“دەركەوتن و كۆتایی دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران”
لەوانەیە بەهەڵەدا نەچووبین، ئەگەر بڵێین: “دەوڵەتی ئێران” لە سەردەمی بنەماڵەی پادشایەتی پەهلەویدا، گەورەترین كاریگەری لەسەر دۆزی كوردی باشووری كوردستان هەبوو. هەربۆیە بێ گەڕانەوە بۆ مێژووی دەركەوتن و دەسەڵاتدارێتی ئەو بنەماڵەیە، ئەستەمە بە مێژووی كاریگەری دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران لەسەر دۆزی كورد بگەین.
دەركەوتنی بنەماڵەی پەهلەوی و ڕژێمی شاهەنشاهی لە ئێران بۆ كودەتاكەی “ڕەزا خان” سەرۆك وەزیران و وەزیری جەنگی ئێران لە دەوڵەتی قاجاری دەگەڕێتەوە، كاتێك لە (15 كانوونی یەكەمی1925) بەسەر بنەماڵەی قاجاریدا سەركەوت و دوایەمین شای قاجاری بەناوی “ئەحمەد شا” لە دەسەڵات دوورخستەوە. بەو هۆیەشەوە دەستی بەسەر خاك و دەوڵەتی ئێراندا گرت و دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێرانی دامەزراند. “ڕەزا خان”، كە ناوی تەواوی “ڕەزا كوڕی عەباسعەلی داداش كوڕی مورادعەلی خان” بوو، سوودی لە سەردانێكی “ئەحمەد شای قاجار” بۆ وڵاتی فەڕەنسا وەرگرت و لە كودەتایەكدا شاو بنەماڵەی قاجاری لە دەسەڵات دوورخستەوە. دواتر لە (25ی نیسانی1926) لە شاری “تاران” تاجی پادشایەتی كردەسەر و خۆی وەك پادشای ئێران ناساند. تەنانەت نازناوی “شاهەنشاه” واتە “شای شاكان”ی لەخۆی نا، تا هیچ دەسەڵاتدارێكی تر خۆی لەو بە گەورەتر نەزانێت. هەروەها زنجیرەی بنەماڵەیی دەسەڵاتەكەشی بە “پەهلەوی” گۆڕی. ئامانج لەو كارەشی، نیشاندانی هێزی خۆی و درێژەدانی بوو بە دەسەڵاتی بنەماڵە و دەوڵەتانی “هەخامەنشی، ئەشكانی، ساسانی”.
ماوەی دەسەڵاتی “ڕەزا شا” لە ئێران، كەوتە نێوان ساڵانی (1925-1941). دواتر بەهۆی هەڵایسانی دووەمین جەنگی جیهانی و لایەنگری بۆ وڵاتی ئەڵمانیای نازی و لایەنگرانی، لەلایەن وڵاتانی هاوپەیمانەوە، لە (16ی ئەیلولی1941) لە دەسەڵات دوورخرایەوەو ڕەوانەی دوورگەی مۆریس لە زەریای هیندی كرا. دوای مانەوەی “پێنج” مانگیش لەو دوورگەیە، دواجار هێنرایە شاری “جۆهانسبیرگ”ی وڵاتی ئەفریقیای باشوور و لە (26ی حوزەیرانی1944) كۆچی دوایی كرد. بەر لەوەشی كۆچی دوایی بكات و ئەو كاتەی لە شاری “تاران” بە شەمەندەفەر ڕەوانەی باشووری ئێران كرا، تا بە كەشتی بگوزارێتەوە بۆ شاری “بۆمبا”ی هیندستان و دواتر بۆ دوورگەی “مۆریس”، هەر لەلایەن هاوپەیمانانەوە “موحەممەد”ی كوڕی بە جێنشین و شای ئێران دانرا. بەوەش دەسەڵات لە خۆیەوە بۆ كوڕەكەی گوازرایەوە، بێئەوەی پادشایەتی كوڕەكەی ببینێت.
