دادگای باڵای فیدراڵی لە ئێراق؛ ئامرازێک بۆ هەڕەشەکردن

“دادگای باڵای فیدراڵی لە ئێراق؛ ئامرازێک بۆ هەڕەشەکردن لە بەرامبەرەکان و گۆڕانکاری بنەڕەتی لە گەمە سیاسییەکان”

“پێشەکی”

لە ژێر ڕۆشنایی پەرەسەندنی ڕۆڵی سیاسی دادگای باڵای فیدراڵی، ئێراق بەرەو ڕووی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بۆتەوە لە پەیڕەوی ناوخۆی گەمەی سیاسیدا لە بەرژەوەندی باڵادەستی چوارچێوەی هەماهەنگی لەسەر حیسابی لایەنە سیاسییەکانی دیکە و، کۆتاییهێنان بە پرەنسیپەکانی شەراکەت و هاوبەشی و تەوافوق لە نێوان سێ پێکهاتەی سەرەکی وڵاتدا “شیعە، سوننە، کورد”. ئەگەر ئەو ڕۆڵە سیاسییەی ئێستا دادگای فیدراڵی دەیگێڕێت بەردەوام بێت، دوور نییە لە داهاتوودا بەرەیەکی تاڕادەیەک فراوانی دژە دادگا لە هێزە جۆراوجۆرەکان کە بەهۆی بڕیارەکانییەوە زیانیان پێگەیشتووە، پێکبهێنرێت، ئەم هێزانە داوای یاسادانانی یاسای دادگای فیدراڵی دەکەن وەک کە لە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥دا هاتووە، کە بە واتای کۆتاییهێنان بە کارەکانی دادگای ئێستا دێت.

ئەگەر یاسای دادگای فیدراڵی وەک لە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥دا هاتووە دەرنەچێت، ئەوا چوارچێوەی هەماهەنگی دەبێت گەرەنتی متمانەپێکراو پێشکەش بە لایەنە جیاوازەکان و بەتایبەت سەدرییەکان بکات بۆ بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا، بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی بڕیاری دادوەری سیاسی ببنەوە کە ئەوانی کردۆتە ئامانج، وەک ئەوەی ڕوویدا دوای هەڵبژاردنەکانی ١٠ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢١.

“چوارچێوەی هەماهەنگی و دادگا وەک ئامرازی سیاسی”

لە هەفتەی یەکەمی مانگی ئازاری 2024، دادگایەک لە بەغدا سزای شەش مانگ زیندانی بەسەر ئەندامێکی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق بەناوی هادی سەلامی دەرکرد، بە تۆمەتی ئەوەی بەڵگەنامەیەکی ساختەی بەکارهێناوە “بۆ شێواندنی وێنەی وەزیری بازرگانی. “لەبەردەم سەرۆک وەزیران”. ئەلسەلامی خرایە زیندانەوە، ئەمەش لەسەر بنەمای لێکدانەوەیەکی دادگای فیدراڵی بوو، کە تێیدا پێی وابوو هیچ پارێزبەندییەک بۆ نوێنەران نییە جگە لە هەندێک حاڵەتی سنووردار. بەڵام دوای دوو ڕۆژ وەزارەتی بازرگانی دۆسیەی خۆی لە دژی ئەلسەلامی کشاندەوە و ئازاد کرا. هەرچەندە تەواوی ڕووداوەکە بە خێرایی کۆتایی هات، بەڵام بووە هۆی سەرنجی میدیای بەرفراوان و نیگەرانی نەگوتراو لەلایەن زۆرێک لە پەرلەمانتارانەوە سەبارەت بە نەبوونی پارێزبەندی لە پەرلەمان بەهۆی لێکدانەوەی ئارەزوومەندانە بۆ دەستوور لەلایەن دادگای بالای فیدراڵییەوە.

