“سارا نویمان”ی توێژەری بواری پرسەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە زانكۆی هۆمبۆلێتی بەرلین لە وتارێك لە سایتی شیكاریی “مادرێن دیپلۆماسی” بەڵگە بۆ ئەوە دێنێتەوە كە توركیا لە بارودۆخێكی ناسك دایە و تەنانەت ئەگەریی داڕمان و ڕوخانی دەركەوتووە. ئەم چاودێریەی پرسە سیاسییەكان دەنووسێت: “بەپێچەوانەی ئەوەی ئەنكارا، بە دووی زیندووكردنەوەی خەلافەتی عوسمانی لەسەر بنەمای چوارچێوەی مێژوویی و ئایینزایی خەلافەتی سونی لە سنوورەكانی باشووری خۆی و بنیاتنانی ڕێڕەوێكی توركی زمانە كە لە سنوورە خۆرهەڵاتییەكانی ئەو وڵاتە لە سەرتاسەری ئاسیای ناوەڕاست هەتا شین جیانگ لە چین درێژ دەبێتەوە، واقعیەتە جیوپۆلیتیكیەیكان، خەون و خەیاڵ بوونی ئایدیاگەلێكی لەو چەشنە نمایش دەكات كە لەلایەن ئایدیۆلۆگە توركگەراكانەوە ئاراستە دەكرێن”.
“پرسی كورد؛ میراتێكی چارەسەرنەكراو”
“نویمان” بە ئاماژەپێدان بەمە كە یەكێك لە گرنگترین هۆكارەكانی نا ئارامی توركیا “پرسی چارەسەرنەكراوی كوردەكان”ە و دەنووسێت: “قەیرانی دوورودرێژی توركیا لەگەڵ دانیشتوانی كوردی خۆی بە گۆڕانكاریی لە سیاسەتی دەسەڵاتە جیهانییەكان بەتایبەت ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ئاراستەی دروستكردنی وڵاتێكی كوردی پێكهاتوو لە كوردەكانی توركیا، سوریا و ئێراق و (ئێران)، بووەتە هۆی دروستبوونی گوشارێكی ئێزدواجی ناوخۆیی و دەرەكی كە دەتوانێت داڕمانی توركیا و دابەشكردنی خاكی ئەوی لێكەوێتەوە. پرسی كوردەكان بەردەوام كێشەیەكی چارەسەرنەكراوە و بەردەوام بۆ توركیایە. كوردەكان كە تا ڕادەیەك لە سەدا 20ی دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێكدێنن لەبواری مێژووییەوە بەێوەی سیستەماتیك پەراوێز خراون و ڕووبەڕووی سەركوتكردنی كولتووری بوونەتەوە و لە بەشداری سیاسی بەدەرنراون. هەرچەندە ئەردوغان لە سەرەتادا بەڵێنی چاكسازیی دیموكراتیك و ئاراستەیەكی كراوەتری لە ئاست دانیشتوانی كوردی توركیای دابووو بەڵام ئاراستەی توركیا زۆرتر بریتی بوو لە سەركوتكردنی سەربازی، دەستگیركردنی بەكۆمەڵ و بە تاوان ناساندنی شوناس و سیاسەتی كوردەكان “.
