ئەم کتێبە هەوڵێکە بۆ ڕوونکردنەوەی چۆنییەتی کارکردنی هۆڵیوود وەک پیشەسازییەک، کە کاڵا بەرهەم دەهێنێت و بە بازاڕی دەکات. لە کاتێکدا ئەم کاڵایانە زۆرجار بەرهەمی کات بەسەربردن و بزوێنەر و سەرنجڕاکێشن، بەڵام هێشتا گرنگە لەو پرۆسەیە تێبگەین کە بەهۆیەوە بەرهەم دەهێنرێن و دابەشدەکرێن. لە بەشەکانی پێشوودا باس لەوە کراوە کە چۆن چەمکێکی فیلم دەبێتە کاڵایەکی سینەما، بە قۆناغەکانی بەرهەمهێنان، دابەشکردن و پیشاندان/فرۆشتنی تاکەکەسیدا تێدەپەڕێت. لەم پڕۆسەیەدا؛ فیلمەکانی هۆڵیوود لە ڕێگەی ئاستی بەرهەمەوە زیاتر دەبن بە ڕێکلامی، هەروەها بەرهەمهێنانی کاڵای نوێ وەک کاڵا و بەرهەمی دیکەی میدیایی. ئەو کۆمپانیایانە کە کۆنتڕۆڵی پیشەسازییەکە دەکەن – کۆمپانیا گەورەکانی هۆلیوود – بەشێکن لە کۆمپانیا هەمەچەشنەکانی کات بەسەربردن کە لەسەر ئاستی جیهانی کاردەکەن، بەردەوام بەدوای بازاڕی نوێدا دەگەڕێن. هەرچەندە کۆمپانیا گەورەکان زاڵن بەسەر بازاڕە ناوخۆیی و جیهانیدا، بەڵام بەرهەمەکانیان بە سادەیی کێبڕکێ لەگەڵ کاڵاکانی دیکەی ئەم بازاڕانەدا ناکەن، بەڵکو بە زۆر بانگەشەیان و ڕیکلامیان بۆ دەکرێت، هەروەها لە ڕێگەی ستراتیژییە جۆراوجۆرەکانی بنەمای دەوڵەتەوە دەپارێزرێن و بەرگرییان لێدەکرێت.
“وەهمەکانی پیشەسازی فیلم”
ئەم کتێبە هاوکات لەگەڵ وردەکارییەکانی ئەم پرۆسەی پیشەسازییە، چەند گریمانەیەکی زۆری خستۆتە بەر تەحەدا کە زۆرجار سەبارەت بە بازرگانی فیلم دەکرێت. لە کاتێکدا پێدەچێت چیرۆک و ئەفسانە و ئەفسانە هەستیارەکان دەربارەی ئەستێرەکانی فیلم و دەرهێنەر و سیناریۆ و نووسەران لە پیشەسازی فیلمدا گەشە بکەن، بەڵام زۆربەی حیکمەتە باوەکان سەبارەت بە بازرگانی فیلمیش کەمێک فریودەرانە دەردەکەون. لە کاتێکدا پێدەچێت چیرۆک و ئوستورە و ئەفسانەی سەرنجڕاکێش سەبارەت بە ئەستێرەکانی سینەما، دەرهێنەران، سیناریۆنووس و نووسەران لە پیشەسازی فیلمدا گەشە بکەن، بەڵام زۆربەی ئەو حیکمەتانەی وەرگیراون سەبارەت بە فیلمسازیش کەمێک فریودەرانە. لێرەدا هەندێک لەو وەهمانە بە کورتی، هەروەها لە بەشەکانی پێشوودا بە وردی باسکراون.
“وەهم 1- هیچ بزنسێک وەک بازرگانی نمایش نییە.”
