دەروونناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە تەمەنی منداڵی گرنگترین قۆناغی ژیانی مرۆڤە، لەم تەمەنەدا بناغەی تێڕوانینی مرۆڤ سەبارەت بەخۆی و مرۆڤ و جیهانی دەرەوە دادەمەزرێت. تا ئەو ڕادەیەی هەندێک لە دەروونناسان دەڵێن تەمەنی پاش هەشت ساڵی مرۆڤ، هەر درێژەپێدەری منداڵییەتی بەڵام بە فۆڕمێکی گەورەتر و ئاڵۆزتر. مەگەر کەسەکە بەسەختی کار لەسەر خۆی بکات وادیارە کە منداڵ لە دایک دەبێت یەکەم هەست کە ئەزموونی دەکات ئازارە، بۆیە دەگری. پاشان دایکی لە ئامێزی دەگرێت و شیری پێدەدات هەست بە ئارامی و خۆشی دەکات.
بنچینەی کارکردنی مێشکی منداڵ، (چێژ و ئازارە) منداڵ هەست بەوە دەکات کە شتانێک چێژی پێدەبەخشن، شتانێک ئازاری پێدەگەیەنن، شتانێک ئازاری ناهێڵن. هەتا شەش مانگی هەست بە بوونی خۆی ناکات وەکو بوونەوەرێکی سەربەخۆ. لەدوای شەش مانگی هەست دەکات خۆیشی بوونی هەیە و دەکرێ خۆیشی ببێتە هۆی چێژ و ئازار بۆ خۆی، بۆ نموونە دەڵێ بابە یان دایە هەمووان لە ئامێزی دەگرن و ئەمەیان پێخۆشە یان خۆی دەتوانێ چکلێتێک بخوات، یان دەست لە سۆبایەک دەدات و دەبێتەهۆی ئازار بۆ خۆی. کەواتە ئێستا دەزانێ هەم خۆی و هەم کەسانی دەوروبەرو وجیهانی دەرەوە دەکرێ ببنە هۆی چێژ یان ئازار بۆی. بنیچەی ڕق و خۆشەویستی لای منداڵ هەتا هەشت ساڵی هەمان چێژ و ئازاره. هەر شتێک چێژی پێببەخشێت خۆشی ئەوێ و هەرشتێک ئازاری بداتێ ڕقی لێیەتی. مێشکی منداڵ توانای شرۆڤەکردنی نیە یەکسەر باوەڕ بە هەموو شتێک دەکات و دەیکاتە ناو سیستمەکەی مێشکییەوە بۆ نموونە ئەگەر گەورەیەک تووند لە ئامێزی بگرێت و نەهێڵێت بڕوات یەکسەر مێشک ئەم زانیارییە دەچەسپێنێت کە لە دۆخی بێدەسەڵاتیدایە و لە شوێنێکی مەترسیداردایە ڕەنگە دواتر ببێتە هۆی ترس لە هەندێک شوێن، وەکو شوێنی تەسک و داخراو.
لای منداڵ دایک و باوک و گەورەکان هەموو شتێک دەزانن و دەتوانن و بێ کەموکورتین. بۆیە ئەگەر ئاماژەکانی ئەوان ئەرێنی بوون دەربارەی ئەوەنە ئەم چێژ وەردەگرێت و خۆی خۆش دەوێت، ئەگەر ئاماژەکان نەرێنی بوون ئەوە ڕقی لە خۆی دەبێت. بەداخەوە لەبەر ئەوەی منداڵ هەست بەوە دەکات کە ئەم لەچاو گەورەکاندا هیچ نازانێ و ناتوانێ و بوو بە بارگرانی بۆیا و زمان نازانێت، هەموو منداڵێک لە تەمەنی سێ ساڵیدا هەستێکی خراپی سەبارەت به خۆی بۆ دروست دەبێت و ڕقی لە خۆی دەبێت. دایک و باوک کۆمەڵگە و پەرورەدە دەتوانن تا هەشت ساڵی ئەم هەستە ناخۆشە لە منداڵدا زۆر کەم بکەنەوە بەڵام ناتوانن لەناوی ببەن. جا منداڵ لە دوای سێ ساڵی توانای خەیاڵکردنی بۆ دروست دەبێت و باوەڕ بەهەموو خەیاڵەکانی خۆیشی دەکات. بۆ نموونە ئەگەر براکەی چکلێتەکەی لێبسەنێت. ئەم خەیاڵی مردنی ئەو دەکات. بەڵام ئەمە دەشارێتەوە و زۆر نیگەرانی دەبێت، دواتر براکەی هەر بەڵایەکی بەسەر بێت، ئەم خۆی بە گوناحبار دەزانێت بۆیە زیاتر لە خۆی پەست دەبێت. کەواتە ئەساسی ئیشکردنی مێشکی منداڵ ئازار و چێژە کە دواتر سەردەکێشێت بۆ “ڕق و خۆشەویستی”. ئەگەر ئاماژەکانی ژیانی هەشت ساڵی زیاتر لە دەوری چێژو خۆشەویستی و نەرمونیانی بن، ئەوە پەیوەندی ئەم منداڵە لەگەڵ خۆی و جیهانی دەرەوە لەسەر ئەساسی خۆشەویستی دەبن. بەڵام ئەگەر ئاماژەکان ئازار و تووندوتیژی و نائارامی زیاتر بن، ئەوە پەیوەندی لەتەک خۆی و دەوروبەردا لەسەر ئەساسی ڕق و تووندوتیژی دەبێت، هەڵبەت هیچکامیان نە ڕق نە خۆشەویستی موتڵەق نابن.