سیاسەتمەداران و میدیا ئێراقییەکان بە گشتی خۆیان لە ڕەخنەگرتن لە دەسەڵاتی دادوەری و بەتایبەتی دادگای فیدراڵی و سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری، دادوەر فایق زەیدان دەپارێزن، بە هۆی توانای ئەم دەسەڵاتە بۆ دانانی ڕەخنەگران لە پشت مێزی دادگا لەسەر بنەمای ماددە سەرکوتکەرەکانی یاسای سزادانی ئێراقی بە میرات لە سەردەمی بەعسەوە (یاسای 111ی هەموارکراوی ساڵی 1969) بە تایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە سووکایەتیکردن بە دامەزراوە و کەسایەتییە گشتیەکانەوە هەیە. بەڵام ئەو ڕۆڵە گرنگەی دادگای فیدراڵی بە تایبەتی دەیگێڕێت، لە بەرتەسککردنەوەی ئازادی بیروڕا و ترساندنی ئەو کەسانە تێدەپەڕێت کە ناڕەزایەتیان هەیە، بۆ ئەوەی کاریگەری زیاتری لەسەر ئایندەی سیاسی وڵات هەیە، واتە بەکارهێنانی وەک ئامرازێکی سیاسی لە دەستی چوارچێوەی هەماهەنگی حوکمڕانی، بەدەستهێنانی بۆی لەڕێگەی “یاسا”ەوە ئەوەی ناتوانێت بەدەستی بهێنێت.لە سیاسەتدا، بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسەت لە ئێراق بەشێوەیەک کە زۆر جیاواز بێت لەوەی لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە زاڵ بووە، بە گۆڕینی سوننە و کورد لە هاوبەشی یەکسان بۆ شیعەکان بۆ هاوبەشی ژێردەستە بەبێ ئەوەی توانای ڕاستەقینەی ناڕەزایەتییان هەبێت، واتە کۆتاییهێنان بەو شتانەی کە لە کۆدەنگی سیاسی نێوان سێ پێکهاتەکەی وڵاتدا دەمێنێتەوە لە ئێراق.

لەژێر شەراکەتی یەکسانی پێشوودا، توانای کورد و سوننە هەبوو بۆ ئەوەی هەندێک گوشاری کاریگەر بخەنە سەر ماڵی شیعە، هەروەها بۆ گۆڕینی هەڵوێستەکانی لەسەر پرسە بنەڕەتییەکانی پەیوەست بە بەرژەوەندی کورد و سوننە و هەندێکجاریش لەسەر پرسە نیشتمانییە گشتییەکان، ئەمەش بە واتای  پەراوێز خستنی تاڕادەیەک بەرفراوان دێت بۆ نوێنەرانی سیاسی ئەم دوو پێکهاتەپە، بەڵام دوای کشانەوەی بزووتنەوەی سەدری لە سیاسەت و قۆرخکردنی دەسەڵات لەلایەن چوارچێوەی هەماهەنگی و پاڵپشتیی تەواوەتی ئێران بۆی، کورد و سوننە بە کردەوە بوون بە بێ کاریگەری سیاسی کە دەتوانێت پاڵنەرەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی ڕابگرێت. لە چوارچێوەی ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییە لە هاوکێشە سیاسییەکانی وڵاتدا، ڕۆڵی سیاسی دادگای فیدراڵی لە چەسپاندنی باڵادەستی چوارچێوەی هەماهەنگی و پێدانی شەرعییەتی یاسایی پێویستدا سەری هەڵدا.

لە ڕووی مێژووییەوە بە سیاسیکردنی دادگای فیدراڵی بەشێوەیەکی بەرفراوان دوای هەڵبژاردنە گشتییەکانی پەرلەمانی ئێراق لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢١ سەریهەڵدا، کاتێک دادگای فیدراڵی چوارچێوەی هەماهەنگی لە دۆڕاندنی شەڕی سیاسی خۆی لە دژی ڕەوتی سەدری ڕزگار کرد کە ئەو هەڵبژاردنانە سەرکەوتنی بەدەستهێنا. پاشان ڕەوتی سەدری پێداگری لەسەر پێکهێنانی حکومەتی زۆرینەی سیاسی لە “هاوپەیمانی سێ قۆڵی” کرد، کە جگە لەوەش دوو هاوبەشی کورد و سوننەی لەخۆگرتبوو: پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی “مەسعود بارزانی” و هاوپەیمانی سەروەری بە سەرۆکایەتی “محەمەد ئەلحەلبوسی”، بەم شێوەیە نەریتی “حکومەتی شەراکەتی هاوبەشی نیشتمانی سەرجەم پێکهاتە و لایەنەکانی” حکومەتەکانی شکاند کە لە یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ٢٠٠٥ەوە لە وڵاتدا زاڵ بووە. چوارچێوەی هەماهەنگی بە تووندی دژی ئەم پێشنیازە بوو، چونکە دامەزراندنی حکومەتێکی لەو شێوەیە ناچاری دەکات، هەموو یان زۆربەی پارتەکانی، بۆ ئەوەی بچنە سەر کورسییەکانی ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمان، ئەمەش بە واتای بێبەشکردنی لە ئیمتیازاتی دەسەڵاتی جێبەجێکردن، کە بریتییە لە بەڕێوەبردنی دامودەزگا و وەزارەتەکانی حکومەت (کە نوێنەرایەتی سەرچاوەی کاریگەری و سەرچاوەکان دەکات) لەسەر بنەمای پشکی تائیفی و حزبی کە لە ژێر حکومەتەکانی “یەکێتی نیشتمانی”دا زاڵ بوو، و لەسەر شکستەکەیان کۆدەنگییەکی سیاسی و جەماوەری دروست بوو.

