ڕاگوێزانی گوندنشیانی كوردستان و سووتاندنی گوندەكاتی باشووری كوردستان
“قۆناغی دووەم؛ ڕاگوێزان لە سەردەمی شۆڕشی گوڵانی بەنوێكراودا”
قۆناغی دووەمی سیاسەتی ڕاگواستنی گوندەكانی سەرسنووری نێوان (ئێراق-ئێران)، لەلایەن دەوڵەتی ئێراقەوە، كەوتە دوای شكستی شۆڕشی ئەیلول و بەتایبەت كەوتە ساڵی (1978). بۆ ئەو كارەش بڕیارێكی ئەنجومەنی سەركردایەتی پارتی بەعسی دەسەڵاتداری پێویست بوو، تا ڕەوایەتی حیزبیش بەو كارەی بدات. بڕیارەكەش لە بەهاری (1978) دەرچوو، وە لە هاوینی هەمان ساڵ كەوتە بواری جێبەجێكردنەوە. بۆ ئەو مەبەستەش یەكە كارگێرییەكانی سنووری پارێزگاكانی (دهۆك، هەولێر، سولەیمانی) ڕاسپێردران، تا بە هاوكاری یەكە سەربازییەكانی سوپای ئێراق و دامەزراوە ئەمنییەكان، كار بۆ جێبەجێكردنی بڕیارەكە بكەن. جێبەجێكردنیشی لە سنووری پارێزگای دهۆكەوە بۆ سنووری پارێزگای هەولێر و دواتر بەرەو سنووری پارێزگای سولەیمانی دەستی پێكرد. واتە پلانی حكومەتی ئێراق و پارتی بەعسی فەرمانڕەوا. هەر ئەوە نەبوو، تەنیا كار بۆ ڕاگوێزانی ئەو گوندانە بكات، كە سنووریان بە دەوڵەتی ئێرانەوە بوو، بەڵكو ئەو گوندانەشی گرتەوە، كە سنووریان بە دەوڵەتی توركیاوە بوو. ئەوەش بەو مانایە بوو، كە ڕژێمی دەسەڵاتداری ئێراق، بۆ ئەوە گوندەكانی ڕانەگواست، كە هاوسنووری دەوڵەتی ئێران بوون، بەڵكو مەبەستی لێدانی ناوچە ئاوەدانییەكان و بنەما ئابوورییەكانی ناوچە كوردنشینەكان بوو.
واتە ئامانجی ئەوەبوو لە كۆی گوندنشیە كوردییەكان بدات، نەوەك هەندێكی. هۆكارەكەش ئەوەبوو، كە بوونی سەدان گوندی كوردنشین، لەسەر سنوورەكانی هەردوو دەوڵەتی (ئێران-توركیا)، یەكپارچەی نیشتمانی عەرەبییان دەخستە مەترسییەوە، كە وڵاتەكەی بە پارێزەری دەروازەی خۆرهەڵاتی نیشتمانی عەرەبی دەزانی. واتە بوونی ئەو گوندە كوردنشیانە مەترسی بوون بۆ سەر ئاسایش و ئارامی یەكپارچەیی خاكی وڵاتەكەی و نیشتمانی عەرەبی. بەتایبەت دوای هەڵگرتنی ئەو پەیامەی، كە (نەتەوەی عەرەب یەك نەتەوەیە و پەیامەكەشی پەیامێكی نەمرە). بۆ جێبەجێكردنی ئەو پەیامەش، لەسەری پێویست بوو، نەتەوەی كورد و خاكەكەی لە بۆتەی نەتەوەی عەرەب و نیشتمانی عەرەبیدا بتوێنێتەوە. هەربۆیە ڕاگوێزانی گوندە كوردنشینەكان، هێنانەدی ئەو پەیامەی ئاسانتر دەكرد. زەمینەشی دەرخساند، كە بۆ ئەو سیاسەتە دوای گوندەكان، شارە كوردنشینەكانیش بەر ئەو سیاسەتە بكەون. ئامانجی دواتریشی ڕاگوێزانی هەزاران خێزان و بنەماڵەی عەرەبی بوو بۆ گوند و شار كوردنشیینەكان و گۆڕینی پێكهاتەی دانیشتوانەكەی لە كوردەوە بۆ عەرەب. بۆ ئەو مەبەستەش بۆ كاتێكی گونجاو دەگەڕا كاری لەسەر بكات. هەربۆیە ئەو كارەی بۆ هاوینی ساڵی (1978) دواخست، تا لەلایەك لە لێدانی شۆڕشی ئەیلولدا سەركەوتوو بێت. لەلایەكی دیكەوە پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ ئاسایی بكاتەوە، تا نەبنە هۆكار بۆ پشتیوانی لە كورد و بەكارهێنانی لە دژی خۆی. كاتێكیش ئەوەی بۆ ئەنجامدرا، كەوتە ڕاگوێزانی گوندنشیانی سەر سنوور. وەك قۆناغی یەكەمی سیاسەتەكەشی. نزیكەی (600) گوندی كوردنشینی سەر سنووری ڕاگواست. ئەو كارەشی وەك جێبەجێكردنی بڕگەیەكی رێكەوتنامەی جەزائیر، ناساند، نەوەك لێدانی پێكهاتەی كوردی وڵاتەكەی، تا دواتر ئەو كارەی لەسەر نەكەوێت.
