“نەبوونی ئاماژە و بژاردەی نەتەوە چەکێکی دووسەر و مەترسیدارە”
“لە رووی ناوەڕۆکەوە سەرژمێریی گرنگییەکی زۆری بۆ کارگێڕیی و بەڕێوەبردن هەیە”
سەرژمێری دانیشتووان هەنگاوێکی گرنگە لەسەر ڕێگای گەشەسەندنی ئابووری و کۆمەڵایەتی هەر وڵاتێک. لە ئێراق سەرژمێری دەمێکە دوا کەوتووە و لە رووی نەریتیی و زانستیشەوە وا بە باش دەزاندرێت، هەر دە ساڵ جارێک ئەنجام بدرێت. لە ئێراق سەرژمێریی زیاتر ل ٢٦ ساڵە ئەنجام نەدراوە و لەوەش خراپتر، نە ئەو سەرژمێرییە و نە سەرژمێرییەکانی ١٩٧٧، ١٩٦٥ بە گشتیگیریی هەرێمی کوردستانیان نەگرتۆتەوە.
” ئێراق مێژووێکی رەشی لە ئەنجامدانی سەرژمێرییەکان هەیە”
ئێراق مێژووێکی رەشی لە ئەنجامدانی سەرژمێرییەکان هەیە. خاڵی یەکخەر و هاوبەشی هەموو سەرژمێرییەکانیش لە ئێراق ئەنجامدانیانە لە کات و ساتی ناهەمووار، شلۆق، کاتی جەنگ و قەیرانە سیاسیی، ئابووریی و تائیفییەکان. بیجگە لەوەی لە هەر هەموویان کورد و پێکهاتە ناعەرەبییەکان پشتگوێخراون. لەسەردەمی فراوانخوازیی و دەسەڵاتی ئینگلیز بەسەر ئێراق، دوای داتاشین و دروستکردنی، دوو سەرژمێریی ئەنجامدراون. یەکەمیان لە ساڵی ١٩٢٧ ئەنجامدراوە و ئەو کات بەریتانیەکان دەیانویست پێکهاتە نەتەوەیی و نەژادییەکان، ئایینیی و کۆمەڵایەتییەکان دەستنیشان بکەن بە ئامانجی خۆگونجاندن، شارەزاییبوون لەبارەی بیرکردنەوەکانیان و بەڕێوەبردنیان. ئەو سەرژمیرییەش دووچاری چەند کێشەیەک بوویەوە، کێشەکان خۆیان لە کێشەی دوورەدەستیی، پەراوێزخستن، دیارنەبوونی سنوورەکان و بەرهەڵستی پێکهاتەکانیش بوونەوە.
” سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧ وەکو بنچینەی پرسە سیاسیی و مێژووییەکان لەقەڵەم دەدرێت”
دووەم سەرژمێریی لەسەردەمی باڵادەستیی دروستکار و داگیرکاری ئێراق، بەریتایا بوو لە ساڵی ١٩٣٤ و ١٩٤٧ بوون. هەردووکیان بەهەمان ئامانج بوون و رووبەڕووی کێشەی هاوشێوە بوونەوە. هەرچی سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧، کە وەکو بنچینەی پرسە سیاسییەکان، جوگرافیای دانیشتووان، پرسە مێژووییەکان و نەتەوەییەکان لەقەڵەم دەدرێت و تا راددەیەک بە ئەرێنی لەقەڵم دەدرێت، هەرچەندە ئەو سەرژمێرییەش جۆرێک رەوای و چەسپانی موڵکایەتی کوردی لەدەست بردن و خستنیە سەر ناوچەی فراوانخوازیی عەرەبستانی ئێراق. ئەو راپرسیەش بە جۆرێک لە جۆرەکان، پێناسەیەکی ئێراقی بەسەر ئەو جوگرافیە پۆستکۆلۆنیالییەی داتاشراوی بەریتانیا سەپاند.