جا لەبەر ئەوەی ڕق کێشەی لێدەکەوێتەوە و دەزانێت ئەگەر ڕقەکەی دەرببڕێت دەوروبەرەکەی دژی دەوەستنەوە و مانەوەی دەکەوێتە مەترسییەوە، لە منداڵیدا ئەم ڕقە دەچەپێنێت و دەیکاتە ناخود ئاگایاوە، کە گەورە بوو بەشێوەی جیاواز دەردەکەوێت. غەیبەت کردن و لە پاشەملە قسەکردن ڕێگایەکە بۆ بە تاڵکردنەوەی ئەم ڕقە، بۆ نموونە کەسێک هاوڕێکەی خۆش دەوێت، بەڵام کە پشت هەڵدەکات زەمی دەکات، چونکە ئەم بنەمای پەیوەندی گرتنی لەگەڵ کەسەکاندا تێکەڵی ڕق و خۆشەویستییە. یان گاڵتەپێکردن سوعبەت کردن کە زۆر باوە لە ناو کوردا، ئەم ڕقە سادیستییە داوای ئازاردان و سوکایەتی کردن بە بەرانبەر دەکات بەڵام لەبەر تێکنەچوونی پەیوەندییەکان شێوەی گاڵتەو سوعبەت لەخۆدەگرێت. جارێکیان لە مەجلیسا بووم و منداڵێکی شەش ساڵانی تێدابوو، باوکی ڕۆیشتە دەرەوە، هەندێک لە مەجلیسەکەدا بوون کەوتنە قسە گوتن بە باوکی منداڵە کە هاوڕێی خۆیشیان بوو، بە حساب ئەمە گاڵتە لەتەک منداڵەکەدا دەکەن، منداڵەکە وەختبوو بمرێت و چاوەکانی پڕبوون لە فرمێسک بەس خۆیشی نەئەشکاندەوە، کوڕ بوو. گوتم بۆ وادەکەن؟ گوتیان خۆشمان دەوێ سەردەخەینە سەری. یان ئەم ڕقە هەندێک جا زیاتر بە ئاراستەی کەسەکە خۆیەتی، زۆر سەرزەنشتی خۆی دەگات، یان بە پێکەنینەوە لە ناو خەڵکدا سەرزەنشتی خۆی دەکات، گاڵتە بە خۆی دەکات. ئەم ڕقە هەندێک جار بەشێوەی سادیستی سوک دەکەوێت، ئەوەی لەناو کورددا زۆر باوە ماچکردنی منداڵ بە تووندی، حەزی گازگرتن لە منداڵ، لە باوەش گرتنی زۆر تووند، کاتێک دەیەوێت خۆی قوتاربکات ڕێگری لێبکەیت. یان لە حەڵەتی نەوازشکردنی هەندێک دایک و باودا بەزەقی دەردەکەوێت کاتێک منداڵەکەیان دەلاوێنن و خۆشەویستی بۆ دەردەبڕن، لە هەمان کاتتدا جنێوی پێدەدەن، ئەوەی من بیستبێتم ئەمانە زۆر باون “گەواد، سەگباب، کوڕی کەر، کچی کەر” یان لەناو کورددا کاتێک زۆر موعجیبی کەسێک دەبن دەڵێن “کوڕی کەرە زۆر زەخمە، سەگبابە موهیمە” ئەمانە هەمووی نیشانەی بوونی پەیوەندییەکی ناتەندروستن بەناوی “پەیوەندی تێکەڵی ڕق و خۆشەویستی”.
