ڕاپێچكردنی كەشتییەكی نەوت هەڵگری ئێرانی لە ڕێڕەوە ئاوییەكانی “جەبەل تاریق”دا، زۆرێك كێشە و پرسیاری دیكەی وروژاند. سەرەكی ترینی پرسیارەكان، سەبارەت بە ڕووگەی كەشتییەكەیە، بەریتانیا و دەستەڵاتدارانی هەرێمی جەبەل تاریق، جەختیان لەوە كردۆتەوە كەئەو كەشتییە یەك ملیۆن بوشكە نەوتی تێدایەو، بەنیازە ئەو بارە نەوتە بگەیەنێتە سوریا. ئەوە لەكاتێكدایە دەستەڵاتدارانی ئێرانی ئەو زانیارییانەیان ڕەتكردۆتەوە.
كەشتیی “گریس ١” واتە ئەو كەشتییەی لەڕۆژی ٢٠١٩/٧/٤ ەوە لەلایەن دەستەڵاتدارانی “جەبەل تاریق”ەوە ڕاپێچكرا، زووبەزوو ئێران خاوەندارێتی خۆی بۆ كەشتییەكە ڕاگەیاندو، ئەوەشی ئاشكراكرد كە ڕێڕەوی كەشتییەكە سوریا نەبووە، هاوكات باڵیۆزی بەریتانیای لەتاران بانگ كرد و، داوای ئازادكردنی بێ مەرج و دەستبەجێی كەشتییەكەی كرد.
پرسیارێك بۆ چاودێران دێتە پێشەوە، ئەویش لەدوای هەر هەواڵێك كە تایبەتە بە كەشتییە بازرگانییەكان، پرسیارەكە سەبارەت بەو دەوڵەتەیە كە خاوەنی كەشتییەكەیە، چونكە هەمیشە لەگەڵ هەواڵی تایبەت بەكەشتییەكاندا گوێبیستی ڕستەیەك دەبین كەدەڵێت: كەشتییەك كە ئاڵای فڵان وڵاتی بەرزكردبووەوە.
كەشتییە ئێرانییەكەش، ئاڵای وڵاتی پەنەمای بەرزكردبووەوە، لەكاتێكدا پەنەما نەدروستكەری كەشتییەكەیەو، نەخاوەندارێتیشی دەكات. كەواتە بۆچی كەشتییەكی ئێرانی ئاڵای پەنەما هەڵدەكات؟
ڕۆژی دواتر، واتە ٢٠١٩/٧/٥ دەزگای دەریاوانی پەنەما ئەوەی ڕاگەیاند كە لەڕۆژی ٢٠١٩/٦/٢٩ەوە، كەشتیی “گریس ١”ی لەتۆمارەكانی خۆیدا سڕیوەتەوە.
دەگەڕێینەوە سەر پرسیاری سەرەكی بابەتەكەمان: بۆچی كەشتییە بازرگانییەكانی، بەتایبەتی نەوت هەڵگرەكان، ئاڵای چەند وڵاتێك بەرزدەكەنەوە، لەكاتێكدا ئەو وڵاتانە نەدروستكەر نەخاوەنی كەشتییەكان نین، بگرە دەوڵەتی زۆر بچوكیشن، بۆچی لەناو ئەو وڵاتە بچوكانەشدا وڵاتانی پەنەما، دورگەكانی مارشاڵ، لیبریا لەڕیزی پێشەوە دێن و ئاڵاكانیان بە كەشتییەكانەوە دەكرێن؟.
داتایەكی نێونەتەوەیی
بەگوێرەی داتایەكی نەتەوەیەكگرتووەكان، زۆرینەی كەشتییە بازرگانییەكان لەجیهاندا ئاڵای چەند وڵاتێك بەرزدەكەنەوە كە خاوەن و دروستكەری كەشتییەكان نین؟ تەنانەت ئاڵای ئەو وڵاتانەش نین كە خاوەنی كەشتییەكان ڕەگەزنامەی ئەوانیان هەڵگرتووە.
بەگوێرەی ڕاپۆرتی ” ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ بازرگانی دەریایی” لەساڵی ٢٠١٨دا. وڵاتانی : پەنەما، دورگەكانی مارشاڵ، لیبریا، یەك لەدوای یەك، بەپلەی یەكەم دێن لەڕیزی ئەو وڵاتانەدا كە ئاڵاكانیان لەلایەن كەشتییە بازرگانییەكانەوە بەرز دەكرێنەوە.
