“باشووری كوردستان لەنێوان شەڕی ناوخۆیی كورد و سیاسەتی حكومەتی ئێراقدا (1976-1980)”
گەڕی دووەمی شەڕی ناوخۆیی كورد، كەوتە نێوان ساڵانی (1976-1988ز)، بەڵام بەو پێیەی لەساڵی (1980ز) جەنگێكی درێژخایەن لەنێوان هەردوو دەوڵەتی (ئێران-ئێراق) ڕوویداو كاریگەری كردە سەر كورد بە گشتی و باشوور كوردستان بە تایبەتی، بۆیە قۆناغی یەكەمی شەڕ و ململانێی ناوخۆییەكانی ئەم سەردەمە، كەوتە نێوان ساڵانی (1976-1980ز).
لەم قۆناغە (چوار) ساڵییەی شەڕ و ململانێدا، هەردوو هێزی ڕكەبەری یەكتر (پارتی و یەكێتی) تووند بەرامبەر یەك وەستان و شەڕی یەكتریان كرد. ئەو ململانێ تووندەش، هۆكاری ڕوودانی چەندین شەڕی لابەلا بوو لە ناوچە جیاجیا ئازادكراوەكانی سەرسنووری باشووری كوردستان لەگەڵ خۆرهەڵاتی كوردستاندا. ئەوەش دەرفەتی دایە، چەندین فەرماندەیی پێشمەرگە و ناڕازی ئەو دۆخەی كوردستان و ئەو (دوو) لایەنە نەیارە، بانگەشە بۆ دامەزراندنی چەند پارتێكی كوردی تر بكەن، ئەوانیش (پارتی سۆسیالیستی كورد-پاسۆك) بوو لە (11ی ئەیلولی1975ز) لەلایەن (ئازاد مستەفا)و پۆلێك كەسایەتی نەتەوەیی لەگەڵی. بەدوایدا (حیزبی سۆسیالیستی كوردستان-حسك) لە (8ی ئابی1976ز) لەلایەن (ڕەسوڵ مامەند)و بە پشتیوانی چەند فەرماندەیەكی پێشمەرگە و كەسایەتییەكی پێشووی نێو ڕێزەكانی (پارتی و یەكێتی) دامەزرا، ئەمەو جگە لە بوونی (حیزبی شیوعی ئێراق-شیوعی)و چەند ڕەوتێكی سیاسی دیكە. پێگەی دامەزراندنی هەردوو پارتەكەش ناوچە سنوورەییەكانی باشووری كوردستان بوو لەگەڵ خۆرهەڵاتی كوردستان.
لەلایەكی دیكەوە (كۆمەڵەی ڕەنجدەرانی كوردستان)، كە پێش (شەش) ساڵ دامەزرابوو، چووە ناو (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان)ەوە لەگەڵ ئەو ڕووبەڕووی نەیارەكانی وەستا. بەوەش شەڕ و ململانێ ناوخۆییەكانی باشووری كوردستان، دوای ئەم قۆناغە لە شەڕی (دوو) هێزەوە بۆ شەڕی (دوو) بەرەیی گوازرایەوە. هۆكارەكەش ململانێی (پارتی و یەكێتی) بوو، لە پاوانكردنی دەسەڵاتی باشووری كوردستان. ئەوەش دوای ئەوەی شەڕی بەردەوامی ئەو (دوو) هێزەو بوونی ئەو پارتانەش لە ناوچەكانی سنووری دەسەڵاتی (پارتی و یەكێتی)، دۆخەكەی ئاڵۆزتر كرد و شەڕی (دوو) بەرەیی هێنایە گۆڕی، بەڵام ئەم شەڕە، تا ڕوودانی شەڕی (ئێراق-ئێران)و توندبوونەوەی ململانێكانی (پارتی و یەكێتی) ڕووی نەدا.