ئەی حەل چیە؟ چیمان پێدەکرێت؟ بەڕاستی دەرچوون لە زەبرەکانی منداڵی گەلێک قورسە، بەڵام هەندێک لە دەروونناسان پێیان وایە بە کارکردن و بیرهێنانەوەی ئەو ئازارانەی لە منداڵیدا چەشتووماننه، دەکرێت لێیان ڕزگار ببین. دەرووناسی گەورە “جاک لاکان” دەڵێت ”بۆ ئەوەی شتێک لەبیر بکەیت، پێویستە سەرەتا زۆر بەباشی بەبیری بهێنیتەوە” یەکەم هەنگاو بۆ ڕوبەڕووبونەوەی هەستی ڕق جا بەرانبەر بەخود بێت یان کەسانی دیکە، خود ئاگایییە. واتە کەسەکە لەناخی خۆی ڕابمێنێت، هەست بە خۆی بکات. کاتێک کە کارێک دەکات کە منداڵێک پێی ناخۆشە، لە خۆی بپرسێت بۆچی وادەکەم؟ هەرچەندە ئەو ڕقە چەندین پەردەی بەسەردا دراوە. سەرچاوەی سەرەکی ئەو ڕقەی کە بەچەندین فێڵ و پەردەوە دەردەکەوێت، یەک هەستە، هەستی ڕق لەخۆ بوون. وەک دەرووناسی مەزن، “کارل یۆنگ” دەڵێت “تەنیا کەسی بریندارکراو، دەتوانێت خەڵکی بریندار بکات”
دەبێت بزانین کە مرۆڤ بەرانبەر خۆی بوونەوەرێکی دەرەکییە واتە چۆن کەسێک هەست و تێڕوانینی بەرانبەر کەسێکی دیکە هەیە مرۆڤ بەرانبەر خۆیشی وایە، هەندێک جار مرۆڤ ڕقی لە خۆی دەبێت، خۆی خۆشدەوێت، دەبێت قەناعەت بەخۆی بکات، شرۆڤە خۆی بکات. هەندێک جار ئەوەندە لە گیانی خۆی بێزارە خۆی دەکوژێت، ساڵانە سی بۆ پەنجا هەزار کەس لە ئەمریکا خۆیان دەکوژن. کاریگەرترین ڕێگا بۆ ڕزگاربوون لە ڕق، یەک ڕێگایە، ئەویش: “میهرەبان بوون و دڵسۆزییە بەرانبەر خود”. شتێک کە زۆر نامۆیە لەم کۆمەڵگاو کولتوورەدا، زەبر و ئازاردانەکانی منداڵی وادەکەن کەسەکە خۆی به تاوانبار بزانێت، جا منداڵ لەبەر ئەوەی کە “کەسایەتیەکی خود سەنتەر”ی هەیە زۆرجار تاوانەکان دەخاتە ئەستۆی خۆی، چونکە چونک ئەو گەورەکان زۆر لەوە بە گەورەتر و بەرزتر دەزانێت کە خراپ بن، دەڵێ خەتای من بوو، هەمووی خەتای من بوو. چی دەکرێت؟ شت دەکرێت بەڵام ئازایەتییەکی زۆری دەوێت، تۆ دەبێت بە “ئەقڵ و عیلم و واقیعییەت” ی ئێستاوە بچیتەوە بۆ برینەکانی منداڵی و ساڕێژیان بکەیتەوە. غرور و فێڵ لە خۆکردن وەلاوە بنێیت. ئەو “خۆ بە بەهێز دەرخستنە” مرۆڤ وێران دەکات. دانی پێدا بنێین کە منداڵییەکی ئازاراویمان هەبووە. نەڵێین جا ئەمە سودی چیە؟ بەڕاستی چۆن کەسێک قاچی شکابێت شوێنی شکانەکە هەر دەمێنێ و ئازاری هەیە پێویستی بە چارەسەرە، زەبری دەروونیش هەروایە. ئینجا پێویستە وەکو کەسێکی زۆر میهرەبان و خاوەن زانست و واقیع بین و ئاقڵ. منداڵی خۆت لە ئامێز بگریت. بزانیت کە ئەوانەی ڕوویاندا “خەتای تۆ نەبوو” خەتای تۆ نەبوو کە مامۆستاکەت دوانزە داری لێدەدایت لەسەر هاروهاجییەک. . خەتای تۆ نەبوو کە لەبەر بچووکترین هەڵە لێت تووڕە دەبوون و هاواریان بەسەردا دەکردی. خەتای تۆ نەبوو کە بارودۆخێک لە وڵاتدا درووست بوو بوو کە نەتوانی بچووکترین پێویستی و خۆشی منداڵیت هەبێت. ئەوانەی ڕوویاندا خەتای تۆ نەبوون. میهرەبان بوون لەگەڵ خۆدا پرۆسەیەکی بەردەوامە.
پێویستە بەردەوام چاودێری خۆمان بکەین، زۆرجار لەسەر هەڵەیەک، زۆر سەرزەنشتی خۆمان دەکەین، لە کاتێکدا ئەگەر کەسێکی ئازیزمان ئەو هەڵەیە، بکات زۆر بە ئاسانی چاوپۆشی لێدەکەین. بۆچی؟ چونکە ئێمە فێرکراوین تەنیا لەگەڵ خەڵکیدا میهرەبان بین ئەویش بۆ پاراستنی دۆخی کۆمەڵایەتی. کاتێک ئازیزێکمان دڵی تەنگە دەچین دڵی دەدەینەوە، لەکاتێکدا فێرنەکراوین چۆن دڵی خۆمان بدەینەوە، چۆن دەستی میهرەبانی بەسەری خۆماندا بهێنین. بەڵام کۆمەڵگە دەڵێ ئەمە خۆ ناسکردننەوەیە، ئەمە کارێکی گێلانەیە، ئاخر کۆمەڵگە نایەوێ تۆ خۆت خۆشبوێ، چونکە ئەگەر خۆت خۆشویست و لەتەک خۆت میهرەبان بیت ئیتر بەگوێی پۆخڵەواتەکانی ناکەیت.