دوای شکستی ئەو فشارە جۆراوجۆرانەی کە چوارچێوەی هەماهەنگی بۆ پاڵنانی هاوپەیمانانی کورد و سوننە بۆ وازهێنان لە “هاوپەیمانی سێ قۆڵی” کە ئەوانی لەگەڵ ڕەوتی سەدری کۆکردبووەوە، و جێهێشتنی ئەم دووەمیان بە تەنیا بە ئامانجی ناچارکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ بزووتنەوەی سەدری چوارچێوەی هەماهەنگی، بڕیارە یەکلاکەرەوەکەی دادگا لە سەرەتای مانگی شوباتی ٢٠٢٢، واتە چەند ڕۆژێک پێش ئەوەی کۆبوونەوەکە ئەنجام بدرێت، دانیشتنی هەڵبژاردنی سەرۆکی کۆمار، بە داواکردنی زۆرینەی دوو لەسەر سێ وەک نیسابی یاسایی بۆ بەڕێوەچوونی دانیشتنەکە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکی کۆمار، بەجۆرێک کە بڕیارەکە ئیمتیازاتی سێیەمی پەکخەر بە چوارچێوەی هەماهەنگی بدات. بەبێ هەڵبژاردنی سەرۆکی کۆمار، ناکرێت سەرۆک وەزیران ڕاسپێردرێت بۆ پێکهێنانی حکومەت، چونکە سەرۆکی کۆمار کە لە دوای هەڵبژاردنی تاکە کەسە کە مافی ئەوەی هەیە ئەم ئەرکە بخاتە دەست کەسی ڕاسپێردراو بۆ پێکهێنانی حکومەت.

سەرەڕای ئەم ڕوونکردنەوەیە، هاوپەیمانی سێ قۆڵی بە تووندی خۆی گرت و دوای کەمتر لە دوو هەفتە، لە ناوەڕاستی مانگی شوباتی 2002، دادگا بڕیاریدا یاسای نەوت و غازی هەرێمی کوردستان کە لە ساڵی 2007 دەرچووە، کە بەپێی ئەو یاسایە هەرێم نەوتی هەناردە دەکرد بەبێ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ یان هەماهەنگی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی. سەرەڕای بوونی بنەمایەکی دەستووری تۆکمە بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەم یاسایە، بڕیاری پەنابردن بۆ دادگای فیدراڵی بۆ چەواشەکردنی، دوای ١٥ ساڵ لە یاسادانان و چوونە بواری جێبەجێکردنەوە، بە تایبەت لە کاتی ململانێی چڕ لەسەر پێکهێنانی حکومەت، جێگەی سەرنج بوو.

“کشانەوەی سەدر و کرانەوەی دەوازەکانی بەردەم چوارچێوەی هەماهەنگی بۆ لەبەریەک هەڵوەشانەوەی پێکهاتەی سوننەکان”

دوای چەندین هەوڵی شکستخواردوو بۆ تێپەڕاندنی ئاستەنگەکان، ڕەوتی سەدری بڕیاریدا لە پەرلەمان و تەواوی پرۆسەی سیاسی بکشێتەوە. لە ئەنجامدا چوارچێوەی هەماهەنگی توانی هاوپەیمانییەکی پەرلەمانی لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان و هاوپەیمانی سەروەری دروست بکات کە ئێستا هاوپەیمانی پێشووی لەگەڵ ڕەوتی سەدری هەڵوەشاندەوە و بووە هۆی دروستبوونی “یەکێتی نیشتمانی” نوێ. بەڵام پێدەچێت پێکهێنانی ئەم حکومەتە کۆتایی ڕێگای چوارچێوەی هەماهەنگی نەبووبێت، بەو پێیەی خواستی تۆڵەسەندنەوە لە دوو هاوپەیمانی پێشووی ڕەوتی سەدری بۆ تەحەدای چوارچێوەکە ئامادەبوو. لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٢٣ دادگای فیدراڵی بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی ئەندامێتی محەمەد حەلبوسی لە پەرلەمان دەرکرد، ئەمەش وایکرد بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی پۆستی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران لەدەست بدات، سەرەڕای ئەوەی بڕیارەکە پێشێلکردنی ئاشکرای مادەی ٥٢ی دەستووری ئێراقە، کە سنووردارکردنی ڕەتکردنەوەکە ئەندامێتی لە پەرلەمان بۆ دەنگی پەرلەمان بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ئەندامەکانی یەکەم.

