“هەڵایسانی جەنگی نێوان “ئێراق ئێران” لە (22ی ئەیلولی1980)دا”
جەنگی “ئێراق-ئێران”، كە لای ئێراقییەكان بە “جەنگی قادسیەی دووەم”و لای ئێرانییەكان بە “جەنگی بەرگری پیرۆز” ناسرا، لە (22ی ئەیلولی1980) دەستی پێكرد. ئەوەش كاتێك سەدام حوسێن لە (17ى ئەیلولی1980)، رێكەوتنامەی جەزائیری وەڵاناو بە هەڵوەشاوە ناوی برد. بەوەش زەمینەی جەنگەكە ڕەخسا. بۆ مێژووش نابێت ئەوە لەیاد بكەین، كە هەر لە (4ی ئەیلولی1980)ەوە تۆپخانەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران چەند ناوچەیەكی سنووری دەوڵەتی ئێراقیان بۆمباران كرد. (پێنج) مانگ پێشتریش و لە (1ی نیسانی1980) ڕەوتێكی ئۆپۆزسیۆنی شیعەی ئێراق بەناوی “رێكخراوی كاری ئیسلامی” بۆمبێكیان لەناو زانكۆی موستنەسەریە ی شاری بەغداد تەقاندەوەو بووە هۆی كوژرانی دوو كەس و برینداربوونی چەندین خوێندكارو هاوڵاتی تر. هەموو ئەوانەش پاساویان دایە حكومەتی ئێراق و سەرۆكەكەی بڕیار لە جەنگێك بدات، كە سەرەتاكەی دیار بوو، بەڵام ئایندەكەی نادیار.
جیاواز لەوانەش سەركەوتنی شۆڕش و كۆماری ئیسلامی ئێران، شیعەكانی ئێراقی بە ئاگا هێناو كەوتنە خۆیان، تا ئەو ئەزموونەی وڵاتی ئێران بۆ وڵاتەكەیان بگوازنەوە. هۆكارەكەش ئەوەبوو، كە (55%)ی كۆی دانیشتوانی ئێراق شیعە و هەمان پەیڕەوی ئایینزای دوانزە ئیمامی شیعەكانی ئێران بوون. ئەمەو ڕابەری كۆماری ئیسلامی ئێرانیش، كە ساڵانێك لە ئێراق و لەشاری “نەجەف” مابوویەوە، ئەزموونێكی باشی لەسەر ئێراق و حكومەت و خەڵكەكەی هەبوو. هەربۆیە لەلای ڕابەری كۆماری ئیسلامی ئێرانیشەوە، نیەتێك هەبوو شیعەكانی ئێراق بكات بە گژ دەسەڵاتدارە بەعسییەكان و لە دەسەڵات دووریان بخاتەوە. هەموو ئەوانەش پریشكی شۆڕشەكەی ئێرانیان گەیاندە ئێراق و زەمینەی جەنگەكە ڕەخسا.
وەك دەسپێك كۆماری ئیسلامی ئێران، دوای كۆنتڕۆڵكردنەوەی تەواوی خاكەكەی و گەیشتن بە سنوورەكانی لەگەڵ دەوڵەتی ئێراق، بڕیاری جەنگی بەرگری پیرۆزیدا. ئەوەش بەو واتایەی بەرگری لە شۆڕش و كۆمارە ئیسلامییەكەی و بەها پیرۆزەكانی دەكات. لەو نێوەندەدا پێشەواو مامۆستایانی ئایینی شیعە، بەتایبەت ئەوانەی حەوزەی نەجەف و كەربەلاش، بەردەوام لە پەیوەندیدا بوون لەگەڵ ڕابەری شۆڕشی ئیسلامی ئێران، تا بڕیاری جەنگی پیرۆز بدات. ئەمەو جگە لەوەی سەدام حوسێن-یش، كە خۆی لایەنێكی سەرەكی رێكەوتنامەی جەزائیر بوو، بۆهەلێك دەگەڕا بەكۆتایی هێنان بەو رێكەوتنامەیە، شكۆی خۆی و پارتەكەی و دەوڵەتەكەی بكرێتەوەو دەسەڵاتی بگەیەنێتەوە ئەو ڕووبەڕە ئاوی و زەمینیانەی بەهۆی رێكەوتنامەی جازائیر لە دەستی دابوو. بەو شێوەیەش هەردوولا لەسەر هێڵ بوون بۆ جەنگێك، كە هۆكار و ئامانجەكانی دیار بوون، بەڵام ئەنجامەكانی نادیار. لێرەوەش جەنگەكە دەستی پێكرد. سەرەتاش هێزە زەمینییەكانی سوپای ئێراق، لە (22ی ئەیلول)، شاڵاوێكی بەربڵاویان بۆ كۆی سنوورەكانی باشووری خۆرئاواو و خۆرئاوای وڵاتی ئێران دەستپێكرد.
