“بە ئامانج گرتنی كوردە فەیلییەكان لەلایەن حكومەتی ئیراقەوە”
“كوردە فەیلییەكان” ئەو پێكهاتەیەی نێو كۆمەڵگای كوردی بوون، كە كەوتنە بەر شاڵاوی سیاسەتی ڕەشبگیری حكومەتی ئێراق و خودی سەدام حوسێن. بە ئامانج گرتنی ئەوانیش لەوەوە سەرچاوەی گرت كە خاوەن داراییەكی بەهێز بوون. تەنانەت بەشێكی پایەی ئابووری (بەغداد)ی پایتەخت و بازاڕو پیشەو كارگە و شمەكە بازرگانییەكانیان لەبندەست ئەواندا بوو. بۆ گەیشتن بەو سامانە ئابوورییە زۆرەی ئەوانیش، پێویست بوو شوێنەواریان لەسەر خاكی ئێراق نەهێڵرێت.
بۆ ئەو مەبەستەش دوو لایەنی پێكهاتەی ئەوان بەكارهێنرا، یەكەمیان كوردبوونیان بوو، بەوەی لە نەژادی نەتەوەی كورد و ئەو پێكهاتەیە بوون، خودی (سەدام حوسێن)و بەعسییەكان، بە كۆسپی بەردەم دەسەڵاتەكەیان دەزانی. دووەمیان باوەڕی ئایینییان بوو، بەوەی لە پەیڕەوانی ئایینزای شیعەی دوانزەی ئیمامی، هەمان باوەڕی ئایینی كۆماری ئیسلامی ئێران بوون. ئەو دوو چەمكەش بەس بوو بۆ لێدانیان و سڕینەوەیان لەسەر خاكی ئێراق. سەرەتاش خودی سەدام حوسێن داوای لە “سەعدون شاكر” ی وەزیری ناوخۆ كرد ڕێ و شوێنی پێویست بۆ ناسنامەی سەرجەم كوردانی فەیلی بكرێت و لە رێگای (بەرێوبەرایەتی گشتی ئاسایش-مدیریة الامن العامة)، چاودێری تووند بخرێتە سەر ژیان و هاتوچۆ و كایەی بازرگانی و داراییان. دوای ئەو بەدواداچوونە ووردانەش، بڕیاری (666)ی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕشی بە واژۆی خودی سەدام حوسێن، لە (7ی مایسی1980ز) لێكەوتەوە.
بەپێ ئەو بڕیارەش، دەبوا دەست بەسەر سەرجەم كوردانی فەیلیدا بگیرێت و بە زۆرەملێ ڕەوانەی سنوورەكانی ئێراق لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران بكرێن و لە وڵات دەربكرێن. ئەوانەشی سەرپێچی بكەن، ڕووبەڕووی تووندترین سزا دەبنەوە. دواتر دەست بەسەر ماڵ و زەوی و كۆی سامان و داهاتی ئەواندا دەگیرێت. بڕیارەكەش لە دوای دەرچوونی كەوتە بواری جێبەجێكردن. بۆ جێبەجێ كردنیشی، كۆی وەزارەت و دامەزراوە پەیوەندیدارەكان راسپێردران فرمانەكە وەك خۆی جێبەجێ بكەن. لە كۆی ئەو بڕیار و سیاسەتەش نزیكەی (600هەزار) كوردی فەیلی كەوتنە بەر شاڵاوی و ڕاگواستن و ئەنفال. لەو ژمارەیەش چارەنووسی (200هەزار)یان بە نادیاری مایەوەو شوێنەوارێكیان لە دوا بەجێ نەما! ئەوەش دوای ئەوەی تەواوی تاك و خێزانەكانی كوردانی فەیلی، بە پۆشاكی بەریانەوەو بێ بردنی هیچ پێداویستییەك و بڕە پارەیەك، نێردرانە سەر سنوورەكانی نێوان (ئێراق-ئێران)و بە زۆرەملێ ئاودیوی وڵاتی ئێران كران. فرمانەكەش بە ئاستێك توند بوو، نەك هەر ڕەگەزنامەی ئێراقیان لێ سەندرایەوە، رێگاشیان پێنەدرا، یەك پێناسە و ناسنامە، لەگەڵ خۆیان ببەن.
