر زوو دوای نیوەڕۆیەکی درەنگ لە 10ی نیسان گەیشتنە قادر کەرەم، لە پلانی پەلاماری سێدا، ناوچەکانی سەنگاو و باشووری گەرمیانی کردە ئامانج، هەرچی گوند و ئاوەدانی لەو ناوچەیە هەبوون، وێران کران و خەڵکەکەی دەستبەسەر کران، ئیدی دوای وێرانکردن و تاڵانکردنی دێهاتەکان لەلایەن سوپا و جاشەکانەوە، کەوتنە کۆکردنەوەی خەڵکە گیراوەکە. ئەنفالی چوارەم دۆڵی زێی بچووک، لە 3 تا 8ی مایسی 1988ی خایاند، لەم پرۆسەیەدا گەورەترین تاوان ئەنجام درا، كاتێ بە بۆمبی کیمیایی هێرشی كردە سەر هەردوو گوندی گۆپتەپە و عەسکەر و دەیان هاووڵاتیی مەدەنی بوونە قوربانیی چەکی قەدەغەکراو، دوا پەلاماری ئەنفالی چوار ڕۆژهەڵاتی تەقتەقی گرتەوە.
ستراتیژیەتی سوپای ئێراق ئابلوقەدان و پەلاماردانی ناوچەکە بوو، کە دە تا دوازدە ڕەتڵی جیا جیا لە چەند قۆڵێکەوە لە یەک کاتدا هێرشیان دەکرد، بەمەبەستی سڕینەوەی ژیان لە ناوچەکە. دوای کاولکردنی ناوچەی تەق تەق، یەکەکانی سوپای ئێراق بە هاوکاریی جاشە سووکەکان، شارۆچەی ناحیەی شوان (ڕێدار)، کە 70 گوندی لەخۆ گرتبوو، لە بەهاری 1987دا داگیر كرا و لەگەڵ زەوی تەخت کرا و دانیشتوانەکەی لە ئۆردوگای زۆرەملێی دروستکراوی بنەسڵاوە و دارەتووی باشووری شاری هەولێر نیشتەجێ کران. قوناغی ئەنفالی پێنجەم و شەشەم و حەوتەم دۆڵی نێوچیاکانی شەقڵاوە و ڕواندزی گرتەوە، كە لە 15ی مایس تا 26ی ئابی 1988 بەهۆی بەرگریی پێشمەرگە و هێزی پشتیوانی خەڵك درێژەی كێشا. کۆتا شاڵاوی ئەنفالیش لە 25ی ئاب تا 6ی ئەیلوولی 1988 بوو، كە ئەنفالی بادینان بوو. لەسەرەتای شاڵاوە بەدناوەکەی بادینان، هێزێکی یەگجار گەورە بەدرێژایی ڕێگا سەرەکییەکانی پارێزگای دهۆک بەدی دەکرا، کە بەردەوام ناوچەکەیان بە تۆپی قورس تۆپباران دەکرد، لەگەڵ بۆردومانی فڕۆکە و هەندێ جاریش بۆمبی هێشووییان بەسەر ناوچەکەدا دادەباراند، تا لە 24ی ئابدا هێرشی کیمیایی کردە سەر بارەگاکانی پارتی دیموکراتی كوردستان لە زێوەشکانی نزیک سنووری تورکیا. بەپێی ئامارێک، کە (میدڵ ئیست وۆچ) بڵاوی کردووەتەوە، لە ئەنفالی سێی ناوچەی گەرمیان (48 گوند تەخت كران و 1318 كەس بێ سەروشوێن کران، لەوانە 363 پیاو و 71 ئافرەت و 184 منداڵ و دیاری نەکراو و 700 کەسیش دەستگركراو و بێ سەروشوێن کران. ئەمەی دەرهەق بە گەلی کوردی باشووری کوردستان كرا، بە بەرچاوی جیهان و لەژێر سێبەری بەندەکانی جاڕنامەی مافی مرۆڤ و هێزە باڵادەستەکانەوە کرا، تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، حکوومەتی ئێراقی نوێی دوای ڕژێمی بەعسی ڕووخاو، ئەو تاوانەیان بە جینۆساید نەناساندووە و قەرەبووی قوربانی و بەرکەوتووەكانی ئەنفال و کیمیابارانیان نەکردووەتەوە.
Enter