هەنگاوی ڕزگاربوون لە حەلبوسی تەنیا پەیوەندی بە تۆڵەسەندنەوەی سیاسییەوە نەبوو، بەڵکو لە حیساباتی سیاسی فراوانترەوە سەرچاوەی گرتبوو. دەرکەوتنی ئەو پیاوە وەک یاریزانێکی سەرەکی سوننە کە دەتوانێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ مامەڵە بکات، سەرچاوەیەکی نیگەرانی بوو بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی، وەک لە ئەزموونی هاوپەیمانی سێ قۆڵیدا دەرکەوت. نیگەرانییەکی تریش هەیە کە پەیوەندی بە یەکڕیزی گشتی ڕیزەکانی سوننەوە هەیە، سەرەڕای بوونی ناکۆکی ناوخۆیی لێرە و لەوێ، بە سەرکردایەتی ئەلحەلبوسی، لە سەردەمێکدا کە شیعەکان لە ڕووی سیاسییەوە  پارچەپارچە بوون، هەروەک چۆن لە کورددا بوو کە لە نێوان خۆیاندا دابەش بوون. ئەم ئیمتیازەی دەسەڵات کە لەلایەن ئەلحەلبوسیەوە پێکهێنرا، هێڵە سوورەکانی ئەو چوارچێوەیەی بەزاند کە ڕێگەی نەدەدا هاوبەشی بەهێز هەبێت کە توانای یەکخستنی ئەو گرووپانەیان هەبێت کە نوێنەرایەتیان دەکەن و،  تەحەدای چوارچێوەکە بکەن کاتێک بەرژەوەندییەکانیان پێویستی پێی بوو.

هەڵوەشاندنەوەی سەرکردایەتی سیاسی سوننە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی قورس نەبوو، لە ساڵی 2003ەوە سوننە عەرەبەکان لاوازترین شەریک بوون لە ڕووی سیاسییەوە، سەرکردایەتیەکەیان لەلایەن پێکهاتەی سیاسی شیعەوە هەڵوەشێنراوەتەوە، بە بێدەنگی یان بە هاوبەشی کورد، چەند جارێک، وەک وەدەرنانی سەرۆکی پێشووی کۆمار، تاریق ئەلهاشمی، لە ساڵی ٢٠١٢. جگە لەوەش زۆرێک لە سەرکردە سوننەکان بە تۆمەتی جۆراوجۆر فەرمانی دەستگیرکردنیان لە دژی دەرچووە، ئەمەش وایکردووە نەتوانن تەحەدای چوارچێوەی هەماهەنگی بکەن، یان زۆر بە درێژایی ئەو ڕێگایەدا بڕۆن کە سەربەخۆیی خۆیان لێی دووپات دەکەنەوە. ئەوەی ئەم پڕۆسەیەی زەقکردنەوە تاڕادەیەک ئاسان دەکات ئەوەیە کە سەرچاوەی دەسەڵاتی عەرەبی سوننە لە ئێراقی دوای 2003 هەمیشە پشتی بە بەدەستهێنانی سەرچاوەکانی دەوڵەتی فیدراڵی بەستووە لەڕووی پۆست و دامەزراندن و مامەڵەی ئابوورییەوە کە هەموویان بە ڕەزامەندییان تێدەپەڕن ماڵی شیعە، بە پێچەوانەی کوردەوە، کە هەمیشە بەهرەمەند بووە لە سەرچاوەی دەسەڵاتی سەربەخۆ لە هاوبەشەکەی. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی، لە بەرامبەر خواستە سیاسییەکانی چوارچێوەی هەماهەنگیدا، تیشک دەخەنە سەر هەڵوەشاندنەوەی زۆرترین سەرچاوەی دەسەڵاتی هەرێم خۆی بەبێ ئەوەی خودی ڕێکخستنی فیدراڵی خۆی بڕوخێنێت، یان بە تەواوی بیخاتە ژێر کۆنترۆڵی شیعە ، وەک ئەوەی لەگەڵ عەرەبی سوننەدا ڕوودەدات.

