“كاریگەری جەنگەكە لەسەر دۆزی كورد”
ئاسایی هەر جەنگێك شوێنەواری خراپ لەسەر ئەو دەوڵەت و گەل و نەتەوەو پێكهاتانە بەجێ دەهێڵێت، كە دووچاری دەبن، هەربۆیە كوردیش وەك پێكهاتەیەكی ناو هەردوو دەوڵەتی (ئێراق-ئێران)، كاریگەری ئەو جەنگەیان كەوتەسەر. لە دیارترین كاریگەرییەكانیشی ئەوە بوو، كە چاو و پلانی وڵاتانی جیهان و بەتایبەت هەردوو بەرەی وڵاتانی سەرمایەداری و سۆشیالیستی كەوتەسەر هەردوو دەوڵەتی (ئێراق-ئێران)، نەوەك پێكهاتەیەكی وەك كورد و دۆزەكەی. هەربۆیە بەرژوەندییەكانیان لەسەر هەردوو وڵات چڕ كردەوە، نەوەك كورد. ئەوەش لە خۆڕا نەبوو، بەڵكو لەسەر ئەو باوەڕە بوو، كە لەنێو هەردوو وڵات چەندین نەتەوەی تر هەبوون، وەك ئەوەی لە دەوڵەتی ئێراقدا، جگە لە (كورد) نەتەوەكانی (عەرەب، توركمان، ئاسووری) ئەژیان. لە دەوڵەتی ئێرانیش، جگە لە (كورد)، نەتەوەكانی (فارس، عەرەب، تورك، توركمان، ئازەری، بەلوچ، گەیلەك) هەبوون. بەشێك لەوانیش، مێژووییەكیان لە خەبات و هەوڵی سیاسی هەبوو بۆ سەربەخۆیی. لەوانە نەتەوەكانی (عەرەب، بەلوچ، ئازەری) لە وڵاتی ئێران. لە ئێراقیش (شیعەكان) وەك پێكهاتەیەكی ئایینی، مێژووییەكیان لە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتدارە سووننەكانی ئێراق هەبوو. وەك كوردیش لە ساڵانێكی پێشتر، لە شۆڕشەكەی درابوو. ئەمەو ناو و خەباتەكەشی كپ كرابوو. هەربۆیە لەگەڵ دەستپێكردنی جەنگەكە، (كورد) بێ پشت و پەناترین نەتەوەی ناوچەكە بوو.
بە گەڕانەوە بۆ ئەو سەردەمە و ئەو دۆخەی كوردی تێدا ژیا، دۆزەكەی، پاشەكشەی بەخۆیەوە بینی، لەكاتێكدا هیوایەك هەبوو، گوڕێك بە خەبات و دۆزەكەی بدرێت. بەتایبەت دوای ئەوەی ڕژێمی پەهلەوی لە ئێران ڕووخا. واتە وا پێشبینی ئەكرا گۆڕانكارییە سیاسییەكانی وڵاتی ئێران، لە بەرژەوەندی و پشتیوانی دۆزی كورد بێت، بەڵام وا دەرنەچوو، چونكە لەلایەك دووچاری ئەو جەنگە بوو، وە لە جیهان دابڕاو و دۆستەكانی سنووردار بوون. لەلایەكی دیكەوە بە چاوی گومانەوە سەیری كوردی ئەكرد. هۆیەكەش ئەوەبوو لەگەڵ شۆڕش و دەسەڵاتە ئیسلامییەكەی نەدەهاتەوە یەك. ڕاستە دواتر كۆماری ئیسلامی ئێران، (كوردی ئێراقی) بۆ بەرژەوەندی خۆی، لەو جەنگە بەكارهێنا، تا بەهۆیەوە دەوڵەتی ئێراق لاواز بكات و شۆڕشەكەی بگوازێتەوە بۆ ئەو وڵاتە و كۆتایی بە رژێمی بەعس بهێنێت، بەڵام ئەوەش سەرباری ئەوەی كاتی دەویست، كوردی ئێراق یەكڕیز و یەك هەڵوێست نەبوو.