“شكست هێنانی توواندنەوەی هاووڵاتیانی كورد لە سیستەمی سیاسی توركیا”
ئەم مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و سیاسەتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە زانكۆی هۆمبولێت بە ئاماژەپێدان بە شكست هێنانی ئەنكارا لە توواندنەوەی هاووڵاتیانی كوردی توركیا لە سیستەمی سیاسی ئەو وڵاتە و دەرئەنجامەكانی دەنووسێت: “شكستی ئەنكارا لە تواندنەوەی هاووڵاتیانی كورد لە سیستەمی سیاسی توركیا بووەتە هۆی هەستی نامۆبوونێكی قووڵ. ناوچەكوردنشینەكان لە توركیا كەمترین ئاستی پەرەسەندنیان هەبووە و بە شێوەیەكی نەگونجاو لە ژێركاریگەریی تووندوتیژیدا بووە و لە ڕیزی هەژارترین ناوچەكانی توركیادا ماونەتەوە. سیاسەتەكانی ئەردوغان بەتایبەت سەركوتكردنی حیزبی دیموكراتیكی گەلان، حیزبی لایەنگری مافی كوردەكان و ئۆپراسیۆنی سەربازیی توركیا لەدژی گرووپە كوردەكان لە سووریا و ئێراق بە بەهانەی تیرۆریزم، تەنها بووەتە هۆی بەرفراوانبوونی ئەم كەلێنانە. ئەم نامۆبوونە مەترسی بەرچاوی بۆ یەكپارچەیی خاكی توركیا بەدواوە هەیە بەتایبەت ئەوەی كە گۆڕانكارییەكانی ناوچە و نێودەوڵەتی، خواستی كوردەكان بۆ ئۆتۆنۆمی و لەدواییدا سەربەخۆییخوازیی بەهێزكردووە. “دۆناڵد ترامپ” لە ویلایەتە یەكگرتووەكان پێشاندەری گۆڕانكاریی جیوپۆلۆتیك بووو كە بە شێوەی ڕاستەوخۆ توركیا ڕووبەری ئەگەری دابەشكردن كردۆتەوە”.
“ویلایەتە یەكگرتووەكان و پرۆژەی دەوڵەتی كوردی”
“نۆیمان” لە درێژەی باسەكەیدا بە ئاماژەپێدان بەوەی كە سیاسەتی لەحاڵی گۆڕانی ویلایەتە یەكگرتووەكان توێژالێكی دیكە لە ئالۆزی زیاد كردۆتەوە كێشە و سەرلێشێواوی توركیا، دەنووسێت: “پشتیوانی واشنتۆن لە هێزە دیموكراتیكەكانی سوریا، هاوپەیمانییەك بە ڕێبەریی كوردەكان لە باكووری ئەو وڵاتە بووەتە توخمێكی گرنگ لە هەوڵەكانی دەوڵەتسازیی كوردەكان دوای ڕوخانی داعیش. ئەوەی كە لە سەرەتادا وەك بەشداریی تاكتیكی زەروری پاساوی بۆ دەهێنرایەوە، هەنووكە بووەتە هاوپەیمانێكی ستراتیژی پەنگراو، بەتایبەت ئەوەی كە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەبەرامبەر دەستدرێژیی دەوڵەتی سوریا هاوپەیمانە كوردەكانی دەپارێزێت. ئەم بابەتە كوردەكانی لە سەرتاسەری ناوچە بەتایبەت ئەو كوردانەی كە لە توركیا و ئێراق دان بۆ دروستكردنی ناوچەیەكی نیمچە ئۆتۆنۆمی كوردی لە باكووری خۆرهەڵاتی سووریا ئازاتر و لێبڕتر كردووە. “ئەو لە درێژەدا دەنووسێت:- “ئاسۆی وڵاتێكی كوردی یەكگرتوو، پێكهاتوو لە بەشەكانی سوریان، ئێراق و توركیا و ( ئێران) وەك هاوپەیمانێكی نا عەرەب و سێكۆلاری ویلایەتە یەكگرتووەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، خاوەنی بەهایەكی ستراتیژیكی بەرچاوە. وا هەست ئەكرێ بۆ دەوڵەتی ترامپ ئەم ئاسۆیە بەشێوەیەكی بەرچاو گرنگە و ڕاستەوخۆ قەیرانگەلێك بۆ یەكپارچەیی خاكی توركیا دروست بكات”.
