هەڵاڵەی زمانی کوردی

[بۆ کەسێ، سەری لە “بێجگە”دەرنەچێ]

ووشەی [بێجگە] لە ڕۆژزمان (زمانی ڕۆژانە Alltagssprache/ Umgangssprache)ی کوردی، دوو واتا دەبەخشێت. [بێجگە] لە باری واتایی [Semantik]ەکەوە وشەی هەڵاوێر[ئیستیسنائـ]کردنە، کە لە فەرهەنگە کوردییەکان بە واتای: [جگە، بێ، بەدەر، ژبل] هاتووە، بەڵام لە باری بەکاربردن و زمانی ئاخاوتن، لە دوو میانە [سیاقKontext]ی جیاواز، دوو واتای جوایەز دەسازێنێت.

– میانەی یەکەم

بێجگە: بە واتای [بەدەر و جگە] ساکارانە لەنێو خەڵک بەکاردێت، واتاکەشی [عدا، ماعدا، غیر، Außer،Außerdem]یە.

[بێجگە] لەم میانەدا بۆ مرۆڤ و بۆ کەلوپەل و بێگیانیش بەکاردێت.

ئا- بۆ مرۆڤ:

[بێجگە لە من، ماڵێ هەموو چوونە سەیران]

واتە: بەدەر لە من، جگە لە من، بەبێ من، غەیری من، ماڵەوە هەموو چوونە سەیران.

بێ-بۆ شت

[قەت لە دنیادا نەبوو بێجگە لە ناخۆشی بەشم

مات و داماو و پەشێو و بێکەس و چارەڕەشم]

مامۆستا هێمن

 واتە جگە، بەدەر لە ناخۆشی، قەت شتەکانی تر نەبوون بە بەشم.

– میانەی دووەم          

[بێجگە] لەم میانەیەش، هەم بۆ مرۆڤ هەم بۆ کەلوپەل و بێگیان بەکاردێت. لێرە وشەی بێجگە بە واتای: سەرەڕا، سەربار، هەروەتر Noch دێت.

ئا ـ بۆ شت

[بێجگە لە نان و ماست، شەکر و چاش بکڕە]. واتە سەرەڕای نان و ماست، شەکر و چایەش بکڕە. لێرە [بێجگە] بۆ [کەلوپەل] بەکاردێت.

[بێجگەش لەوەش، دەیگۆت ئەتوو لە منت خیت کردییە] واتە سەرباری ئەو قسە خراپانەشی، ئەمنی بە دزین تۆمەتبار کرد. لێرە [بێجگە] بۆ [بابەت] بەکاردێت.

بێ ـ بۆ مرۆڤ

[بێجگە لەوەی پێی پەتی بوو، لاقیشی بریندار بووبوو]. واتە سەرباری برینی قاچی، پێپەتییش بوو.

[بێجگە لە ئارام، ئازا و هێوریش هاتن]. واتە سەرەڕای ئارام، هەروەتر ئازا و هێوریش هاتوون.

لەم میانەیەی کۆتا، کاتێ بێجگە بە واتای سەرەڕا بۆ مرۆڤ دێتە بەکارهێنان، دەبێت ئامرازی [ش/یش] بخرێتە سەر ناو یان ڕاناوەکان، دەنا واتاکەی بەرەواژ دەبێتەوە. گەر بڵێین: بێجگە لە ئارام، ئازا و هێور هاتن. واتە ئارام دەگەڵ نییە، غەیری وی ئازا و هێور هاتوون.

جا بۆ هەر کەسێ، کە زمانی کوردی دەتارێنێ، گەمەی زمانەوانیی پیت و هێماکان تەنیا لە عارەبی یان ئەڵمانی دەبینێ، با ئەو هەڵاڵەیە بۆن بکا و لەو گەمە شیرینەی زمانی ڕۆژانەی کورد بڕوانێ:

[بێجگە لە من، قوتابییەکان هەموو دەرچوون]

[بێجگە لە من، قوتابییەکانیش هەموو دەرچوون‌]

گوزارەی یەکەم واتە: بەدەر لە من، غەیری من، ئەمنی لێ دەربچێ، جگە لە من قوتابییەکان هەموو دەرچوون، ناجیح بوون.

گوزارەی دووەم واتە: سەرەڕای من، ئەمنیش هەروەتر، بێجگە لە منیش قوتابییەکانی تریش خڕ دەرچوون، هەموو ناجیح بووین… جوانتریش ئەوەیە، کە ئاخێوەر لە ڕۆژزمان لە ڕێی وەستە [وەقف]ی گۆکردن و گۆڕینی نەوا [تۆن]ی دەنگی، باری ڕێزمانی و واتای میانەیی وشەکە لە گوزارەی وەها دیاری دەکات.