ناسیونالیزم و پڕۆژەی پێكەوەنانی نەتەوە لە ئەورووپا، لەدایكبووی بارودۆخی شۆڕشی پیشەسازیی و ژیانی سەرمایەداریی و سەرهەڵدانی دەوڵەتی نەتەوەیی مۆدێرن بوو. بیرۆكەی دروستكردنی نەتەوە سنووری ئەورووپایشی بەزاند و لە ڕێگەی كۆلۆنیالیزم و پێوەندییە كوولتوورییەكانی، سەرتاپای كیشوەرەكانی داگرت و لە ناخی ئیمپراتۆرییەتە كۆن و تێكشكاوەكانی ئاسیا (چین، ئیران، عوسمانی) مۆدێلی دەوڵەتی مۆدێرن سەریهەڵدا. پڕۆژەی پێكەوەنانی نەتەوە لەو شوێنانەدا لە ژێر تیشكی بڕوا بەخۆبوونی نەتەوە بوو. پێشەنگی ئەو پڕۆژەیە و سەركەوتووترینیان (لە كیشوەری ئاسیا) ژاپۆن بوو. لە لایەكی دیكە و بە هۆی دابەشكردنی وڵاتە داگیركراوەكان كە لە ژێر هەژموونی كۆلۆنیالیزمی ئەورووپی بوون و ڕێك لە دوای شەڕەكانی یەكەم و دووەمی جیهانی لە ئاسیا و ئەفریقیا ژمارەیەك دەوڵەت بەرپا بوون كە نموونەی شكستخواردووی پڕۆژەی پێكەوەنانی نەتەوەن و هەتا ئێستاش نەیانوانیوە ئینتما و هەستی نەتەوایەتی و نیشتمانپەروەری لە نێو دانیشتوانەكانیان دا بڕسكێنن.
نموونە بەرچاوەكەیان ئێراق و لوبنان و ئەفغانستانە. ئەمریكییەكان ویستیان بە زۆری چەكەوە دیموكراسی لە ئێراق و ئەفغانستان بەرپا بكەن. بەڵام دیموكراسی وەكوو سیستَەمێكی سیاسی كە وڵات بە هۆیەوە بەڕێوە بچێت، بە بێ دروستبوونی نەتەوە و هەستی نیشتمانپەروەریی، هیچ كاتێك لە دایك نابێت.
دەربازكردنی بازنەی عەشیرەتگەری و تایفەگەریی بابەتێك نییە كە لە ماوەیەكی كەم و بە هۆی فشاری دەرەوە بهێتەدی و لەو میانەدا ئەمەریكا لە لێكدانەوەكانی لەئێراقدا تووشی هەڵەیەكی گەورە هات. ئەمریكییەكان لە دوای شەڕی دووەم و شكستدانی ژاپۆن و ئاڵمانیا و داگیركردنی ئەو دوو وڵاتە (كە تێیدا نەتەوەخوازیی سنووری نەتەوەپەرەستی و فاشیزمیشی تێپەڕاندبوو) بەروەڕووی هیچ جۆرە شەڕ و بەرخودانی خەڵك نەبوونەوە. دوای خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن و ئاڵمانیا، تەنانەت یەك سەربازی ئەمەریكیش بە دەستی ئەڵمانی و ژاپۆنییەكان نەكوژرا. كەچی بە پێچەوانەوە لە ئێراق و ئەفغانستان تووشی سەرئێشەیەكی مەزن هاتن. بەڕای من هۆكاری ئەم حاڵەتە ئەوە بوو كە ئەڵمانیا و ژاپۆن لە كاتی شكست و داگیر بوونیان، خاوەن بنەمای دەوڵەت ـ نەتەوە بوون. لەوكاتدا پڕۆژەی پێكەوەنانی نەتەوە مێژوویەكی سەدساڵەی هەبوو و بە خێرایەكی سەرسووڕ هێنەر بە هۆی میلیتاریزم و تۆتالیتاریزم و ناسیونالیزمی ئەو دو وڵاتە و، بە تایبەت ئەڵمانیا لەو پەڕی بەهێزیی دابووە. هەستی نیشتمانپەروەریی و نەتەوەپەرەستی توانی، هەموو هێز و توانستەكانی نەتەوە لە خزمەتی ماشینێكی شەڕخواز و زەبەلاح و لە پێناو ڕیسكێكی نەتەوەیی مەترسیدار كۆ بكاتەوە.