“پەرەخوازییەكانی عوسمانگەرایی نوێ و واقعیەتە ناوخۆییەكان”
ئەم توێژەرەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، خوێندنەوەی ئەمنی و سیاسەتی خۆرهەڵات لە درێژەی وتارەكەیدا بە ئاماژە پێدان بەوەی كە ڕێبەریی ئێستای توركیا بە سەرۆكایەتی “ڕەجەب تەیب ئەردوغان” سەركۆماری ئەو وڵاتە سیاسەتێكی هێرشبەرانەی دەرەوەی لەگەڵ ئامانجی زیندووكردنەوەی كاریگەریی سەردەمی عوسمانی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و سەرتر لەویش دەیەوێت جێبەجێ بكات، لەو بارەیەوە دەنووسێت: “ئاراستەی ڕوانگەی عوسمانگەرایی نوێ لە دەستێوەردانی سەربازیی توركیا لە سوریا، لیبیا و قەفقاس و هەروەها هەڵوێستی شێلگیرانەی ئەو وڵاتە لە بەرەی خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاست دەبێندرێت. بەمەیشەوە، ئەم پەرەخوازییە بەشێوەیەكی بەردەوام لە دژیەكی لەگەڵ خەسارە ناوخۆییەكانی ئەو وڵاتە دایە. چڕبوونەوە لەسەر بەرفراوانكردنی كاریگەریی لە دەرەوەی سنوورەكان بە نرخی دووبارەبوونەوەی كێشە ناوخۆییەكان بەتایبەت ناجێگیربوونی ئابووریی، بەرزبوونەوەی ئاستی ئۆتۆریتەگەرایی و بەجەمسەری بوونی كۆمەڵایەتی كۆتایی هاتووە. پرسی كورد بەشێوەیەكی تایبەت لە دژیەكی ئاشكرا لەگەڵ ئاواتەكانی عوسمانگەرایی نوێی توركیا دایە. دەوڵەتێك كە بە شێوەیەكی سیستەماتیك بەشێكی بەرچاو لە دانیشتوانی خۆی پەراوێز خستووە ناتوانێت بەشێوەیەكی بەرچاو و جێگای متمانە یەكبوون یان جێگیربوونی لە ئاستی نێودەوڵەتی بخاتەبەرباس. هەروەها قەیرانە ئابوورییە بنەماییەكان، توركیای زیاتر لە پێشوو لاواز كردووە. ئەم وڵاتە بە هەڵاوسانی زۆر، دابەزینی بەهای پارە و قەرزی گشتی زیادبووو بەروڕوو دەكات كە متمانەی گشتی بە حكومەتی لەنێو بردووە. بێكاری و هەژاری بەتایبەت لە ناوچە كوردنشینەكان زۆر بووە و ناڕەزایەتییە ئاراییەكان دووبارە دەكاتەوە. زمانبازی و سیاسەتە دووبەرەكی خوڵقێنەكانی ئەردوغان پێكهاتەی كۆمەڵایەتی توركیای لاواز كردووە و كەشی ترس و بێمتمانەیی بەهێز كردووە. دروستبوونی ئەم جەمسەرانە سەرتر لە كەلێنە ئێتنیكییەكانە و كەلێنی ئایدیۆلۆژی، ئایینی، نەوەیی و نەژادی لەخۆدەگرێت و چەمكی یەكبوونی نەتەوەیی لاواز دەكات.”
“سێناریۆكانی داڕمانی توركیا”
“نۆیمان” لە بەشی كۆتایی وتارەكەی بە ئاماژەپێدان بەوەی كە هاوپێچبوونی هۆكارەكانی سەرەوە بەتایبەت پرسی چارەسەرنەكراوی كوردەكان، گوشارەكانی دەرەوە بەهۆی سیاسەتەكانی ئەمریكا، ناجێگیربوونی ئابووری و بەجەمسەربوونی كۆمەڵایەتی، ژینگەیەكی ناجێگیر دروست دەكات كە دەتوانێت ببێتە هۆی دابەشكردنی توركیا و لەبارەی سێناریۆكانی ئەگەری ڕووخانی توركیا دەنووسێت: “ڕاپەڕینی ناوخۆیی دەتوانێت سیناریۆیەك بێت. دووبارەبوونەوەی ناكۆكییەكان لە ناوچە كوردنشینەكان دەتوانێت ببێتە هۆی نائارامی بەرفراوان و توانایی حكومەت بۆ پاراستن و كۆنتروڵ ڕووبەڕووی قەیران بكاتەوە. سەركوتكردنی بزوتنەوە سیاسییەكانی كورد، هاوڕێ لەگەڵ كێشە ئابوورییەكان، دەتوانێت بزوتنەوەی خۆڕاگری بەرفراوان لەدژی حكومەتی توركیا پێك بێنێت. سێناریۆی دووەم دەتوانێت سەڕێژبوونی هەنگاوە ناوچەییەكان بۆ ناوخۆی توركیا بێت.