“سەرژمێرییەکانی سەردەمی رژێمی کۆماریی تا کۆتایی رژێمی سەدام لێوانلێو بوون لە جیاکاریی”
دواتر لە ساڵی ١٩٦٥ لە ناوەارستی گرژییەکانی و کێشمەکێشمی گەلی کوردستان و حکومەتی ناوەندی بەغدا ئەنجام درا. دیسان، ئەو سەرژمێرییە بەهۆی گرژیەکان و نانکۆکی گەلی کورد لەگەڵ دەسەڵاتی ناوەندگەرای ئێراقی بە سەرژمێرییەکی سەرکەوتوو لەقەلەم نادرێت. بە هەمان شێوەش سەرژمێریی ساڵی ١٩٧٧ی سەردەمی بەعس. ئەو سەرژمێرییە تەواو لەژێر هەژموونی نەتەوەپەرستیی و نەتەوە-ناوەندیی عەرەبی ئەنجامدرا. ئەم سەرژمێرییە بەشێک بوو لە ستراتیجی فراوان و فراوانخوازی بەعس بۆ چەسپاندنی دەسەڵات و جێبەجێکردنی ئەو سیاسەتانەی کە ڕەنگدانەوەی ئەجێندای نەتەوەیی ئەوان بوو. بە ئەنقەست لەو سەرژمیرییە، زانیارییەکان بە فشار و زۆر تۆمار دەکران و بەشێکی هاووڵاتیان بە دەرەکیی لەقەڵەم دران و بەشێکیشیان پەراویزخران. دوایین سەرژمێری هەمەلایەنەی ئێراق لە ساڵی ١٩٨٧ ئەنجامدرا، بەڵام لە ناوەراستی ەهڵمەتی رەشبگیریی و کۆەڵکوژی و شاڵاوەکانی حکومەتی ئێراق بوون بۆ سەر کوردستان. دیسان پەراویزخستن و وەلانان و پشتگوێخستن هەبوو. دوایینیان سەرژمێرییەکەی ساڵی١٩٩٧ بوو، ئەو کات حکومەتی ئێراق سەرژمێرییەکی دیکەی ئەنجامدا، ئەمەش لە چوارچێوەی گرژی و ململانێ سیاسییە بەردەوامەکانی ناوخۆدا. ئەم سەرژمێرییە ئامانجی ئەوە بوو کە جڵەوی زانیارییەکانی دابەشبوونی جووگرافیای دانێشتوان بکات، بەتایبەتی تایبەت بە دانیشتووانی کورد و گرووپە ژمارە کەمەکانی دیکە. سەرژمێرییەکە خرایە ژێر پرسیارەوە، چونکە زۆرێک لە کورد و پێکهاتە ژمارە کەمەکانی دیکە هەستیان بە نەبوونی نوێنەرایەتی و پەراوێزخستن لە پرۆسەکەدا دەکرد، سەرژمیرییەکە بەهیچ شێوەیەک هەرێمی کوردستانی نەگرتەوە.
“سەرژمیریی ٢٠٢٤ لە مەترسیی و دەرهاویشتە بەدەر نیە”
“ئەنجامی سەرژمێرییەکە کاریگەری نەرێنی لەسەر داهاتووی کێشەکان دەبێت”
ئیستاش و سەرژمێرییەکی دیکە، بەلەبەرچاونگەرتنی یان لەبەرچاوگرتنی ئەنجامەکان، دەرهاویشتەکان لیکدانەوەی زۆریان بۆ دەکرێن و مەترسییەکانیش پۆلێن دەکرێن، کە دەرکێت زیانەکانی چەندە بارستایی گۆرەپانی سیاسیی ئێراق داگیر بکەن. سەرژمێرییەکە لە ترس و ئەگەر و مەترسییەکان بەدەر نیە، لە نێوانیشیان پرسی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم و پەیوەندیی بە تاک بە تاکی هاوڵاتییە رەسەنەکان لەو ناوچانە. مەبەستە گشتیی و زاندراوەکانی سەرژمێریی روون، کە کۆکردنەوەی زانیاریی لەسەر ژمارەی دانیشتووان وێڕای دەستنیشانکردنی جوگرافیای دانیشتووان، گوایا بۆ مەبەستی دانانی بودجە و خزمەتگوزارییەکانە، سەرەرای تۆماری گۆڕانکارییەکان و پلانی کارگێڕیی.
