ڕاگوێزانی گوندنشیانی كوردستان و سووتاندنی گوندەكانیان
“قۆناغی یەكەم؛ ڕاگوێزان لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلولدا”
ڕاگوێزانی گوندنشینان بۆ ئۆردوگا زۆرەملێكان و سووتاندنی گوندەكانیان، ڕووداوێك نەبوو بۆ یەكەمجار و دوای رێكەوتتامەی جەزائیر ڕووبەڕووی كوردی باشووری كوردستان بێتەوە، بەڵكو مێژووی ئەو ڕووداوە بۆ ساڵانێكی زۆر پێشتر گەڕایەوە، بەڵام ئەوەی لەساڵی (1978) بەدواوە دەستی پێكرد، پێشینەی نەبوو. دیارە قۆناغی یەكەمی ئەو سیاسەتە، كەوتە سەردەمی دەسەڵاتی یەكەمی بەعسییەكان لەساڵی (1963). تێدا دەیان گوند لەسەردەستی فەرماندە سەریازییە بەعسییەكان تێكدران و بەتاڵانبران و سوتێنران. بەتایبەت خاپووربوون و سووتاندنی گوندەكانی سنووری لیوای سولەیمانی، لەسەر فرمانی (زەعیم سدیق)ی فەرماندەی لیوای (20)ی ئێراق. ژمارەی ئەوانیش نزیكەی (20) گوند بوو. ساڵی (1964)یش هەمان سیاسەت لەلایەن (عەبدولسەلام عارف)ی سەرۆك كۆماری ئەوسای ئێراق كاری لەسەركرا.
ڕاگوێزانی گوندنشینە كوردەكان مێژووییەكی كۆنی هەیە، بەڵام بەو پێیەی تەوەری باسەكەمان لەسەر كورد و دەوڵەتی ئێراقەو دەوڵەتەكەش لە (23ی ئابی1921) دامەزراوە، بۆیە خۆمان لەو ماوەیە دەبوارین، كە كەوتە پێش دامەزراندنی دەوڵەتەكە. لەو كاتەوەش تا بە ساڵی (1978) دەگات، سیاسەتی ڕاگوێزانی گوندنشیان زۆر كەم و بەر تەسك بوو، بۆیە وەك كاردانەوەیەكی ڕژێمی دەسەڵاتدارەكانی ئێراق كاری لەسەر كرا. سەرەتا ڕژێمی پادشایەتی وەك كاردانەوە، ئەنجامیدا واتە ئەو گوندانە كەوتنە بەر ڕاگوێزان و چۆلكردن یان سووتاتدن، كە بوونە بەرەی شەڕی سوپای ئێراق لەگەڵ شۆڕش و كردە چەكدارییەكانی كورد. وەك ئەوەی لە لێدانی حكومەتی باشووری كوردستان لەنێوان ساڵانی (1922-1924) ڕوویدا. واتە ئەو گوندانە زیانیان بەركەوت و ناچار بە چۆڵكردن كران، كە بوونە گۆڕەپانی بەرەنگاری و پشتیوانی لە (شێخ مەحموودی نەمر) لە دەوروبەری شاری (سولەیمانی). دواتر گوندی (ئاوباریك) لە لیوای كەركوك كەوتەبەر شاڵاوی سووتاندنی سوپای ئێراق. ئەوەش بەهۆی ڕووبەڕووبوونەوەی هێزێكی (شێخ مەحموود) لەساڵی (1931) بۆ ئەو هێزەی سوپای ئێراق ئاراستەی ناوچەی (قادر كەرم)ی سەر بە لیوای كەركوك كرابوو. ئەم حاڵەتەش لە (ڕاپەڕینی یەكەمی بارزان) لەنێوان ساڵانی (1933-1933)و (شۆڕشی دووەمی بارزان) لەنێوان ساڵانی (1943-1945) دووبارەو سێ بارە بوونەوەو چەندین گوندی سنوورەكە بەهۆی شەڕەكانی نێوان شۆڕشگێرانی ئەو (دوو) جوڵانەوەیەوە چۆڵكران و سوتێنران.
