“كاریگەری هەڵایسانی جەنگی “ئێراق ئێران” لەسەر دۆزی كورد”
بە گەڕانەوەمان بۆ دۆخی كورد بەر لە دەسپێكی جەنگەكە بۆمان دەردەكەوێت، كە هیچ ئامادەكارییەك لەلایەن كورد و پارت و ڕەوتە كوردییەكانەوە بۆ ئەو پیشهاتە نوێیە نەكرابوو. لەلایەك كوردی خۆهەڵات لەبەردەم سیاسەتی توندی كۆماری ئیسلامی ئێراندا گیری كردبوو. پارت و ڕەوتە سیاسییەكانیشی، بەهۆی بەرەنگاری سوپای پاسدارانی ئەو دەوڵەتە شەكەت و ماندوو بوون. هەروەها دۆخی كوردی باشووریش خراپ بوو. لانی كەم ئەگەر گوندەكانی خۆرهەڵاتی كوردستان ئاوەدان و مەنزڵی هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان بووبن، ئەوا زۆرینەی گوندە سنوورەییەكانی باشووری كوردستان نەك هەر چۆڵكرابوون، بەڵكو لەگەڵ زەویش تەخت كرابوون. هەربۆیە پێگەیەكی ئاوەدان و ئارام نەمابوو، تا هێزی پێشمەرگەی باشوور، پشوویەكی تێدا بدەن. ئەمەو جگە لەوەی شەڕی پارت و ڕەوتە كوردییەكان لەگەڵ یەك و قوڵبوونەوەی ناكۆكییەكانیان، بڕستی لێ بڕیبوون. هەربۆیە بەو دۆخەوە ئاسان نەبوو ڕووبەڕووی جەنگێكی وەها ببنەوە، كە دیار نەبوو، كە كۆتایی دێت.
لەنێو ئەو دۆخەدا كورد چووە جەنگێكی هەرێمی لەنێوان (دوو) وڵات، بەڵام لەڕاستیدا جەنگێكی نێودەوڵەتی بوو بەوەكالەت لەلایەن هەردوو دەوڵەتی ئێراق و ئێرانەوە بەرێوەبرا. بەڵگەش بۆ ئەوە گۆرانكارییە سیاسییە كتوپر و خێراكانی هەردوو وڵات بوون لەنێوان ساڵانی (1978-1980)دا. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا ڕوودانی ئەو جەنگە بۆ كورد خراپ نەكەوتەوە. لەلایەك هێز و گورێكی نوێی چەكداری بە پارت و ڕەوتە سیاسییە كوردییەكانی نێو هەردوو وڵات دایەوە، كە تا ئەو كات دەرفەتی پێویست و باشیان بۆ ئەوە نەبوو. لەلایەكی دیكەوە ڕۆڵی ئەوان لەلایەن هەردوو دەوڵەتەوە بایەخی پێدراو ئاوڕیان لێدرایەوە.
بەواتایەكی تر، ئەگەر تا پێش جەنگەكە پارتە كوردییەكانی باشووری كوردستان لەسەر كۆماری ئیسلامی ئێران بار بووبن، ئەوا لێرە بەدوا، بوون و پشتیوانیان بە پێویست زانرا، چونكە ئەوانیش شەڕی ئەو دەوڵەتەیان دەكرد، كە خودی ئێران كەوتبووە شەڕ لەگەڵی. هەروەها پارت و ڕەوتە كوردییەكانی خۆرهەڵاتی كوردستانیش لەلایەن حكومەتی ئێراقەوە ئاوڕیان لێدرایەوەو بۆ شەڕەكەیان لەگەڵ ئێران سوودیان لێ بینی. بەوەش كۆی هێزە سیاسییە كوردییەكان، كە بۆ شەڕ و بەرەنگاری چووبوونە شاخ، دەروازەیەكیان لێكرایەوەو ڕۆڵیان دەركەوتەوە. ئەو ڕۆڵەش وایكرد، دەرفەتی چوونە دەرەوەی هەزاران لاوی تر ئاسان بكات، كە تا ئەو كات سەخت و بێ ئەنجام بوو. واتە بەر لە جەنگ، دەرفەتی پێشمەرگایەتی و خەبات بەو شێوە فراوانە نەبوو، بەڵام لەكاتی جەنگ دەرفەتەكان زیاتر بوون. بەوەش گۆڕەپانی شەڕەكە لە خەباتی پارتیزانی هێز و لایەنە سیاسییە كوردییەكان، بۆ شەڕی بەرەیی گۆڕا.