ئابووریناسان و چاودێرانی دیکەی پیشەسازی پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە بەرهەمهێنان و دابەشکردنی فیلم کارێکی ناوازە و مەترسیدارە، بەڵام هەردوو ئەم گریمانانە پێویستیان بە وردبینی تر هەیە. هەرچەندە پیشەسازی فیلمی ئەمریکا ڕەنگە هەندێک تایبەتمەندی ناوازەی هەبێت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش پیشەسازییەکە لە دەوری قازانج ڕێکخراوە و هەربۆیە بەم مانایەش ئەوەندە تایبەت نییە، لە سەرەتای فیلمێکەوە وەک بیرۆکەیەک یان چەمکێک تا دابەشکردنی بۆ چەندین دەروازە و شوێنی بەرفراوان، کەسانی ناوخۆیی پیشەسازی فیلم ڕوونی دەکەنەوە کە هێزی پاڵنەر هێڵی کۆتاییە. جگە لەوەش، هەرچەندە ڕەنگە هەر بەرهەمێک تایبەت و ناوازە بێت، بەڵام ئەو تەکنیک و ستراتیژیانەی کە بۆ بەرهەمهێنان و ناساندنی فیلمەکانی هۆلیوود بەکاردەهێنرێن، بەراورد دەکرێن. بە واتایەکی تر پرۆسەیەکی پیشەسازی هەیە کە هەرگیز نامۆ و نائاسایی دەرناکەوێت، لە کاتێکدا بەردەوام بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە بەرهەمهێنان و دابەشکردنی فیلم کارێکی مەترسیدارە، بەڵام زۆربەی “مەترسییەکە” لەلایەن خودی پیشەسازییەوە دەناسێنرێت و دەپارێزرێت. تایبەتمەندییە گرانبەها گەورەکان، پڕ لە ئەستێرە کە لەلایەن هەڵمەتە بازرگانییە گەورەکانەوە بانگەشەیان بۆ دەکرێت، تایبەتمەندی هەوڵەکانی هۆلیوودە بۆ ڕاکێشانی داهاتی گەورەی بۆکس ئۆفیس، هەروەها بۆ دروستکردنی قازانجی زیاتر لە فرۆشگاکانی دابەشکردنی دواتر.
ئەم تێچوونە زۆرانە یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی ئەوەی کە دەوترێت فیلمسازیی هۆلیوود مەترسیدارە. بەڵام ئایا لە ڕاستیدا بازرگانی فیلم بە ڕاستی بزنسێکی مەترسیدارە؟ گریمانە باوەکە ئەوەیە کە فیلمەکانی هۆلیوود بە دەگمەن وەبەرهێنانەکانیان لە بۆکس ئۆفیسدا دەگەڕێننەوە، هەروەها کۆمپانیاکان لەسەر سەرکەوتنی چەند فیلمێکی بەناوبانگ دەژین. بەڵام ئەم گریمانەیە ئەو ڕاستییە پووچەڵ دەکاتەوە کە داهاتی بۆکس ئۆفیس تاکە سەرچاوەی داهات نییە بۆ کاڵای فیلم. وەک بینیمان شانۆکان تەنها سەرەتای زنجیرەیەک پەنجەرە یان بازاڕنکن کە تێچویەکی کەمیان پێویستە، بەڵام داهاتی زیاتر و زۆرجاریش قازانجی گەورە بەدەست دەهێنرێت. بۆ پیشەسازی فیلم، هەبوونی شوێنی دابەشکردنی زیاتر مەترسییەکانی کەمکردووەتەوە. بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆکاسێت، دیڤیدی و کەیبڵ، پاداشتی قازانجێکی تایبەتیان بۆ ئەو فیلمانە دابین دەکرد کە لە سینەماکاندا ئاستێکی باشیان هەبوو، هەروەها یارمەتی ئەو فیلمانە دەدا کە لە هۆڵی نمایشکردنەکاندا ئاستێکی باشیان نەبووە. جگە لەوەش جیهانگیری و بە تایبەتکردن بازاڕە نێودەوڵەتییەکانی کردۆتەوە کە مەترسییەکانی دابەشکردنی ئەم بەرهەمە هەناردەکراوانە بە شێوەیەکی بێ سنوور کەم دەکەنەوە. بەڕوونی دەبێت ئەم هۆکارانە لەبەرچاو بگیرێن کاتێک ئەو ئیدیعایە لەبەرچاو دەگیرێت کە بازرگانییە “ناوازەکانی” هۆلیوود لە بنەڕەتدا “مەترسیدارن”.
“وەهم 2- ئەوە بزنسێکە کە سەگ-سەگ دەخوات.”
