“كودەتای سپی لە ئێراق”
لەگەڵ سەركەوتنی كۆماری ئیسلامی ئێران و شەڕی دەوڵەت بۆ گرتنەوەی سەرجەم ناوچە كوردنشینەكان و دەرهێنانی لەبندەستی پارت و ڕەوتە كوردییەكانی خۆرهەڵاتی كوردستان لەلایەك و شەڕی پارتە كوردییەكانی باشووری كوردستان، لە دژی حكومەتی ئێراق، كودەتایەكی سپی لە ئێراق ڕوویدا. كودەتاكە لەلایەن سەدام حوسێن جیگری سەرۆك كۆماری ئێراق و لە (17ی تەمموزی1979) ئەنجامدرا. تێدا “ئەحمەد حەسەن بەكر”ی سەرۆك كۆمار لە پۆستەكەی لادراو سەدام حوسین شوێنی گرتەوە. كودەتاكە لە ڕووكاردا بۆ خراپی دۆخی تەندروستی “ئەحمەد حەسەن بەكر” ئەنجامدرا، بەڵام لە واقیعدا پلان و نەخشەیەكی دارێژراوی دەزگای (CIA)ی ئەمریكی بوو بۆ بەرگرتن لە دەسەڵاتە نوێیەكەی ئێران. ئەوەش بەهۆی ئەوەی سەرۆكی نوێی ئێراق، كەسێكی تووندڕەو و سەركێش و لەهەمانكاتدا مێژووییەكی لە ململانێ و رێكەوتن و كاری دیپلۆماسی هەبوو. بەو ڕووداوەش نەك هەر ڕەوشی سیاسی ئێراق گۆڕانكاری بەسەردا هات و چووە قۆناغێكی ترەوە، دۆخی نوێی ئێرانیش، مەترسی كەوتەسەر. بە مێژووش دیار بوو، نەك هەر ئێراق ئارامی بەخۆیەوە نابینێت، كۆماری ئیسلامی ئێرانیش بۆ مانەوەی خۆی هەموو شتێك دەكات.
سەدام حوسێن مەجید ئەو كەسەی ئەركە نوێیەكەی لەلایەن دەزگای هەواڵگری ئەمریكاوە پێ سپێردرا، لە (28ی نیسانی1937) لە گوندی عوجەی سەر بە مەڵبەندی شارۆچكەی تكریت سەر بە پارێزگای سەڵاحەددین لەدایكبووە. لەسەر باوك و بنەماڵەكەشی بۆچوونی جیاواز هەیە، بەوەی لەدایكبوویەكی شەرعی بووە، یان نەخێر؟ بەڵام ئەوەندە زانراوە، دایكی چەند شوویەكی كردووەو لەو هاوسەرە نوێیەشی، كە حوسێن بووە، سەدام لەدایكبووە. ئەمەو بەر لەوەی سەدام لەدایك ببێت، باوكی كۆچی دوایی كردووە. هەربۆیە دایكی سەبیحە ئەركی بەخێوكردنی منداڵەكەی گرتۆتە ئەستۆ. لەو بارەشەوە پشتی بە ماڵی خەزوری واتە مەجید بەستووە. دوای دوو ساڵیش خەزوری واتە باپیری سەدام، كۆچی دوایی كردووە، بەوەش دۆخی دایكی تەواو سەخت بووە، هەربۆیە بەناچاری پەنای بۆ ماڵی براكەی خەیروڵڵا بردووە، تا لەبەخێوكردنی كوڕەكەیدا هاوكاری بكات. بەو دۆخەوەش تا ساڵی (1947) منداڵەكەی لە گوندی عوجە و دواتر شاری تكریت و بەهاوكاری ماڵە براكەی بەخێو كردووە. لە مانەوەشی لەشاری تكریت خوێندنی سەرەتایی بە كوڕەكەی تەواو كردووە. دواتر لەگەڵ كوڕەكەی و براكەی، ڕوویكردۆتە شاری بەغداد، تا لەوەی نیشتەجێ ببن. لەشاری بەغدادیش دەرفەتی خوێندن بۆ سەدام ڕەخساوەو خوێندنی ناوەندی و ئامادەیی تەواو كردووە. بەوەش منداڵی لە گوندی عوجەو مێردمنداڵی لەشاری بەغداد لەماڵی خاڵی بەڕێكردووە.