بەدەر لەوەش خاڵێكی نەرێنی لە هەڵایسانی ئەو جەنگە بۆ كورد ئەوەبوو، كە بەشێك لە كورد و ئەوانەی باوەڕیان بە خەباتی شاخ و پارت و ڕەوتە كوردییەكانی هەردوو بەشی باشوور و خۆرهەڵاتی كوردستان نەمابوو، پەیوەندییان بە هێزە چەكدارەكانی هەردوو دەوڵەتی نەیار بە یەك كرد. بەوەش كوردەكانی خۆرهەڵاتی كوردستان لەنێو هێزەكانی سوپای پاسداران و سوپای بەسیج، جێگایان كرایەوە. كوردەكانی باشووریش لەنێو هێزەكانی بەرگری نیشتمانیی (الدفاع الوطنی) جێگیر كران. لە دیدگای پارت و ڕەوتە كوردییەكانی هەردوو وڵاتیش بە (فەوجی جاش-خۆفرۆش) ناوبران و ناسران. بە كۆی گشتیش هەردوو لایەنی هێزە كوردییەكانی هەردوو وڵات دران بەگژ یەكداو شەڕی یەكتریان كرد! ئەمەو جگە لە شەڕی دەوڵەتانی نەیار و پارتە نەیارەكانیان.
كێشەیەكی تری ئەو سەردەمە ئەوەبوو، كە كۆی شەڕەكان بە داهات و دارایی هەردوو دەوڵەت دەكرا، كە بەشێكی داهاتەكان كەوتبووە خاكی كوردەوە. ئەركی هەردوو دەوڵەتیش ئەوەبوو، چەك و تەقەمەنی پێویست و موچەی مانگانە و پاداشت، بۆ تێكڕایی هێزە شەڕكەرەكان دابین بكات، تا شەڕی نەیارانیان بكەن. بەوەش بە پارە و چەك و تەقەمەنی ئەو دوو دەوڵەتە، كۆی كوردی هەردوو وڵات لە (سێ) بەرەی دژ بە یەك، دران بەگژ یەكدا، ئەوانیش:-
ا. ئەو كوردانەی چوونە ڕیزی سەربازی هەردوو وڵات و لە سوپای هەردوو وڵاتدا، شەڕی نەیاری دەوڵەتەكەیان پێكرا، تا بە شەڕی هێزی پێشمەرگەی پارت و ڕەوتە كوردییەكان ئەگات.
ب. ئەو كوردانەشی چوونە نێو هێزە دروستكراوەكانی هەردوو وڵات، بەسەر چەندین یەكەی سەربازیدا دابەشكران، ئەوانیش “سوپای پاسداران و سوپای بەسیج” لە كۆماری ئیسلامی ئێران. هەروەها هێزەكانی “سوپای میللی ئێراق-الجیش الشعبی”و “یەكەكانی بەرگری نیشتمانی-أفواج الدفاع الوطنی”. لەپاڵ چەند هێزێكی دروستكراوی تردا، وەك (هێزی فریاكەوت-قوة الطواری) سەر بە هێزی هەواڵگری سەربازی ئێراق و (یەكە تایبەتەكان-المفارز الخاصة)ی سەر بە دەزگای ئەمنی ئێراق.
ت. هێزی چەكداری پارت و ڕەوتە كوردییەكان ناسراو بە (هێزی پێشمەرگەی كوردستان). لەم بارەشەوە هەر پارت و ڕەوتێكی كوردی، خاوەنی هێزی پێشمەرگەی خۆی بوو، كە فرمانیان لە فەرماندە باڵاكانی پارتەكانەوە وەردەگرت.
بەپێ ئامارە سەربازی و هەواڵگرییەكانی ساڵی (1980)ی هەردوو وڵات، نزیك بە (یەك ملیۆن) تاكی كورد، چوونە نێو ئەو هێزانە و شەڕی دەوڵەتی نەیار و یەكتریان كرد، كە زۆرینەی ڕەهایان لە ڕەگەزی نێر و تەمەنیان لە سەروو (16) ساڵەوە بوو. بەوەش بەهێزترین و كارامەترین و بەرهەمهێنترین توێژی كۆمەڵگای كوردی، بووە چەكدار و شەڕی ئەوانەی پێكرا، كە خاك و سامانی دوو بەشی خاكی كوردستانیان سوتماك ئەكرد! كۆمەڵە شەڕ و جەنگێك، كە زۆرینەی تاكی كورد، بیریان لە كاریگەری و شوێنەوارە خراپەكانی و تەنانەت ئایندە ترسناكەكەشی نەكردبوویەوە، ئاسایش لەنێو ئەو دۆخەدا كورد كەوتە پەراوێزی ڕووداوەكان و دۆزی كوردییان كردە ژمارەیەكی بچووكی ململانێ سیاسی هەرێمی نێودەوڵەتی.