هەندێک بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پیشەسازییەکە لەڕادەبەدەر کێبڕکێی لەسەرە. بەڵام بە سەیرکردنی دابەشبوونی پشکەکانی بازاڕ بۆ ئەو فرۆشگایانەی کە فیلمە درێژەکان تێیدا دەکڕدرێن و دەفرۆشرێن، ئاشکرایە کە هۆلیوود نوێنەرایەتی پیشەسازییەکی چڕ دەکات. لە بۆکس ئۆفیسەوە لە سینەماکان، تا فرۆشتنی ڤیدۆ کاسێت و دیڤیدی، تا فرۆشتنی فیلم بۆ تەلەفزیۆن و کەیبڵەکان، کۆمپانیا گەورەکانی هۆلیوود وەک کەمایەتییەکی حوکمڕانی پیشەسازی فیلم بەڕێوەدەبەن. لە کاتێکدا کە ڕەنگە هەندێک کێبڕکێ هەبێت (بۆ نموونە، لە نێوان بڵاوکراوە گەورەکان)، ستۆدیۆکان بە شێوەیەکی ئاسایی ئۆلیگۆپۆلیستیکی oligopolistic هاوکاری دەکەن بۆ دیاریکردنی سیاسەتەکانی پیشەسازی و بۆ پاراستن و بەرەوپێشبردنی پیشەسازی. ئەم باڵادەستییە لەو کاریگەرییەدا دەنگ دەداتەوە کە لە گرێبەستە جیاوازەکاندا دەردەکەوێت کە تایبەتمەندی پیشەسازییەکەن- گرێبەستی بەهێز کە ستۆدیۆ گەورەکان و ناوە گەورەکانی هۆڵیوود دەگرێتەوە، کە مەودایەکی کەمی بۆ سەربەخۆکان یان کۆمپانیا بچووکەکان هێشتۆتەوە بۆ کێبڕکێکردن لەسەر بەهرە یان سەرچاوەی دیکە. دەتوانرێت هێزی کۆمپانیا گەورەکان بەراورد بکرێت بە کۆمپانیایەکی سەربەخۆ کە تەنها فیلم بەرهەم دەهێنێت، هەربۆیە ناتوانێت سوود لە داهاتە هەمەچەشنەکان یان لە خاوەنی کۆمپانیاکە وەربگرێت یان دەسەڵات وەربگرێت. لە کاتێکدا پیشەسازی فیلم جێگەی بەرهەمهێنانی سەربەخۆ دەگرێتەوە، لە کۆتاییدا کۆمپانیا گەورەکان کارنامە دادەنێن و بەشێکی زۆری پاداشتەکانی دەچنن. لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی دابەشکردنی فیلم، هەروەها بە پەیڕەوکردنی ستراتیژی جۆراوجۆر بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان، پاراستن و ناساندنی بەرهەمەکانیان، کۆمپانیا گەورەکانی هۆلیوود باڵادەستی خۆیان بەسەر پیشەسازی فیلمی ئەمریکا، هەروەها بەشێکی زۆری بازرگانی فیلمی جیهان پاراستووە.
“وەهم 3- فۆرمێکی زۆر دیموکراسیانەی باڵای کات بەسەربردن”
جارێک بەڕێوەبەرێکی فیلم پیشەسازییەکەی بە دیموکراسی وەسفکرد چونکە “کڕیاران تەنیا بە دانانی پارەی کاش دەنگ بە فیلمێک دەدەن بەسەر فیلمێکی دیکەدا” (کتێبی Squire ل ٢٤). گریمانەیەکی دیکە سەبارەت بە هۆلیوود ئەوەیە کە پیشەسازییەکە چەندین بژاردەی کات بەسەربردن پێشکەش بە بینەران دەکات، لە کاتێکدا ساڵانە سەدان فیلم بەرهەم دەهێنرێن و دابەش دەکرێن، ڕەنگە سەلامەت بێت بڵێین کە هەڵبژاردنی بینەران هێشتا تا ڕادەیەک سنووردارە بەهۆی ئەو فیلمە زۆرانەی ڕیسایکل کراوەی کە هۆلیوود بەردەوام بەسەر سینەماکان و شوێنەکانی دیکەدا دابەشی دەکات کە ئارەزووی ئەم جۆرە بەرهەمە دەکەن، هەرچەندە دەوترێت بینەران کاریگەرییان لەسەر ئەو فیلمانە هەیە کە بەرهەم دەهێنرێن و دابەش دەکرێن، بەڵام ئەو کاریگەرییە بە شێوەیەکی سەرەکی بابەتی هەڵبژاردنە لە نێوان ئەو فیلمانەی کە لە ڕاستیدا بەردەستن. بۆ ئەوەی دڵنیا بین، زۆربەی کولتووری باوی ئەمریکا (لەوانەش فیلمەکانی هۆلیوود) بە شێوەیەکی بەرفراوان بەرهەم دەهێنرێت، بەم شێوەیە نەک بە ئارەزووی گشتی بەڵکو بە مەبەستی پیشەسازی سەرهەڵدەدات. بەم مانایە ئیدیعای هەڵبژاردنی بەکاربەر تا ڕادەیەک زیادەڕەوی تێدا کراوە. جارێکی تر فیلمەکانی هۆلیوود لە چوارچێوەی ستانداردە پیشەسازییە تایبەتەکاندا بەرهەم دەهێنرێن و دابەش دەکرێن کە قازانج لە پێشینەی ئامانجەکانی دیکەی وەک شایستەیی هونەری یان ڕۆشنگەری گشتی دادەنێن.
