جەنگی ئیسرائیل ـ حەماس تادێت ململانێکانی ئابوری وسیاسی جیهان بەگشتی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست توند دەکاتەوە لەم نێوەندەدا وزە ڕۆڵی سەرەکی یەکلاکەرەوەی هەیە لەئاراستەکردنی ململانێ و جەنگەکان و وەئەنجامیش دیاری دەکات.
لەساڵی ٢٠٢٢ وە جەنگی ڕووسی ـ ئۆکرانی دەستی پێکرد وەک دەسپێکی نەزمی نوێی وزەی جیهانی و بەردەوامەو هێشتا جەنگەکە تەواو نەبووە کاریگەری خۆی داناوە واجەنگێکی تر لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەریهەڵداوە و جارێ لەسەرەتایەو وادەبینرێت ئێران و ڕووسیا و حەماس لەلایەک و ئیسرائیل و ڕۆژئاوا لەلایەکی تر تادێت بەرەکان یەکلا دەبنەوە هەندێک پشتیوان و هەندێک بێ دەنگ. وڵاتانی عەرەبی بەرهەم هێنی نەوت بێدەنگن، بەڵام میری قەتەر هەڕەشەی کردوە ئەگەر جەنگەکە بەردەوام بێت ئەوا هەناردەی غاز ڕادەگرێت وەک فشار. کەباسی نەوت دەکەین لەململانێی عەرەب ئیسرائیل جەنگی ساڵی ١٩٧٣ مان بیردەخاتەوە، بەڵام بابزانین مێژوو بەهەمان شێوە دەتوانێت خۆی دووبارە دەکاتەوە. بەپێی پێشبینیەکان بۆ نەوت، دیسانەوە ساڵی ١٩٧٣ نابێت، بەڵام هێشتا دەتوانێت وێنایەکی مەترسیداری هەبێت. بابزانین چ کاریگەریەکی دروست کردووە: پێدەچێت نرخی نەوتی خاو دوای هێرشە لەناکاوەکەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل بەرزبێتەوە، بەڵام هێشتا توانایەکی زۆر هەیە بۆ ئەوەی سوودی لێ وەربگرێت.
مێژوو خۆی دووبارە ناکاتەوە، بەڵام زۆرجار قافیە دەکات. لە سەرو بەندی ٥٠ ساڵەی یەکەمین قەیرانی نەوت لە جیهاندا، هاوتەریبیەکانی نێوان ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و ئۆکتۆبەری ١٩٧٣ ئاسانە: هێرشێکی لەناکاو بۆ سەر ئیسرائیل و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، بەڵام لێکچوونەکە لەوێدا کۆتایی دێت. ئابووری جیهانی خەریک نییە تووشی گەمارۆیەکی دیکەی نەوتی عەرەبی ببێت کە نرخی بەرمیلێک نەوتی خاو سێ هێندە بکات، بەڵام هەڵە دەبێت ئەگەر ئەو چانسانە کەم بکەینەوە کە جیهان ڕووبەڕووی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دەبێتەوە.
نیو سەدەی قەیرانی نەوت تێچووی نەوتی خاوی عەرەبی سوک کە بەهۆی هەڵاوسانەوە ڕێک دەخرێت، زۆر دوورە لە لوتکەی خۆی. دۆخەکە شلۆقە و بۆ بازاڕی نەوت هەموو شتێک پەیوەستە بەوەی کە ئیسرائیل چۆن وەڵامی حەماس دەداتەوە کە هێرشەکەی دەست پێکردووە و ئێرانیش کە بە شێوە یەکی ئاسایی تارەکانی ئەو گروپە فەلەستینییە دەکێشێت. هێشتا دەتوانین چەند ئەنجامێکی تاقیکاری دەربهێنین:
١ـ قەیرانەکە دووبارەبوونەوەی ئۆکتۆبەری ١٩٧٣ نییە، وڵاتانی عەرەبی بە یەک دەنگ هێرش ناکەنە سەر ئیسرائیل. میسر، ئوردن، سوریا، سعودیە و باقی جیهانی عەرەبی لە پەراوێزەوە سەیری ڕووداوەکان دەکەن نەک لە قاڵبدان.