بەو هۆیەوەش دەستیان گەیشتە چەندین شارەدێ و شارۆچكەی سنووری ئێران و داگیریان كرد. هاوكات هێزە ئاسمانییەكانی سوپای ئێراق دەستیان گەیشتە چەندین فرۆكەخانە و ناوەندی سەربازی و پیشەسازی وڵاتی ئێران و زیانی گەورەی پێگەیاندن. لەبەرامبەردا دەوڵەتی ئێران، كە تا ئەو كات لە شەڕی نەیارانی ڕزگاری نەبوو بوو، وە خولیای شەڕێكی لەگەڵ دەوڵەتی ئێراق و ڕژێمەكەی هەبوو، چووە جەنگێكەوە، ئامادەگی بۆی نەبوو. هەربۆیە بە ناچاری و بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو شاڵاوانەی سوپای ئێراق و هێنانەدی ئامانجەكانی، جەنگی لە دژی حكومەت و دەوڵەتی ئێراق ڕاگەیاند. بۆ ئەو مەبەستەش سەرباری ئەوەی سوپای وڵاتەكەی بەرەو سنوورەكان لەگەڵ دەوڵەتی ئێراق نارد، كەوتە پەیوەندی بەو هێزانەی نەیاری دەوڵەتی ئێراق و ڕژێمی بەعس بوون. یەكێك لەوانیش هێزە كوردییەكانی باشووری كوردستان بوون. بۆ ئەو مەبەستەش پەیوەندی پێوەكردن و رێگای پێدان بە فەڕمی لەناو خاكی ئێرانەوە كاری حیزبی خۆیان بكەن و هێزی چەكداری خۆیان رێك بخەنەوەو چالاكییەكانیان ئاراستەی ناوچە جیاجیاكانی ئێڕاق بكەن. هەروەها گورزی كەمەر شكێن لە سوپای ئێراق و دامەزرازە سەربازی و ئابوورییەكانی بوەشێنن. ئەو بڕیار و پشتیوانییەی دەوڵەتی ئێران بۆ پارت و ڕەوتە كوردییەكانی باشووری كوردستان كەم نەبوو. دەوڵەتێك، پێشتر شەڕی كوردی وڵاتەكەی دەكرد و هێزە كوردییەكانی باشووری، بە شەری ناوخۆی وڵاتەكەی سەرقاڵ كردبوو، ئێستا نەك رێگای پێدان، لە خاكی ئێرانەوە بچنە خاكی ئێراق و كاری چەكداری خۆیان بكەن، پشتیوانی ئازوقە و چەك و تەقەمەنیشی كردن.
بەوەش دۆزی كوردی باشوور چووە قۆناغێكی نوێ و چالاكییە پێشمەرگانەكانیان فراوانتر و بەهێزتر كرد. دیارە ئەو پشتیوانییەی دەوڵەتی ئێرانیش هەموو پارتە كوردییەكانی نەگرتەوە، بەڵكو تەنیا ئەوانەی گرتەوە، كە لە شەڕی گرتنەوەی ناوچەكانی خۆرئاوای وڵاتەكەی، هاوكاری سوپای ئێرانیان كردبوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەستپێكی جەنگ و نائارامی ناوچە سنوورییەكان و بوونی شەڕ تێدا، دەرفەتی دایە هەموو هێزە كوردییەكان شەڕی نەیارانیان خۆیان بكەن و ئەسپی خۆیان تاو بدەن. هەربۆیە ڕوودانی ئەو جەنگە، چەند بە قازانجی پێكهاتەی كوردی ئێران گەڕا، دوو ئەوەندە بە قازانجی كوردی باشووری كوردستان و لایەنە سیاسیەكانی و شۆڕشەكەیان گەڕا. بەوەش چەندین دەروازەی نوێ بەڕووی لایەنە سیاسییە كوردییەكان كرایەوەو كاری خەبات و چالاكی پێشمەرگانەیان زیاتر و ئاسانتر بوو. بەو هۆیەشەوە، نەك هەر دەسكەوتنی چەك و تەقەمەنی، بەڵكو ئازوخە و پێداویستیشی بۆ ئەوان ئاسان كرد و زۆر باشتر لە پێشوو، دەستیان پێگەیشت.