“وەهم 4- ئەوە کات بەسەربردنە!”
زۆرجار باسە جدییەکان سەبارەت بە پیشەسازی فیلم بە وەڵامی ستانداردەوە پێشوازییان لێدەکرێت: “باشە، ئەوە تەنها کات بەسەربردنە”. سەرەڕای ئەم گریمانە باوەش، دەبێت پێداگری لەسەر ئەوە بکرێت کە هۆلیوود تەنها پەیوەندی بە کات بەسەربردنەوە نییە. وەک بینیمان کۆمپانیایەک کە بەرهەمێک بەرهەم دەهێنێت و دابەشی دەکات، کاریگەرییەکی بەرچاوی ئابووری و سیاسی و کولتووری هەیە. ڕەنگە فیلمەکانی هۆلیوود خەیاڵی سەرنجڕاکێش و هەڵهاتنێکی ئاسوودە لە زەحمەتی ژیانی ڕۆژانە پێشکەش بکەن، بەڵام دیدگای ڕوونی جیهان، وانە بۆ ژیان تێیدا پێشکەش دەکەن. وێنەی جوڵاو جگە لە گرنگییە ئابوورییە ئاشکراکانی، بەرهەمی ئایدیۆلۆژین و بەم پێیەش گرنگییەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیشیان هەیە. لە ئەنجامدا تێگەیشتن لە چۆنیەتی کارکردنی هۆلیوود پێکهاتەیەکی پێویستە بۆ تێگەیشتن لە گرنگی کۆمەڵایەتی گشتی فیلم.
“هۆلیوود لە سەدەی بیست و یەک”
پێدەچێت هۆلیوود لەسەر ئەفسانە و وەهمەکان گەشە بکات، تەنانەت ئەوانەی پەیوەندییان بە بازرگانی فیلمەوە هەیە، ئەم وەهمانە لە کاتی پشکنینی وردتر لە چۆنیەتی کارکردنی پیشەسازی لە ڕاستیدا کێشەدارتر دەبن. لەڕاستیدا چەندین ڕەوتی ئابوورییە گشتییەکان هێشتا لە هۆلیووددا زیندوون، وەک زۆرێک لە پیشەسازییە سەرمایەدارییەکانی دیکە، پرۆسەکانی چڕبوونەوە، بە کاڵاکردن و بازرگانیکردن لە ئێستادا پیشەسازی فیلمی ئەمریکا بەڕێوەدەبەن جگە لەوەش، پیشەسازی بەشدارە لە گەشەسەندنی ڕەوتی بەکاربەری کە زاڵە بەسەر کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوادا لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی بەردەوامی کاڵای زیادە، هەروەها زیادبوونی بازرگانیکردن کە بەشدارە لە دروستکردن و بەبازاڕکردنی کاڵای فیلم. بێگومان ئەو کۆمپانیا زەبەلاحانەی کە زاڵن بەسەر جیهانی کات بەسەربردن، نەبەزیو نین.