٢ـ بازاڕی نەوت خۆی هیچ کام لە تایبەتمەندییەکانی پێش ئۆکتۆبەری 1973ی نییە. لەو کاتەدا خواست لەسەر نەوت لە زیادبووندا بوو و جیهان هەموو توانای بەرهەمهێنانی یەدەگی خۆی تەواو کردبوو. ئەمڕۆ گەشەی بەکاربردن مامناوەند بووە، و پێدەچێت زیاتر خاوبێتەوە بەهۆی ئەوەی ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان دەبنە واقیع. جگە لەوەش، سعودیە و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی توانای یەدەگی بەرچاویان هەیە کە بەکاری دەهێنن بۆ سنووردارکردنی نرخەکان – ئەگەر هەڵبژێرن.
٣- هەروەک چۆن گرنگە، ئەمڕۆ وڵاتانی ئۆپێک هەوڵی بەرزکرد نەوەی نرخەکان نادەن لە چەند دۆلارێکی زیادە زیاتر. ڕیاز ڕازی دەبێت بە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بە ڕێژەی 10-20%ی دیکە، بۆ ئەوەی کەمێک لە سەرووی 100 دۆلارەوە بۆ هەر بەرمیلێک لە 85 دۆلاری ئێستا، لەبری ئەوەی پاڵیان پێبدات بۆ بەرزبوونەوەی زیاتر لە 100% بۆ 200 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. ڕێک پێش گەمارۆی نەوتی ئۆکتۆبەری ١٩٧٣، وڵاتانی ئۆپێک بە شێوەیەکی تاکلایەنە نرخی فەرمی نەوتیان بە ڕێژەی نزیکەی ٧٠% بەرزکردەوە. هەرچەندە گەمارۆکە ئەو توخمەیە کە بە زیندووترین شێوە لە قەیرانەکەدا لەبیر دەکرێت، بەڵام بەرزبوونەوەی نرخەکان بە هەمان شێوە گرنگ بوو.
٤- هێشتا کاریگەری لەسەر بازاڕەکانی نەوت لە ساڵانی 2023 و 2024دا هەیە، دەستبەجێ دەتوانێت کاریگەری هەبێت ئەگەر ئیسرائیل بەو ئەنجامە بگات کە حەماس بە ڕێنماییەکانی تاران مامەڵەی کردووە. لەو سیناریۆیەدا دەکرێت نرخی نەوت زۆر بەرزتر بێت. لە ساڵی ٢٠١٩ ئێران لە ڕێگەی بریکارەکانی یەمەنەوە نیشانیدا کە توانای ئەوەی هەیە بەشێکی بەرچاو لە توانای بەرهەمهێنانی نەوتی سعودیە بخاتە خوارەوە. ئەگەر خۆی لە ژێر هێرشی ئیسرائیل یان ئەمریکادا ببینێتەوە، دەتوانێت هەمان شت بکات کە تۆڵەسەندنەوە.
٥- تەنانەت ئەگەر ئیسرائیل دەستبەجێ وەڵامی ئێران نەداتەوە، پێدەچێت کاردانەوەکانی کاریگەری لەسەر بەرهەمهێنانی نەوتی ئێران هەبێت. لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٢٢ەوە واشنتۆن چاوی لە بەرزبوونەوەی هەناردەکردنی نەوتی ئێران کوێر کردووە و سزاکانی ئەمریکای تێپەڕاندووە. ئەولەویەت لە واشنتۆن دابڕانێکی نافەرمی بوو لەگەڵ تاران. لە ئەنجامدا، بەرهەمهێنانی نەوتی ئێران لەمساڵدا نزیکەی 700 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا بەرزبووەتەوە – دووەم گەورەترین سەرچاوەی دابینکردنی زیادە لە ساڵی 2023، لە دوای تەنها شیلەکانی ئەمریکا. ئێستا پێدەچێت کۆشکی سپی سزاکان جێبەجێ بکات. ئەوە دەتوانێت بەس بێت بۆ پاڵنانی نرخی نەوت بۆ 100 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، و ئەگەری هەیە لەوە زیاتریش بێت.
٦- ڕوسیا سوودمەند دەبێت لە هەر قەیرانێکی نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەگەر واشنتۆن گەمارۆکان بەسەر ئێراندا جێبەجێ بکات، دەکرێت بوار بۆ بەرمیلە گەمارۆدراوەکانی ڕوسیا خۆی دروست بکات، کە هەم پشکی بازاڕ بەدەستبهێنن و هەمیش هەم نرخی بەرزتر بەدەستبهێنن. یەکێک لەو هۆکارانەی کە کۆشکی سپی چاوی لە هەناردەکردنی نەوتی ئێران کوێر کرد، لەبەر ئەوەیە کە ئازاری ڕووسیای داوە. لە بەرامبەردا ڤەنزوێلاش دەتوانێت سوودمەند بێت، کۆشکی سپی سزاکان ئارام بکاتەوە بۆ کەمکردنەوەی فشارەکانی بازاڕ.