كاتێكیش شۆڕشی ئەیلول دەستی پێكرد، گوندی (بازران) بووە ئامانجی بۆمبارانی سوپای ئێراق لە (16ی ئەیلولی1961)و بۆ ماوەیەك چۆڵكرا. هەموو ئەوانەش بەو واتایە بوون، كە لەنێوان ساڵانی (1921-1964) كاردانەوەكان بەر تەسك و سنووردار بوون. بەمەش ئەو سیاسەتە لەو ماوەیەدا وەك قۆناغێكی ڕاگوێزانی گوندنشیان و سووتاندنی بە كۆمەڵی گوندە كوردنشینەكان سەیر نەكرا. هەربۆیە قۆناغی یەكەمی ئەو سیاسەتە كەوتە ساڵی (1964)، كاتێك (132) گوندەكانی ناوچەی شەنگال بە زۆرەملێ چۆڵكران و گوندنشینەكانی بۆ ئۆردوگا تازە دروستكراوەكانی (ئەندلوس، قەحتانییە، عروبە، قادسیە، حەتین، وەلید، عەدنانیە) ڕاگوێزران. بەدوایدا چەند گوندێكی تری دەوروبەری شاری (كەركوك) بەر هەمان سیاسەت و شاڵاو كەوتن.
دیارە ئامانجی حكومەتی ئێراق لە لێدانی ئەو (دوو) ناوچەیە بۆ مەبەستی تایبەت بوون. ناوچەی شەنگال بەهۆی پەیڕەوییان لە ئایینی ئێزدی، كە ئایینێكی دێرینی كوردی و كوردستانی بوو، تا لەو رێگایەوە نەك تەنیا لە مۆركی نەتەوەییان بدات كە كوردییە، بەڵكو لە ئایینەكەشیان بدات، كە كوردستانی بوو. ئەمەو ڕیشەی مێژووی ئایینەكەشیان بۆ (یەزیدی كوڕی موعاویە) بگێڕێتەوە، كە نزیكی ناوی ئایینەكەیان بوو. ئەوەش بۆ ئەوەی مێژووی دەركەوتنیان ئاوەژوو بكات، بەوەی ئەوان لە پەیڕەوانی ئەو كەسایەتییە عەرەبییەن، نەوەك لە ڕیشەی نەژادی كورد و كوردستانی بن. لە لێدانی ناوچەی دووەمیشدا ئامانجی ئەوە بوو، لەلایەك ناوچەی كەركوك لە مۆركی كوردبوون و كوردستانیبوون داببرێت و ڕەوایەتی بە ئێراقیبوونی ناوچەكە و بیرە نەوتییەكانی بدات. لەلایەكی دیكەوە بەو سامانە سرووشتییە داهاتی وڵاتەكەی پێ بەهێز بكات و بەهێزتر لە كورد و شؤرشەكەی بدات. ئەم سیاسەتەش درێژی كیشا، تا ئەو كاتەی بەعسییەكان لەساڵی (1968) گەیشتنەوە دەسەڵات و بیرۆكەی ساڵی (1963)یان زیندوو كردەوە و تووندتر و فراوانتر كاریان لەسەر كرد، بەڵام بەهۆی ئەوەی لە قۆناغی یەكەمدا دووچاری شكست بوون و لە دەسەڵات دورخرانەوە، بۆیە لە سەردەمی دەسەڵاتی دووەمیاندا نەرمیان نواند، تا ئەو كاتەی شۆڕشی ئەیلول شكستی خوارد.
هۆیەكەش ئەوەبوو، ئەوان دەیانویست سەرەتا كار بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆیان لە دەسەڵات بكەن، دواتر بكەونە گیانی كورد و شۆڕشەكەی. هەربۆیە تا كۆتاییان بە شۆڕشەكە نەهێناو دڵنیاییان لە دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران وەرنەگرت، بەوەی هاوكاری شۆڕشی كوردی وڵاتەكەیان ناكات، كاریان بە ڕاگوێزانی گوندە سنوورییە كوردنشینەكان نەكرد. هەربۆیە قۆناغی دووەمی سیاسەتەكەیان كەوتە دوای شكستی شۆڕشی ئەیلول و ساڵی (1978).