سەبارەت بە دەركەوتنیشی لەسەر شانۆی سیاسی، بۆ ڕووداوی تەقەكردنی لە “زەعیم عەبدولكەریم قاسم” سەرۆك كۆماری ئێراق، دەگەڕێتەوە، كاتێك لە (7ی تشرینی یەكەمی1959) برینداری كرد. ڕووداوەكەش بە پیلانی بەعسییەكان ئەنجامدراو سەدام حوسێن و (3) لە هاورێیانی دیاریكران، تا هێرش بكەنە سەر كاروانی ئوتۆمبێلەكانی “عەبدولكەریم قاسم”، كاتێك بە شەقامی (ڕەشید)ی شاری (بەغداد)دا ڕەت دەبوو. لەو ڕووداوەشدا سەدام حوسێن توانی “عەبدولكەریم قاسم” بریندار بكات، بەڵام نەكوژرا. بەهۆی ئەوەشەوە لە حكومەتی ئێراق یاساغ بوو. هەربۆیە بەناچاری و لە رێگای سوریاوە چووە وڵاتی میسر و لەشاری قاهیرە نیشتەجێ بوو. لەویش بەهۆی بەعسییەكانەوە دەرفەتی خوێندنی بۆ ڕەخساو لە كۆلیجی مافی زانكۆی قاهیرە وەرگیرا، بەڵام بەهۆی كودەتای بەعسییەكان لە ئێراق و لە (8ی شوباتی1963ز)، خوێندنی بۆ تەواو نەكراو گەڕایەوە بۆ ئێراق. دواتر بەهۆی كودەتای (عەبدولسەلام عارف) لە بەعسییەكان جارێكی تر لە ئێراق یاساغ كراو چووە دەرەوەی وڵات، تا ئەو كاتەی بەهۆی كودەتای دووەمی بەعسییەكان لە (17ی تەممووزی1968) گەڕایەوە ئێراق، بەڵام ئەمجارەیان وەك كاراكتەرێكی گەورەی سیاسی دەركەوت. ئەوەش كاتێك بەهۆی “ئەحمەد حەسەن بەكر”ی سەركردەی كودەتاكەوە، گەیشتە لوتكەی دەسەڵات و بووە جێگری سەرۆك كۆماری ئێراق و جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی سەركردایەتی بەعسی ئێراق. لەوێشەوە ژیانی سیاسی لە دەسەڵاتدا دەست پێكرد.
لەنێوان ساڵانی (1968-1979)، كە جێگری سەرۆك كۆماری ئێراق بوو، ڕۆڵی گەورەی لەسەر ڕووداوە ناوخۆییەكانی ئێراق هەبوو. بەتایبەت لەسەر پرسی كورد. وەك ئەوەی لەنێوان ساڵانی (1969-1970) سەرۆكی شاندی ئێراقی بوو بۆ گفتوگۆ لەگەڵ سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول و گەیشتن بە رێكەوتنامەی (11ی ئازاری1970). هەروەها ڕۆڵی گەورەی هەبوو لە گۆڕینی رێكەوتنامەكە بۆ بەیاننامەی (11ی ئازاری 1974). بەدوایدا هەر لایەن خۆیەوە سەرۆكایەتی شاند و دەوڵەتی ئێراق كرد لەساڵی (1975) لە وڵاتی جەزائیر. بەرهەمی ئەو سەردانەش واژۆكردنی رێكەوتنامەی جەزائیر بوو لە (6ی ئازاری1975). تەنانەت ڕۆڵی گەورەشی هەبوو، لە لێدانی شۆڕشی “گوڵان-نوێ”و ئەو سیاسەتانەی لەنێوان ساڵانی (1975-1978) لە دژی كوردی ئێراق و شۆڕشەكەی پیادەی كرد. هەربۆیە كاتێك بە كودەتا سپییەكەی لە (17ی تەممووزی1979) خۆی وەك سەرۆك كۆماری ئێراق ناساند، خاوەن ئەزموونێكی زۆری شەڕی هەواڵگری و دیپلۆماسی و شەڕی كورد بوو.
لێرەوە سەدام حوسێن بەو كودەتاییەی ئەنجامیدا، نەك هەر وڵاتی ئێراقی بەرەو ئاقارێكی خراپ برد، دۆزی كوردیشی بەرەو هەمان ئاقار برد، تا ئەوەی پێشتر بە كورد و دۆزەكەی نەكرابوو، لێرە بەدوا پێی كرا. هەربۆیە كودەتاكەی نەك هەر ڕەوتی سیاسی ئێراقی گۆڕی، ڕەوتی سیاسی و شۆڕشگێری كوردی باشووریشی گۆڕی. گۆڕانێك نەخشەی وردی لەلایەن سەدام حوسێن و یاوەرانییەوە بۆ كێشرا، لەكاتێكدا كورد و پارتە كوردییەكان هیچ ئامادەكاری و پلانێكیان بۆ ئەو دۆخە نوێیەی ئێراق كەسایەتی سیاسی سەدام حوسێن نەبوو.