ئەڵمانی و ژاپۆنییەكان بە هۆی هەستی نەتەوایەتی و ملكەچیی كوێرانەیان بۆ سەركردەكانیان (كە بە ناوی نەتەوە بەنیاز بوون جیهان بخەنە ژێر ڕكێڤی خۆیان و نەتەوەكانیانەوە) ڕوویان كردە گەورەترین جەنگی مێژووی مرۆڤایەتی و كاتێكیش كە شكستیان خوارد وەكوو نەتەوە شكستیان قبوول كرد. مۆركردنی بەڵگەنامەی خۆبەدەستەوەدان لە لایەن ژنڕالەكان تەنیا واتای خۆ بەدەستەوەدانی سوپا و حكوومەتی ئەڵمانیا و ژاپۆن نەبوو بەڵكوو، خۆبەدەستەوەدانی هەردوو نەتەوەی ئەڵمانیا و ژاپۆن بوو. چوونكە تاك تاكی دانیشتوانی ئەو دوو وڵاتە هەر كەسەو بەش بە حاڵی خۆی بەشداری شەڕێكی ئیمپڕیالیی نەتەوەیی بوون. هەر بۆیەشە دوای شەڕ و شكست، توانیان هێز و توانستی نەتەوەیی خۆیان بە دیسپلینییەكی كەموێنە لە گۆڕەپانی پیشەسازیی و پێشكەوتنی مەدەنییانە تەرخان بكەن. دوو نەتەوەی شكستخواردوو لە ماوەیەكی كەم وڵاتە وێرانەكانیان ئاوەدان كردەوە و خۆیان خستە نێو لیستی هێزەیەكەمەكانی جیهان. ئەمریكییەكانیش زۆر بە ئاسانی توانیان یارمەتی ئەو دوو وڵاتە بدەن بۆ ئەوەی بنەما و دامەزراوەكانی دیموكراسییەت دابمەزرێنن. گەر پڕۆژەی دیموكراسی لە دوای شەری ئەو دوو وڵاتە زۆر بە زوویی سەركەوتنی بە دەست هێنا. هۆكارەكەی بوونی ژێرخانی نەتەوەیی و گیانی نیشتمانپەروەریی بوو كە لە ئەڵمانیا و ژاپۆن و، لە سەردەمی پێش شەڕدا ڕەگی داكوتابوو. هاودەنگیی نەتەوەیی بوو وای لە گەلانی ئەڵمانیا و ژاپۆن كرد بەشداری شەڕ ببن و ددان بە شكستیش بینن و دواتر لە قۆناغی دوای شەڕیش بتوانن دوو وڵاتی زلهێز و گەشەسەندوو بنیات بنێنەوە.
بەڵام لە ئێراق و ئەفغانستان گەر پرۆژەی دیموكراسیخوازی و بنیاتنانی دامەزراوەكانی ژیانی دیموكراسی ڕووبەڕووی گرفت و تەنگوچەڵەمەی ئاڵۆز دەبێتەوە هۆكارەكەی خۆی لە پشت ئەو ڕاستییە حەشارداوە كە ژێرخانە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان و پەرۆشیی هاووڵاتیان بۆ نیشتمانێكی یەكگرتوو یان دەوڵەت بە مانا مۆدێرنەكەی بوونی نییە. دیموكراسی وەكوو سیستەمی فەرمانڕەوایی كاتێك لەو وڵاتانەدا سەركەوتوو دەبێت كە چەمكی نەتەوە و نیشتمان و هاووڵاتیبوون ڕێشەی لە مێژینەی هەبێت. خەڵكی ئێراق و ئەفغانستان هێشتا لە قۆناغی نەتەوە بوونەوە دوورن، چونكە ئینتمای عەشیرەتگەریی و تایفەخوازیی بەسەر هەستی نیشتمانیدا زاڵە. هەر بۆیەش تێكشكانی سەدام و سوپاكەی شكستی نەتەوە نەبوو، بەڵكوو شكستی كەمینەی دەسەڵاتدار و سوپای ژێر فەرمانی سەدام بوو. شكستی سوپای سەدام شكستی سوپا تایبەتەكەی ئەو بوو كە فەرماندەكانی خزم و كەسوكاری نزیكی ئەو بوون. هەردوو وڵاتی ئێراق و ئەفغانستان تێكەڵەیەكی ئاڵۆزی نەتەوەیی و ئایینی جیاجیایان هەیە و حوكمڕانی پێشووی ئێراق بەهۆی سیاسەتە ناتەندروستەكانی نەیتوانیبوو لە ژێر چەترێكی یەكپارچەدا كۆیان بكاتەوە. ئێستا هەر لایەنێك بەدوای مسۆگەر كردنی بەرژەوەندییەكانی خۆیەتی. بەرژەوەندیی نیشتمانی بابەتێكی نامۆیە. هەر بۆیەش فاكتەر و پاڵنەری ناكۆكیی ودژ بەیەكبوون زۆرترە لە هۆكاری یەكبوونیان. زامە مێژووییەكان وایان لێدەكات متمانەیان بە یەكتر نەبێت و دەست بە خوێنی یەكتر سوور بكەن. یانیش بەهۆی توندڕەویی ئاینییەوە شەڕی دژی داگیركاری كافر بكەن. وا پێدەچێ ئەمەریكییەكان بەنیاز بوون ئەزمونی ئەڵمانیا و ژاپۆن لە ئێراقدا دووبارە بكەن كەچی لەبیریان نەبوو كە ئەوان ڕووبەڕووی نەتەوەیەكی یەكپارچە نین، بەڵكوو تووشی پێكهاتەیەكی لەت لەت و لێكترازاو هاتن. لە ئێراق تەكریتییەكان بە دڵرەقی و توندوتیژییەكی بێوێنە و لە ژێر دمامكی دەوڵەت و سوپای نیشتمانی حوكمیان دەكرد و بەناوی سەروەریی وڵات نەتەوە و پێكهاتەكانی دیكەیان سەركوت و قڕ دەكرد شكستی سەدام و سوپاكەی بوو كە پێكهاتە ئاڵۆز و فرەڕەنگەكەی ئێراقی بە جیهان پێشان دا و ئەمەریكاشی تووشی زەلكاوی شەڕێكی ئاڵۆز و تایفەیی كرد نەك بەرخۆدانێكی نیشتمانیی ڕاستەقینە.
نوسینی/ داریووش ئاشووری
وەرگێڕانی/ زكری مووسا
