خامە: پەڕی باڵندەیە، لە سەردەمێکدا کە قەڵەم نەبووە، نوکی پەڕەکەیان کردووە بە نێو مرەکەبدا و بۆ نووسین بەکاریان هێناوە.
زۆربەی جار (خامە) لەگەڵ (خام)دا بەکارهاتووە، یاخود بەپێچەوانەوە، جارێک بە مانای قەڵەم و جارێک بەمانای سادە یان ناکامڵ.
ئەحمەدی خانی:
بێ نەقشێ تە، نەقشێ خامە خامە
بێ نامێ تە، نامە نا تەمامە.
نالی:
نیشانەی پوختەگی بێدەنگییە نالی ئەگەر پوختەی
بەحوججەت تەی بکە نامە بەحیددەت پەی بکە خامە
مەولەوی:
هەی پەشێوی هۆش، هەی شێویای فام
هەی عەقڵی عەبەس هەی خەیالێ خام
وەفایی:
سەری زولفت لە دو لا چەتری عیزارن
دەوری وەرەقی لالە و گوڵعەنبەری خامە
– ( خانی، نالی، وەفایی، مەولەوی) واتە لە سەر ئاستی ناوچە جیاوازەکان: باکوور، باشوور، ڕۆژهەڵات، هەورامان، واتە لە کرمانجی سەروو، کرمانجی ناوەڕاست و زارەوەی هەورامیدا، بەکارهاتووە. گشتگیرە.
– چەند سەدەک لەمەوبەر بەکارهاتووە، ئەحمەدی خانی لە نێوان ساڵانی (١٦٥١ – ١٧٠٦) ژیاوە و بەکاریهێناوە. مێژوویەکی دێرینی هەیە.
– ئێستا نەک نوکی پەڕ، بەڵکو بەکارهێنانی قەڵەمیش زۆر کەمبۆتەوە، تابلێتەکان ( کیبۆرد ) خەریکە بە تەواوی شوێنی قەڵەم دەگرنەوە، بەڵام دەبینین، بەکاردێت. دەڵێن: خامەتان بە بڕشت بێت، ئەمەش هێزی وشە و بەردەوامییە.
– لە شیعردا، بە مەبەستی ڕەوانبێژی بەکاریان هێناوە، زێوەر:
خەیاڵی (خامە) ئەگەر بێتە وەسفی تۆ (خامە)
هەزار هەزاری زوبان، شێتە بێتە نەغمەسەرات.
خامە ی یەکەم: قەڵەم
خامە ی دووەم: ناکامڵ
– جگە لەو دوو مانایە (خامە) ناوی بەرھەمێکی شیرەمەنییە کە لە شیری تەواوەوە بەدەست دێت، هەروەها (خام) ناوی جۆرە قوماشێکی سپییە، بەکاردێت بۆ کفن یاخود شێوەکاران تابلۆی لەسەر دەنەخشێنن. واتە فرەواتایە.
نموونەی تر لە شیعردا:
حاجی قادری کۆیی:
خامە داخوازی دەکا ئەبکاری مەعنا، پێی دەڵێ:
ڕووسیاهی دووزمان قەتعی سەرت کابینمە.
ئەحمەد موختار جاف:
فیداتبم، چۆن بنووسم شەرحی حوسنت؟
لە تەعریفی، زوبانی خامە لاڵە!
بەختیار زێوەر:
کە مامۆستام لە ڕیز داینام
وتی ئەی (خام) بنووسە جوان
فیداتم خاکی کوردستان.
بەکورتی: ئەم وشەیە مێژوویەکی دێرین و هاوبەشی هەیە لە زارەوە جیاوازەکاندا. بەدڵنیاییەوە بەدەیان و سەدان وشەی هاوشێوەمان هەیە، دەکرێ لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە بکرێت، ئەمەش بەڵگەی ئەوەی کە زارەوە جیاوازەکانی زمانی کوردی جۆگەی یەک ڕووبارن.
بڕشت: پیت و بەرەکەت سەرچاوە: فەرهەنگی خاڵ.
زەمینی بەپیت، پارچەیەکی بڕاو بۆ درون، سەرچاوە: هەمبانە بۆرینە.
دوو واتای هەیە:
– زەوی بە پیت و بەرەکەت. بەتایبەت ئەو زەویانەی (دەغڵ و دان) یان تێدا چێنرابێت و بەرهەمەکەی باشبێت.
– پارچەی سەرەمقسەت: پارچەیەک کە زیادەیە لە کوتاڵ، لە کاتی درووماندا، لە پارچە سەرەکییەکە دەمێنێتەوە.