هەرچی “موحەممە ڕەزا شا”یە لە تەمەنی (22) ساڵی و لە هەرەتی لاویدا بووە دووەمین و دوایەمین پادشایی ئێران لە زنجیرەی بنەماڵەی پەهلەوی، بەڵام وەك باوكی بوێر و لێزان و سیاسی نەبوو. تەنانەت وڵات و خەڵكەكەشی بۆ دەوڵەتانی هاوپەیمان بەتایبەت “یەكێتی سۆڤیەت، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بەریتانیا” بەجێهێشت. لێرەوەش سەردەمی “موحەممەد ڕەزا شا” دەستی پێكرد، تا ئەو كاتەی بەهۆی ڕاپەرینە سەرتاسەرییەكەی خەڵكی ئێران ناچاركرا لە (16ی كانوونی دووەمی1979) وڵات بەجێ بهێلێت. لە ماوەی ئاوارەیشیدا چەندین وڵاتی پێكرا، تا لە (26ی تەمموزی1980) لە شاری “قاهیرە”ی وڵاتی میسر كۆچی دوایی كرد. لەماوەی (53) ساڵی دەسەڵاتی بنەماڵەی پەهلەویدا، كوردی هەر “سێ” بەشی “خۆرهەڵات، باكوور، باشوور”ی كوردستان، لە هەوراز و نشێودا ژیانی تێپەڕاند. بە ئاستێك سیاسەتی ئەو دەوڵەتە و پادشاكەی كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر دۆخی ئەو بەشانەی كوردستان هەبوو. هۆیەكەش ئەوە بوو، كە ئەو دەوڵەتە كوردی بەشەكانی تری كوردستانی وەك فشار بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ بەكارهێنا. ئەمەو هیچ مافێكی بە كوردی ژێر دەسەڵاتی خۆیشی ڕەوا نەبینی. هەر لەو چوارچێوەیەشدا بۆ ماوەی (14) ساڵ پشتیوانی شۆڕشی ئەیلولی لە دژی دەوڵەتی ئێراق كرد. كاتێكیش لەگەڵ دەوڵەت و حكومەتی ئێراق ئاشتبوویەوەو رێكەوت. پشتی كردە شۆڕشی ئەیلول و سەركردایەتی شۆڕش و كوردی باشووری كوردستان. خەڵكەشی بۆ سیاسەتی ڕەگەزپەرەستی ڕژێمی بەعسی ئێراق و ئاوارەیی لەناو وڵاتەكەی بەجێهێشت.
لێرەوە دەگەینە ئەوەی، كە دەركەوتنی ڕژێمی شاهەنشاهی ئێران، گەورەترین زیانی بە دۆزی كوردی هەر “سێ” بەشی “خۆرهەڵات، باشوور، باكوور”ی كوردستان گەیاند. بە ئاستێك لەماوەی دەسەڵاتی ئەو ڕژێمەدا بە توندترین شێوە دژایەتی مافە نەتەوەیی و فەرهەنگییەكانی كوردی وڵاتەكەی كرد. تەنانەت پۆشینی پۆشاكی كوردی و خوێندن بە زمانی كوردی لە كوردی ژێر دەسەڵاتی قەدەغە كرد! ئەمەو جگە لەوەی هەموو جۆرە چالاكییەكی سیاسی و فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی كوردی قەدەغە كرد! بەهۆی سیاسەتی ئەو ڕژێمەشەوە لە شۆڕشەكانی “سمكۆی شوكاك، قەدەم خێر، حەمەڕەشیدخانی بانە، كۆماری كوردستان” لەناو وڵاتەكەی و شۆڕشەكانی “شێخ سەعیدی پیران، شۆڕشی ئارارات، شۆڕشی دەرسیم” لە باكووری كوردستان و شۆڕشەكانی “بارزان، ئەیلول” درا. ئەمەو جگە لە دژایەتی توندی بۆ پارتە بەهەڵسەتكارەكانی كوردی نێو وڵاتەكەی. هەربۆیە ڕووخانی بە قازانجی كوردی ئەو بەشانەی كوردستان و پارت و بزووتنەوە و شۆڕشەكانی تەواو بوون.