بەگوێرەی هەمان ڕاپۆرت: لەپەنەما ٧٩١٤ كەشتی تۆماركراوە كە دەكاتە ٨,٤%ی كەشتییەكانی جیهان. بەم ڕێژەیە ١٧,٤%ی بارەكانی دەریا لەڕێی كەشتییەكانی تۆماركراو لەپەنەماوە دەگوازرێنەوە. هاوكات دورگەكانی مارشاڵ ٣٤١٩ كەشتی بەڕێژەی ٣,٦% و ١٢,٣% ڕێژەی كەلوپەلی باركراوی دەریایی تۆماركردووە.
هەرچی لیبیریاشە، ٣٣٢١ كەشتی كە دەكاتە ٣,٥%ی ژمارە و ١١,٦%ی كاڵای باركراوی دەریایی لەجیهاندا تۆماركردووە.
بەگوێرەی هەمان داتا، لەساڵی ٢٠١٨دا ٩٤١٧١ كەشتی بازرگانی لەئاوەكانی جیهاندا هەبوون. كۆی كاڵای باركراو لەم كەشتییانە ١,٩٢ ملیار تەن بووە. مادەی خۆراكی و خەڵوز ڕێژەی ٤٢,٥% ی ئەو كاڵایانە پێكدەهێنن كەكەشتییەكان دەیان گوازنەوە. لەدوای ئەوانەش كەشتییەكانی گواستنەوەی نەوت دێن بەڕێژەی ٢٩,٢%.
یاسای نێودەوڵەتی
بەپێی یاسای نێودەوڵەتی پێویستە هەر كەشتییەك لەوڵاتێكی سەربەخۆی خاوەن سەروەریدا تۆمار بكرێت، هەر كەشتییەك لەهەر وڵاتێكدا تۆماركرا، بە وڵاتەكە دەگوترێت ” وڵاتی ئاڵا”.
تۆماركردنی كەشتییەكان پابەندی بۆ “وڵاتی ئاڵا” دروستدەكات. بەوەی پێوستە چاودێری كەشتییەكان بكات. بەتایبەت لەڕووی: سەرنشین و تیمەكانی، كاڵا و بارەكانی، مەرجەكان ڕێكخستنی سەلامەتیی، پاراستنی ژینگە.
بۆ ئەو مەبەستە خاوەن كەشتییەكان پەنا دەبەنە بەر چەند وڵاتێكی دیاریكراو بۆ تۆماركردنی كەشتییەكانیان، چونكە ڕێوشوێنەكانی تۆماركردن لەو وڵاتانەدا ئاسانترن، باج و ڕسوماتی تۆماركردن كەمترە. هەروەها دەگەڕێن بەشوێن ئەو وڵاتانەدا كە یاسا و ڕێوشوێنەكانی كرێكاریی و بارودۆخی كاركردن ئاسانتربێت. كرێی كرێكاریش هەرزان تر بێت.
لەدەیەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە، كار بەم یاسایە دەكرێت، كە ڕێگە دەدات بە تۆماركردنی كەشتییەكان لەوڵاتێكی تردا كە نەدروستكەر و نە خاوەنی كەشتییەكان نین. بەڵكو وڵاتی سێیەمن. ئەوەش كاتێك بیری لێكرایەوە كە خاوەن كەشتییەكانی ئەمریكا، پەنایان دەبردە بەر پەنەما بۆ تۆماركردنی كەشتییەكانیان، بەوەش خۆیان لەباجی زۆری وڵاتەكەی خۆیان دەدزییەوە.
یەكێكی تر لەهۆكارەكانی پشت بەستن بەم ڕێگایە، بۆ شاردنەوەی خاوەنی كەشتیەكە، هەروەها بۆ ئەوەیە كارئاسانی بۆ باركردن و گواستنەوەو داگرتنی بارەكانیان بكرێت.
لەدۆخێكی وەك ئیستای ئێراندا كە سزای لەسەرە، سودی سێیەمیشی هەیە، ئەویش ئەوەیە كڕیار بۆ بارەكانیان ئاسانتر دەبێت، بەتایبەت چونكە چاوی ئەمریكاییەكان ناكەوێتە سەر ئەو كەشتییانەی كە ئاڵای وڵاتێكی تر بەرز دەكەنەوە.
سەرچاوە: جەزیرە نێت، بی بی سی.