لایەنێكی تری ئەو ڕووداوەش ئەوەبوو، كە دەرچوونی بڕیارەكە و پیادەكردنی بەرامبەریان لەكاتێكدا بوو، كە جەنگی (ئێراق-ئێران) دەستی پێ نەكرد بوو. واتە ئەگەرێك بۆ جەنگ هەبوو، بەڵام ڕوودانی دیار نەبوو. بە واتایەكی تر، ئەگەر جەنگ ڕووی بدایە، ڕێی تێدەچوو ڕژێمی بەعس و حكومەتی ئێراق، بۆ پارسەنگی هێز و وەستان بەرامبەر كۆماری ئیسلامی ئێران، سیاسەتێكی وەها پەیڕەو بكات، بەڵام كە هەڵگیرساندنی جەنگەكە دیار نەبوو، سیاسەتێكی دڕندانەی وەها، تاوانێكی گەورە بوو. بۆ ئەوەش سێ هۆكار هەبوو. یەكەمیان دەستگرتن بوو بەسەر كۆی سامان و دارایی ئەوان، تا لە بەهێزكردنی دەسەڵات بەكار بهێنرێت. دووەمیان كوردبوونیان بوو، بەتایبەت كاتێك بەشێك لە كوردەكانی وڵاتەكەی، چەكیان لە دژی دەوڵەت و حكومەتی ئێراق هەڵگرتبوو. سێیەمیان باوەڕی ئایینی ئەوان بوو، كە شیعەی دوانزە ئیمامی و هەمان باوەڕی ئایینی كۆماری ئیسلامی ئێران بوو. واتە ئەو دەوڵەتەی لەلایەن بەعسییەكانەوە بە مەترسی بۆ سەر خاك و دەسەڵاتی خۆیان دەزانرا.
لە ئاستانەی پیادەكردنی ئەو بڕیارەشدا، جەنگی (ئێراق-ئێران) دەستی پێكرد. تا ئەو كاتیش گرتن و لێدان و ڕاگواستنی ئەوان، درێژەی هەبوو. تەنانەت بەدرێژایی ساڵی یەكەمی جەنگەكەش، خێزان لە دوای خێزان، لە ماڵ و ژیان و زەوی و شوێنی نیشتەجێبوون و كاری خۆیان هەڵكەنران ئاوارەی وڵاتی ئێران كران. لەوانەش مەرگەساتتر، كاردانەوەی دەوڵەتی ئێران بوو بەرامبەریان. واتە لەبری ئەوەی بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی ئێران، داڵدەیان بدەن و شوێنی نیشتەجێبوونیان بۆ دابین بكەن و كاریان بۆ بدۆزنەوە، ئەوانیان ڕاپێچی ئۆردوگا زۆرەملێكان كرد و بە چاوی گومانەوە سەیریان كردن! تەنانەت وا لەوانی ڕوانی، كە بە پیلانی ڕژێمی بەعس و حكومەتی ئێراق، ڕەوانەی وڵاتەكەی كراون، تا سیخوڕی بەسەر جومگە هەستیارەكانی دەوڵەتەكەیەوە بكەن! لەكاتێكدا ئەوان بۆ ئەو مەبەستە ڕانەگوێزرا بوون، بەڵام ئەو ڕاستییەش بە بەرپرسانی باڵای دەوڵەتی ئێران نەگەشتبوو.
پلانی ڕاگوێزانی نزیك بە نیو ملیۆن كوردی فەیلی لە خاكی ئێراقەوە بۆ نێو خاكی ئێران، لە (10ی مایسی1980ز)ەوە، وەك پرۆسەیەكی ئەنفال و جینۆساید ئەنجام درا. ئەوان بوونە قوربانی سیاسەتی دەوڵەتی ئێراق و جێگای گومانی كۆماری ئیسلامی ئێران. واتە وەك چۆن دەوڵەتی ئێراق حیسابی بۆ مێژوو و خزمەتی ئەوان لەناو خاكەكەی نەكرد، كۆماری ئیسلامی ئێرانیش رێزی هاوئایینزای لەوان نەگرت و وەك پێویست پەنای نەدان و حیسابی هاووڵاتی وڵاتەكەی بۆ نەكردن! هەرچی پەیوەستە بە پارت و لایەنە سیاسییە كوردییەكان، نەك توانای ئەوەیان نەبوو داڵدەیان بدەن، توانایی پشتیوانی ئەوان و دۆزەكەشیان نەبوو. لە دواجاردا گورزێكی كوشندەی بەر كورد و دواتر بەر پەیڕەوانی ئایینزای شیعەی دوانزە ئیمامی كەوت. لەلایەكی دیكەوە بە ئامانجگرتن و ڕاگوێزانی كوردانی فەیلی بۆ نێو خاكی ئێران، حكومەتی ئێراقی هێنایە سەر ئەو باوەڕی، كەی ویستی، دەتوانێت لە هەر پێكهاتەیەكی تری وڵاتەكەی بدات، كە ببێتە مەترسی و هەڕەشە بن بۆ سەر ئاسایش و ئارامی وڵات و رژێمەكەی. واتە سەركەوتنی ئەو پرۆسەیە بەسەر كوردانی فەیلی، زەمینەسازی بۆ لێدانی چەندین پیلانی تر كرد، كە دواتر تیشكیان دەخەینەسەر.