بە گەڕانەوەش بۆ میژووی ئەو قۆناغە دەركەوت، كە ململانێ و شەڕی بەردەوامی ئەو هێزانە لەنێو خۆیان و هەروەها لەگەڵ حكومەتی ئێراق و یەكە كوردییە چەكدارەكان ناسراو بە (فەوجەكانی جاش) لەپاڵ سووپای ئێراقدا، زەمینەی شەڕی بەرەیی هێنایە ئارا. لەم بوارەشدا بەهۆی ئەوەی بەشێكی زۆری هێزی جەماوەری و پێشمەرگەكانی (حسك، پاسۆك، شیوعی) كەوتبوونە سنووری پارێزگاكانی (سولەیمانی، هەولێر، كەركوك)و یەكێتیی ئەو سنوورانەی بە پێگەی خەباتی خۆی دەزانی، بۆیە كاری ئەو حیزبانەی سنووردار كرد. ئەوەش ئەوانی هاندا، نەك هەر شەڕی (یەكێتی) بكەن، بەڵكو بۆ لێدانی هێزەكانی (یەكێتتی) لە (پارتی) نزیك ببنەوە. لەبەرامبەردا (پارتی)ش ئەو هەلەی قۆستەوەو سنووری خۆی بۆ واڵاكردن و لە دژی نەیارەكەی سوودی لێ بینین. بەوەش زەمینەی بەرەیەكی هاوپەیمانی ڕەخسا، كە دواتر ناوی (بەرەی جود)ی لێنرا. هاوكات (یەكێتی)ش كەوتە خۆی و (بەرەی جودەق) دامەزراند.
لەنێو ئەو دۆخە ئاڵۆز و نائارامەی باشووری كوردستان و بەر لەوەی شەڕەكە بگاتە شەڕی بەرەیی، (یەكێتی) بیری لەوە كردەوە، مەفرەزەیەك بنێرێتە ناوچەی بادینان و لەوێوە ئەو چەك و تەقەمەنی و پێداویستیانەی پێبگات، كە لە وڵاتانی (سووریا و لیبیا)وە بۆی دەهات. ئەو كارەش بۆ پارتی هێڵی سوور بوو، چونكە ناوچەكانی سنووری دەسەڵاتی لە بادینان، بۆ نەیارەكەی واڵا بكات و بەهۆی ئەو چەك و تەقەمەنیانەی پێی دەگات، بیكاتە زیان بۆ خۆی. هەربۆیە كەوتەخۆیی و پلانی بۆ لێدانی ئەو مەفرەزەیە دانا، تا دواجار لە ناوچەی هەكاری و لە (1ی حوزەیرانی1978ز) لێیدان. شەڕەكەش لای یەكێتی بە (كارەساتی هەكاری) ناسرا، چونكە ژمارەیەك فەرماندەی باڵای پێشمەرگەی تێدا بووە قوربانی. ڕووداوی شەڕی هەكاری، گەورەترین و تووندترین شەڕی نێوان پارتی و یەكێتیی نەبوو، بەڵام بەو هۆیەی زەبرێكی تووند بەر یەكێتی كەوت و ناوچەی بادینانی لێ دابڕا، بە كارەسات ناوی برد. هۆیەكەش ئەوەبوو، كە سەرباری كوژرانی ژمارەیەكی زۆر لە پێشمەرگەكانی، سنووری باكوور و خۆرئاوای كوردستانی لێگیراو تەنیا سنووری بە دەوڵەتی ئێرانەوە مایەوە. ئەوەش هاوكات بوو لەگەڵ پیلانێكی حكومەتی ئێراق و ڕژێمی بەعس بۆ ڕاگواستنی گوندەكانی سەر سنووری نێوان (ئێراق-ئێران)، تا پشتیوانی لە پارتە كوردییەكان و هێزی پێشمەرگەیان بگرێت. بەوەش هەزاران گوند، كە مەڵبەند و شوێنی حەوانەوەی پێشمەرگە و فەرماندەكانی سەرجەم هێزە كوردییەكان بوون، سووتان و لەگەڵ زەوی تەختكران. هەروەها دانیشتوانەكانی بۆ ئوردوگا زۆرەملێكان ڕاگوێزران، كە سەدان كیلۆمەتر لە ناوچە سنوورییەكانەوە دوور بوو.
لەسەرووبەندی ئەو پیلانەی حكومەتی ئێراق بۆ ڕاگواستنی گوندەكانی سەرسنوور، دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران كۆتایی بە دەسەڵاتی هات و شۆرشێكی سەرتاسەری وڵاتی ئێرانی گرتەوە. ئەوەش نەك هەر بە قازانجی پارتی تەواو بوو، چونكە لەسەر دەستی ئەو ڕژێمە، كۆتایی بە شۆڕشەكەی هاتبوو، بەڵكو بە قازانجی (یەكێتی)ش تەواو بوو، چونكە دەرفەتی پێدرا، لەگەڵ نەمانی گوندە سەرسنوورەكانی باشووری كوردستان، سوود لە گوندەكانی خۆرهەڵاتی كوردستان وەربگرێت. ئەوەش نەك هێزێكی تری بەبەر ئەو (دوو) پارتە و پارتەكانی تریش دایەوە، بەڵكو دەرفەتێكی تری پێدان، توندتر شەڕی یەكتر بكەن.