٧- ڕێککەوتنە دیپلۆماسییەکەی سعودیە و ئیسرائیل کە زۆرێک بۆ سەرەتای تا ناوەڕاستی ساڵی 2024 قەڵەمیان لەسەر نووسیبوو، زیانێکی گیانی و گیانییە. تەنانەت ئەگەر ڕیاز لە حەماس توڕە بێت، ئەستەمە بزانین محەمەد بن سەلمان شازادەی جێنشین چۆن دەتوانێت گرێبەستەکە لە ناوخۆدا بفرۆشێت. ئەوەش لە بەرامبەردا ئەگەری هەناردەکردنی نەوتی زیاتری سعودیە بۆ یارمەتیدانی تێپەڕاندنی ڕێککەوتنەکە لە واشنتۆن لادەبات. قوربانییەکی دیکەی شەڕی حەماس و ئیسرائیل نزیکبوونەوەی سعودیە و ئێرانە کە خۆی توخمێکی دیکەی دابەزین بوو بۆ نەوت.
٨- لە کۆتاییدا، جیاوازییەکی سەرەکی لە ساڵی 1973، واشنتۆن دەتوانێت سوود لە یەدەگی نەوتی ستراتیژی خۆی وەربگرێت بۆ سنووردارکردنی کاریگەرییەکانی لەسەر نرخی بەنزین و لەسەر هەڵسەنگاندنی پەسەندکردنی سەرۆک جۆ بایدن. ئەگەر بەهۆی گرژییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نرخی نەوت بەرزبێتەوە، ئەوا کۆشکی سپی بە دڵنیاییەوە دەست بە یەدەگی نەوتی کۆگاکراویەوە دەگرێت. هەرچەندە لە نزمترین ئاستدایە لە ماوەی ٤٠ ساڵدا، بەڵام هێشتا نەوتی یەدەگەکە بەشی ئەوەندەی هەیە کە بتوانێت مامەڵە لەگەڵ قەیرانێکی دیکەدا بکات.
لەکۆتایدا دەگەینە ئەو ئەنجامەی ئەگەر ئیسرائیل و ئەمریکا بیانەوێت تۆڵە لەئێران بکەنەوە و بەتایبەت ئەمریکا گەمارۆی نەوتی لەسەر ئێران توندبکاتەوە و هەناردە کەم بێتەوە ئەوا نرخی نەوت بەرز دەبێتەوەو بەقازانجی فرۆشیارانی نەوت بەتایبەت ڕووسیا دەشکێتەوەو بەزیان بەدووجار بۆ ئەمەریکاو هاوپەیمانەکانی لەلایەک هەڵاوسان لەنرخەکان دروست دەبێت لەلایەکی تر ڕووسیا بەهۆی داهاتی نەوتەوە ماشێنی جەنگەکەی بەهێزتر دەکات دژی ڕۆژئاوا. جوڵە وبڕیارەکانی ئەمەریکاو ئیسرائیل ئەنجامەکان دیاری دەکەن. کاریگەری لەسەرهەرێمی کوردستان چی دەبێت؟
١- لەڕووی ئابوریەوە بۆ هەرێمی کوردستان گرنگ دەبێت ئەگەر ئاراستەکە بەرەوبەرزبوونەوەی نرخی نەوت بڕوات ئەوا ئەمریکا هەوڵ و گوشارەکانی زیاتردەکات بۆ هەناردە کردنەوەی نەوتی هەرێمی کوردستان بۆ دابەزاندنی نرخی نەوت لەبازاڕی جیهان.
٢- لەڕووی سیاسی یەوە جارێکی تر گرنگی جیۆپۆلەتیکی و وزەی باشوری کوردستان بۆ ڕۆژئاوا دووپات بووەوە چونکە هەرجەنگێک لەگەڵ ئیسرائیل دا وادەکات دۆست و دوژمنە کانیان یەکبگرن دژیان و تەنها کوردە کە دۆستێکی هەمیشەیی متمانە پێکراوە .
هیوادارم بڕیاربەدەستانی کورد لەسەرە داوی هەموو ململانێکان بگەن و بەپێی بەرژەوەندی باڵای نەتەوەو نیشتمانەکەمان بڕیار بدەن.