“ئایندەی ڕۆڵی سیاسی دادگای فیدراڵی”

سێ سیناریۆی سەرەکی دەکرێت بۆ ڕۆڵی داهاتووی دادگای فیدراڵی لە گۆڕەپانی سیاسی ئێراقدا بەدی بکرێت، بەم شێوەیە:-

• دەرکردنی یاسایەکی نوێ بۆ دادگای فیدراڵی وەک لە دەستووردا هاتووە. بەڵام گەیشتن بەم سیناریۆیە لە ئێستادا زەحمەتە، ئەمەش بەهۆی ئەوپەڕی ئاڵۆزییەکەی و پێویستی هاوکارییەکی فراوانی نێوان زۆرێک لە هێزە سیاسییەکان کە لە هەلومەرجی ئێستادا بەردەست نییە.
• چوارچێوەی هەماهەنگی گەرەنتی پابەندکەر دەدات، هەرچەندە ناڕاستەوخۆ بێت، بۆ ئەوەی دادگای فیدراڵی بە تایبەتی و دەسەڵاتی دادوەری بە گشتی لە ململانێ سیاسییەکان دوور بخاتەوە. پێدەچێت سیناریۆیەکی لەو شێوەیە لە سیناریۆی یەکەم زیاتر بێت، بەڵام لە ژێر ڕۆشنایی زاڵبوونی بەسەر نەیارانی هەندێک دەسەڵاتی چوارچێوەی کاریگەردا، ڕەنگە چوارچێوەکە دوودڵ بێت لە دەستەبەرکردنی ئەو جۆرە گەرەنتیانە و پابەندبوون بەوانەوە.
• پاراستنی دۆخی ئێستا، لەگەڵ ئەگەری کەمکردنەوەی تاڕادەیەک پەنابردنی هێزەکانی ئێراق بۆ دەسەڵاتی دادوەری بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییە سیاسییەکانی نێوانیان. پێدەچێت ئەمە لە هەلومەرجی ئێستادا ئەگەری زۆرترین سیناریۆ بێت، بە تایبەت لە ژێر ڕۆشنایی لاوازی گشتی لایەنەکان کە ناڕەزایەتیان دەربڕیوە بەرامبەر بە هەژموونی چوارچێوەی هەماهەنگیی دەسەڵاتدار.

“کۆبەند”

 لە ژێر ڕۆشنایی دەرکەوتنی ڕۆڵی دادگای باڵای فیدراڵی لە ئێراق وەک یاریکەرێکی سیاسی کاریگەر کە بڕیارەکانی پاڵپشتی بەرژەوەندییەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی شیعەی دەسەڵاتدارە، ئێراق شاهیدی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە پەیڕەوی ناوخۆی گەمە سیاسییەکەیدا لە بەرژەوەندی باڵادەستی لایەنێکی سیاسی تێیدا لەسەر حیسابی لایەنەکانی تر، و کۆتاییهێنان بەو پرەنسیپانەی کۆدەنگی نێوان گروپە سیاسییە گەورەکاندا ماونەتەوە.  پاراستنی هاوکێشەیەکی ناکارامەی لەو شێوەیە لە درێژخایەندا ئەستەمە و هەر بۆیە دەبێت هەندێک سازش بکرێت کە دادگا لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەن بکات لە ئەگەری نەتوانینی دانانی یاسایەکی نوێ بۆ خۆی وەک ئەوەی لە دەستووردا هاتووە. بە ئەگەرێکی زۆر لە ژێر ڕۆشنایی بارودۆخی قەیرانی ئێستادا زۆر قورس و ئاڵۆز دەبێت کە بتوانرێت هەنگاوێکی لەم شێوەیە بگیردرێتەبەر.

ئەمەش پێویستی بە چوارچێوەی هەماهەنگییە بۆ دابینکردنی گەرەنتی لایەنەکانی دیکە دڵنیا بکاتەوە لە بێلایەنی سیاسی دادگا لە ناوەڕاستی هەڵبژاردنەکانی داهاتووی پەرلەماندا. ئەمەش نوێنەرایەتی تەحەدایەکی نوێ دەکات بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی، بەو پێیەی پێویستی بە بەشداریکردنی لایەنە جیاوازەکان هەیە لە دانوستانەکانیدا، هەروەها بۆ ئەوەی ئەوان یەکگرتوو بن لە پابەندبوونیان بە دەستەبەرکردنی بێلایەنی دادگا سەبارەت بە ململانێ سیاسییەکانی داهاتوو و کێبڕکێی هەڵبژاردنەکان.