لەلایەكی دیكەوە دەوڵەتی ئێراقیش لە بەرژەوەندی نەبوو، گوڕێك بە هێزی كورد و دۆزكەی بدات، چونكە ئەو بەناوی نەتەوەی عەرەب و نیشتمانی عەرەب و سەرەوەری شەری (قادسیەی یەكەم) كاری دەكرد، هەربۆیە هێنانە پێشەوەی دۆزی كورد، وڵاتان و كۆمەڵگا و نەتەوەی عەرەبی لێدەكرد، كە ئەوەش زیانی زۆر زیاتر بوو لەوەی ڕوو بكاتە كورد. هەربۆیە كورد لەو جەنگەدا تەنیا كەوت و بەهۆشییەوە دۆزەكەی كەوتە دواوە. خالێكی تر، كە نابێت نایدەی بگرین ئەوە بوو، كە خودی كوردیش پێش دەسپێكی جەنگەكە، نەیتوانی دۆزەكەی بگەیەنێتە ئاستێك و بە شوێنێكی شایستە بگەیەنێت. هۆیەكانیش دیار بوون، لەوانە سەرباری دابەشكردن و داگیركردنی خاكەكەی لەلایەن هەردوو وڵاتەوە، خودی خۆیشی بەسەر چەندین پارت و لایەنی سیاسی و هێزی چەكداری دژ بە یەك دابەش بوون. وەك ئەوەی پارت و ڕەوتە سیاسییەكانی كوردی ئێراق، شەڕەكانیان لە دژی دەوڵەتی ئێراق، لە بەرژەوەندی كۆماری ئیسلامی ئێران درێژەپێدا. هاوكات پارت و ڕەوتە كوردییەكانی ئێرانیش، شەڕەكانیان لە دژی كۆماری ئیسلامی ئێران و لە بەرژەوەندی دەوڵەتی ئێراق ئەنجامدا. بەوەش كوردی هەردوو بەشی داگیركراوی كوردستان، لەبری ئەوەی خەبات و شەڕەكانیان بۆ خۆیان بێت، لە بەرژەوەندی هەردوو وڵات بوو. ئەو دۆخەش وایكرد حكومەتی ئێراق، بەهۆی بوونی هێزی پارت و ڕەوتە كوردییەكانی ئێران، پێویستی زۆری بە پارت و ڕەوتە كوردییەكانی وڵاتەكەی نەبێت. ئەمەو بەشێكی تری كوردیش چوونە ڕیزەكانی سوپا و پێكهاتە سەربازی و ئەمنییەكانی دەوڵەتی ئێراق. بەو دۆخەوەش بەدەست پێكردنی جەنگەكە، ناوی كورد هاتە نێو ناوان و هێزی چەكداری كۆی پارت و ڕەوتە كوردییەكان و هەردوو سوپای ئێران و ئێراق، بوونە سەردێری میدیا ئێرانی و ئیراقی و جیهانییەكان، بەڵام دۆزەكەی هاتە دواوە، بەهۆی ئەوەی كۆی ئەو ناوهێنانانە بە قازانجی كورد و خاكەكەی تەواو نەبوو، بەڵكو هەمووی لە بەرژەوەندی (دوو) دەوڵەتی نەیار بە یەك بوو. لەو كاتەشدا هەردوو دەوڵەت،، ئەوەندە خەمی سەركەوتنیان بوو لە جەنگدا، ئەوەندە خەمی كورد و دۆزەكەیان نەبوو. تەنانەت خودی پارت و ڕەوتە كوردییەكانیش، ئەوەندەی خەمی سەركەوتنی خۆیان و كاركردنیان بوو بۆ ناساندنی خۆیان و خستنەڕووی سەركەوتنەكانیان، یان ئەو هەڵە و تاوانانەی بەرامبەریان كراوە، ئەوەندە خەمی دۆزەكەیان و نەتەوە و خاكەكەیان نەبوو. هەربۆیە بە دەسپێكی جەنگ تا كۆتاییەكەی، دۆزی كورد نەك هەر هاتە دواوە، بەڵكو خودی كورد قوربانی سەرەكی ئەو جەنگە و سەردەمەكەش بوو.
لێرەوە (دۆزی كورد) وەك دۆزێكی ڕەوای نەتەوەیەكی ژێرددەستی دابەشكراو، بۆ ساڵانێكی دواتر بووە قوربانی جەنگێكی ناوچەیی، كە خودی كورد، نە ڕۆڵێكی لە هەڵگیرساندنیدا هەبوو، نە كاراكتەرێكی سەرەكیشی بوو. ئەمەو تا ئەو كاتیش، باج و نەهامەتیەكانی شكستی شۆڕشی ئەیلول و ڕێكەوتنامەی جەزائیری ساڵی (1975) كۆتایی نەهاتبوو. بەپێچەوانەشەوە جەنگەكە ئەوەندەی تر كوردی پەرتەوازە و پەراوێزخراو كرد. پەرتەوازە و كەنارگیرییەك، پێشتر مێژووی هاوچەرخی كورد، بەخۆیەوە نەبینیبوو.