بەرەنگارخوازیەکان زۆرن، لە کێبڕکێی ئەگەری تەکنەلۆژیا نوێیەکان دروستی دەکەن تا هەڕەشە بەردەوامەکانی پێشێلکردنی خاوەندارێتی فیکری. جگە لەوەش هیچ گەرەنتییەک نییە کە کۆمپانیا یان کەسە پیشەییەکانی هۆلیوود هەمیشە بڕیاری دروست بدەن بۆ دڵنیابوون لە مانەوەیان. لە دوای ئەمانەش هێشتا هۆلیوود دەبێت پشت بە توانای ڕاکێشانی بینەر ببەستێت، هەروەها هەندێکجار ڕووبەڕووی سیاسەتمەدارە نەیارەکان، سیاسییەکانی ترو، ئابوورییەکانی دیکە دەبێتەوە. لە کۆتاییدا، ڕەنگە پلانە گەورەکانیان کوشندە بن، وەک هەندێکجار پێشبینی دەکرێت کاتێک تێچووی بەردەوام زیادبوونی بەهرەمەندەکان و بودجەی بەردەوام فراوانبوونی فیلمە گەورەکانی هۆلیوود لەبەرچاو دەگیرێن، هاوکات پیشەگەرە گەورەکانی هۆلیوود بەرەو پێشەوە دەچن، لەگەڵ پەرەسەندنی پێویستی بە بەرهەمێک کە سووتەمەنی تەکنەلۆژیای نوێ و فراوانکردنی بازاڕەکانی کات بەسەربردن، کۆمپانیا گەورەکانی هۆلیوود ئامادەیە بۆ دابینکردنی، لە کاتێکدا کۆمپانیا گەورەکان لە ئێستاوە داهات لە سەرچاوەی جۆراوجۆرەوە وەردەگرن، فرۆشگا نوێیەکانی دابەشکردن بە واتای هەمەچەشنی و قازانجی زیاتر دێت، ئەوان بەردەوامن لە دروستکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ کۆمپانیاکانی دیکە و هەروەها پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی نێوان تەکنەلۆژیا کۆن و نوێدا، جگە لەوەش، کاریان کردووە بۆ دەستەبەرکردنی ڕێکخستنی گونجاوی حکومەت و دەوڵەتێکی پشتیوان، بەم شێوەیە یەکدەگرنەوە بۆ هاوکارییە گەورەکان کە بەشێکی گەورەی بەرهەمی کولتووری باو کۆنتڕۆڵ دەکەن، نەک تەنها لە ئەمریکا، بەڵکو لە سەرانسەری جیهاندا. بە واتایەکی تر، کۆمپانیا گەورەکان-کە بەهۆی خاوەندارێتی خۆیانەوە لەلایەن کۆمەڵە جیهانییەکانی کات بەسەربردنەوە بەهێزتر دەکرێن-لە پێگەیەکی باشدان بۆ پاراستنی ناوبانگیان، نەک تەنها لە پیشەسازی فیلمی تەقلیدیدا، بەڵکو لە فۆرمەکانی نوێی کات بەسەربردنیشدا، هەروەها لە پیشەسازی ڕۆشنبیری بە گشتی. لە ئێستادا ئەمە بە واتای فرۆشتنی کاڵای فیلم لە شوێنە نوێیەکانی وەک دیڤیدی، ئینتەرنێت، چەناڵی فیلم، لەسەر داواکاری و بازرگانیکردنی فیلمەکان لە ڕێگەی دانانی بەرهەم و دروستکردنی کاڵای نوێ لە ڕێگەی بازرگانیکردن و فراوانکردن بۆ بازاڕە جیهانییەکان، هەرچەندە ڕەنگە تەکنەلۆژیا و پیشەگەرەکان بگۆڕدرێن، ئەو ستراتیژییانەی کە بۆ بەرەوپێشبردن و پاراستنی بازرگانی فیلم بەکاردەهێنرێن بە شێوەیەکی ورد بگۆڕدرێن، بەڵام پێدەچێت پاڵنەرەکان وەک خۆیان بمێننەوە. بۆیە پێدەچێت ئەگەری ئەوە هەبێت کە تێگەیشتن لە چۆنیەتی کارکردنی هۆلیوود وەک پیشەسازییەک کە کاڵا بەرهەم دەهێنێت و دابەشی دەکات، وەک پێویستیەکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە فیلمە جوڵاوەکان لە سەدەی بیست و یەکەمدا بمێنێتەوە.
*بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە دۆخێکی کێبڕکێی توند کە تێیدا خەڵک ئامادەن زیان بە یەکتر بگەیەنن بۆ ئەوەی سەرکەوتوو بن.
Oligopolistic: ئۆلیگۆپۆلی بازاڕێکە کە کۆنترۆڵی پیشەسازییەک لە دەستی چەند فرۆشیارێکی گەورەدایە کە خاوەنی پشکێکی باڵادەستن لە بازاڕەکەدا. بازاڕە ئۆلیگۆپۆلیستەکان بەرهەمی یەکسانیان هەیە، بەشداربووانی بازاڕ کەمن و خواستێکی نالاستیکی بۆ بەرهەمەکان لەو پیشەسازیانەدا هەیە.
سەرچاوە:
Janet Wasko – How Hollywood Works (2003)
Page 221 to 225
وەرگێڕانی: هۆگر جەزا