هەروەها وا بانگەشەی كرد، تا پێشمەرگە و پارتیزانەكانی نێو هێز و لایەنە سیاسییە كوردییەكان، سوود لە ئاوەدانی ئەو گوندانە نەبینن و بەهۆیەوە ئارامی و ئاسایشی شار و شارۆچكەكانی تر و كۆی خاكی ئێراق تێك نەدەن.
لێرەوە پلانی ڕاگوێزانی گوندەكان لە سەرەتای وەرزی هاوین و بە درێژایی سنوورەكانی پارێزگای دهۆك لەگەڵ دەوڵەت توركیا، تا ناوچەی گەرمیانی سنووری پارێزگای سولەیمانی دەستی پێكرد. واتە لە دەڤەری زاخۆوە بۆ ناوچەی ئامێدی شوڕبوویەوە بەرەو ناوچەكانی حاجی ئۆمەران و برادۆست و باڵەكایەتی و پشدەر و بیتوێن، تا گەیشتە ناوچەكانی شاربازێر و پێنجوێن و هەورامان و گەرمیان. بۆ ئەنجامدانی ئەو سیاسەتەش، گوندنشینان بۆ ئۆردوگا زۆرەملێەكانی نزیك لە شارۆچكەكانی سەر بە پارێزگاكانی (دهۆك، هەولێر، سولەیمانی) ڕاگواست. ئەو ئۆردوگایانەش هەندێكیان ئامادەكرابوون، هەندێكی تریان لەلایەن گوندنشینە ڕاگوێزراوەكانەوە لەو شوێنانە دروستكران، كە حكومەتی ئێراق شوێن و زەوییەكەی دیاری كردبوو. ئەوەش دوای ئەوەی بڕێك پارە وەك قەرەبووی زیانلێكەوتووی گوندەكان، لەگەڵ پێدانی پارچەیەك زەوی، رێگایان پێدرا، خانوو لەسەر زەوییەكانیان دروست بكەن. هاوكات لەگەڵ چۆڵكردنی گوندەكان، تەقێنرانەوەو سوتێنران. لە (4ی ئەیلول)ی هەمان ساڵیش (28) گوندی ناوچەی هەورامان بۆ ئۆردوگاكانی (خورماڵ، زەمەقی، سیروان، شانەدەی) ڕاگوێزران. ئەم سیاسەتەش بۆ ساڵەكانی داهاتوو ووردتر كاری لەسەركراو گەیشتە ئەوەی (1500) گوندی ناوچەكانی دەوروبەری شارۆچكەكانی (زاخۆ، دهۆك، ئامێدی، ئاكرێ، چۆمان، ڕەواندوز، قەڵادزێ، ڕانیە، كۆیە، دوكان، چەمچەماڵ، سولەیمانی، دەربەندیخان، كەلار، كفری) ڕاگوێزران.
بەو هۆیەوەش نەك هەر ژیان لە سەدەها هەزار خێزان و تاكی كورد تێكچوو، هەزاران دۆنم زەوی كشتوكاڵی و سەدان هەزار ئاژەڵی ماڵی، بوونە قوربانی ئەو سیاسەتە. هەروەها زیانێكی زۆری مرۆیی و ئابووریش بەر كورد و خودی دەوڵەتەكەش كەوت، بەڵام لای حكومەتی ئێراق، لێدانی كورد و مەڵبەندەكانی گرنگتر بوو لە لایەنی ئابووری، چونكە بەو كارەی نەك تەنیا لە هێزی شۆڕشەكەی ئەدا، بەڵكو ناوچە كوردنشینەكانی بەرتەسك ئەكردەوە، تا بەرەو لەناوچوون بچن. ئەمەو مەترسییەكی گەورەشی لەسەر دەوڵەت و پارتەكەی دوورخستەوە. بە دوای ئەوەشدا ناوچە سنوورییەكانی، كردە ناوچەی قەدەغەكراو هاتوچۆ و سەردانی تێدا قەدەغەكردن.