لەم نێوەندەدا، شەڕیی سەربازیی توركیا لە سووریا و ئێراق دەتوانێت ئەنجامی پێچەوانەی لێبكەوێتەوە و ئەم وڵاتە دەرگیری ناكۆكی دوورودرێژ لەگەڵ گرووپە كوردەكان و هاوپەیمانەكانی ئەوانی لێ بكەوێتەوە. ئەم بابەتە گوشار لەسەر سەرچاوەی سەربازی و ئابووری توركیا دروست دەكات و نائارامی ناوخۆیی ئەو وڵاتە دووبارە دەكاتەوە. سیناریۆی سێیەم دەتوانێت پەرواێزخستنی نێودەوڵەتی توركیا بێت. سیاسەتی هێرشبەرانەی دەرەوەی ئەنكارا و خراپتر بوونی پەیوەندی ئەو وڵاتە لەگەڵ هاوپەیمانانی لە ناتۆ دەتوانێت ببێتە هۆی پەراوێزخستنی دیپلۆماتیك و ئابووری. گەمارۆكان یان هەنگاوەكانی سزادانی دەسەڵاتە خۆرئاواییەكان، ئابووری توركیا و توانایی ئەو ولاتە بۆ رووبەڕووبوونەوەی قەیرانە ناوخۆییەكان لاواز دەكات. ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی كوردەكان دەتوانێت سێناریۆی چوارەم بێت. پرۆژەیەكی سەركەوتوو بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێكی كوردی بە پشتیوانی ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئەكتەرەكانی دیكەی نێودەوڵەتی دەتوانێت ئێلهامبەخشی بزوتنەوە هاوشێوەكان لە ناوخۆی توركیا بێت و یەكپارچەیی ئەو وڵاتە ڕووبەڕووی قەیران بكاتەوە”.
“چاو داخستنی ڕێبەرانی توركیا بە ڕووی كێشە ناوخۆییەكان لە سێبەری پەرەخوازییەكانی عوسمانگەرایی نوێ”
ئەو لە بەشی ئەنجامی وتارەكەی خۆی دەنووسێت: “بەدواداچوونی توركیا بۆ دروستكردنی ڕێڕەوێكی زمانی و ئێتنیكی كە بەرەو خۆرهەڵات هەتا شین جیانگ درێژە دەبێتەوە و هەروەها پەرەخوازییەكانی عوسمانگەرایی نوێی ئەو وڵاتە لە درێژەی سنوورەكانی باشووری بووەتە هۆی ئەوەی ڕێبەرانی توركیا نەتوانن واقعیەتی ناوخۆیی ئەو وڵاتە ببینن و ئەنكارا بە پشت گوێ خستنی شوناس و مافی كوردەكان، خۆی بگەینێتە سنووری دابەشكردن. بابەتی توركیا پێشان دەدات كە چلۆن بەبێ چاكسازیی مانادار، وڵاتێك كە خەیالی ئێمپریالیستی و نادادپەروەری سیستەمی لە خۆیدا كۆكردۆتەوە، دەتوانێت تەنانەت كاتێك كە بە دووی پەرەخوازیی لە دەرەوە بێت لە ناوخۆی بتەقێتەوە”.
سەرچاوە:
وەرگێڕان: عەبدوڵڵا ڕەسووڵی