“جوگرافیای دانیشوان (دیموگرافیا) لە ناوجە کوردستانییەکانید ەرەوەی هەرێمی کوردستان گۆڕاوە”
لەو نێوانە درک بە مەترسییەکانی سەرژمێریی ٢٠٢٤ کراون، چونکە دواجار بەهۆکاری جەنگ جوگرافیای دانیشتووان گۆڕاوە و ئاوارە بوون بەردەوامە و ترسی گەڕانەوەی هاووڵاتیان هەر وەکو خۆیەتی. لەوەش خراپتر ئەنجامدانی لە ناوچەی “ماددەی ١٤٠”ی یەکلانەکراوە و کێشەلەسەرە لە کاتێک ناوچەکە بە گشتی بەهۆکاری بەردەوامیی هەڕەشەی میلیشیاکان و داعش ناسەقامگیر و ناپارێزراوە.
” ترسی کەمکردنەوەی بودجەی هەرێم لە ئارادایە”
لە لایەکی دیکە، ترس لە دەرهاویشتەکانی سەرژمێریی ٢٠٢٤ لەوە خۆی دەبینێتەوە دواجار سەرژمێرییەکە وەکو راپرسییەک تەماشا بکرێت لە لایەن بەغدا و ببێتە هۆکاری سەپاندنی جوگرافیای دانیشتووان “دێمۆگرافیا”یەکی گۆڕاو، کە شیعەکان لە سونیستیان و سونە عەرەبەکان لە کوردستان جێگیر بوون. ترسی کەمکردنەوەی بودجەی هەرێم و پارێزگەکانیش لەو نێوانە بەدەر نیە، ئەمە لە تەک ترسی زیادکردنی باج و پرسەکانی دیکەی بژێوی هاووڵاتیان و لە ئەگەری ئاماددە نەبوونیش، ئەو کات بێبەشبوونی هاووڵاتیان لە ناوچە رەسەنەکانیان.
“گرنگە تا چارەسەر بارودۆخی مادەی ١٤٠ بە دەرئاساو و جیاواز بهێڵدرێتەوە”
پێشنیاز و چارەسەر رەنگە درەنگ بێت، بە پشت بەستنیش بە رابردوو، مەیلی بەغدا لەسەر چارەسەرکردنی پرسەکان لاواز و ناکارا و دەر دەکەوێت، پێشبینیش ناکرێت هچ کام لە کێشەکان چارسەر بکرێن، بەڵام گرنگە وەکو پشێنیاز چارەسەرەکان بخرێنەڕوو، کە خۆیان لەوە دەبیننەوە بارودۆخی ناوچە کوردستانییەکان جیا بکرێتەوە و هانی گەڕانەوەی ئاوارەکان بۆ شوێنی رەسەنی خۆیان. گرنگیشە پرسە یاسایی و ئابوورییە هەڵپەسێردراوەکان چارەسەر بکرێن و پرسە سیاسییە چەقبەستووە گشتییەکان چارەسەر بکرێن.
بە کورتی، سەرژمێریی دانیشتووان لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە گرنگییەکی زۆر گەورەی هەیە، هەروەها لەڕووی پلاندانانی داهاتوو و زانینی پێداویستییەکان و خزمەتگوزاری بۆ هاووڵاتیان بە هەمان شێوە گرنگە. دواجار بەپێی ئەم سەرژمێرییە خزمەتگوزاری پێشکەش بە ناوچەکان بکرێت و دەشکرێت هەنگاوی دەرچوون بێت لەو هەڕەمەکییەی کە ئەمڕۆ لە ئارادایە لە ئێراق و لاوازیی لایەنی ئامار تەواو زەق بۆتەوە و زانیارییەکان بە گشتی نادروستن. سەرژمێرییەکەی ٢٠٢٤، نۆیەمین سەرژمێرییە لە ئێراق ئەنجامدراون. سەرژمێری ئێستا جیاوازە لە سەرژمێرییەکانی پێش خۆی بەوەی کە زانیاریی نەتەوەیی و مەزهەبی تیادا نییە. نەبوونی ئاماژە و ناساندنی نەتەوەیی لە فۆڕمی سەرژمێریی گوایا بۆ گۆڕانی جوگرافیای دانیشتووان و دیمۆگرافی دەگەڕێتەوە، کە تایبەتە بە پرسی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی سنووری هەرێمی کوردستان و ناکۆکەکانی دیکە لە ئێراق، کە ترسی لای کورد و پێکهاتەکانی دیکە دروست کردووە وەکو چەکێکی دووسەرە و چەسپاندنی ئەم گۆڕانکاریانە لە دەستور لەقەڵەم دەدرێت.
