ئەو گرفتەی بۆ پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی ئێراقدا دروستبووە، بەهۆی مادەی 11ـی یاساکەیە، کە پشکی هەرێمی کوردستانی بەستووەتەوە بە خەرجیی راستەقینەی 15 پارێزگاکانی ئێراق، ئەوەش لەدوای لێدەرکردنی خەرجی سیادی و حاکیمە، ئینجا پشکی هەرێمی کوردستان بە رێژەی 12.67٪ لە خەرجیی راستەقینەی 15 پارێزگاکە دیاریدەکرێت.
“گرفتەکانى دارایى لە نێوان هەولێرو بەغداد”
پرسی پەیوەندیی دارایی لەنێوان بەغدا و هەرێمی کوردستان و مووچە، سەرۆک وەزیرانى ئێراق لەوبارەیەوە ڕایگەیاند ئێمە رێککەوتووین گوتەبێژ و سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران و وەزیرەکان هیچ بڕیارێک لە دەرەوەی یاسا نەدەن، یاسای بودجەمان هەیە، یاسای بودجە لە مادەى 12وە و ئەو مادانەی کە پەیوەندییان بە هەرێمەوە هەیە، شتێک نییە بەناوی پارەدارکردنی مووچە بێت، ناوی پارەدارکردنی پشکی هەرێمی کوردستانە کە 12.67٪ە و لە خەرجیی گشتی پارەدار دەکرێت، دەوڵەت و پارێزگا و وەزارەتەکان و دامەزراوەکان چەند خەرج دەکەن، هەموو مانگێک رێژەی 12.67٪ـی لێ دەردەکەن و بۆ هەرێمی کوردستانی دەنێرین، روونە ئەمە، ئەمە یاسای بودجەی ساڵی 2023، 2024 و 2025 و وەزیران و وەزیری دارایی پابەندن جێبەجێی بکەن.
کاتێک دێین و ئەو یاسایە وەکو خۆی جێبەجێ دەکەن گرفت هەیە، کە پەیوەندییان بە مادەکان و سرووشتی داهاتە نەوتییەکان و نانەوتییەکان و شایستەکانی هەرێمی کوردستانەوە هەیە، ئەمڕۆ هەرێمی کوردستان پارەی زیادەی نییە تاوەکو کارەکانی پێ بەڕێوەببات، چی لە داهاتەکانەوە دەستدەکەوێت کاروبارەکانی هەرێمی پێ بەڕێوەدەبات، لە وەزارەتەکان، پارێزگاکان و شایستەکان و ئاسایش و خزمەتگوزارییەکان.
سەبارەت بە گرفتى مووچە حکومەتى ناوەند ڕاىگەیاند لێرە ئێمە کە لەبەردەم ئەم کێشە یاساییە دەوەستین کە رێگەمان نادات لە بەردەوامبوون لە کرداری پارەدارکردن بەپێی ئەو داڕشتنە، کێشەی داواکردنی مووچە دەردەکەوێت، لێرە لە بابەتی مووچە ئێمە لەبەردەم بەرکەوتەی نیشتمانی و ئەخلاقیداین. بەپێی دەسەڵاتەکان ناتوانین بەسەر یاسادا باز بدەین، بەڵام دەسەڵاتی ئەنجوومەنی وەزیرانە کە قەرز بدات، قەرز بداتە هەرێمی کوردستان تاوەکو مووچەی فەرمانبەرانی خەرجبکات، ئەمە لە دوایین کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیران بڕیارمان لەبارەیەوە دا.
“گرفتەکانى یاساى بودجە”
یاسای بودجەی گشتیی ئێراق ناکۆکیی قووڵی خستووەتە نێوان حکومەتی ئێراق و هەرێمی کوردستان، چەمکی خەرجیی کردەیی “الانفاق الفعلي” هۆکارێکی سەرەکیی ناکۆکییەکەیە. ئەم دەستەواژەیە تاوەکو ساڵی 2013 لە بودجەی ئێراقدا نەبووە، لە ساڵی 2015 وە ئەم دەستەواژەیە زیادکراوە نە (لەدەستوور نەلە قانونى ئیدارەدانى دارایى دەوڵەت ) نیە و لە هەموو یاسای بودجەکانی دواتریشدا دووبارەبووەتەوە، ئێمە لە هەرێمی کوردستان کێشەمان لەگەڵ ئەو بڕگەیە نەبووە، لەبەرئەوەی لەو ساڵانەدا پشکی هەرێمی کوردستان وەکو ئەمساڵ لە بەغداوە نەنێردراوە.
گرفتی دەستەواژەی ‘خەرجیی راستەقینە’ لەوەدایە لە پارێزگاکانی ئێراق جگە لە خەرجیی مووچە، پارەیەکی ئەوتۆی دیکەیان بۆ خەرج ناکرێت و زۆربەی کات بودجەی وەبەرهێنانیش خەرج ناکرێت، ئەو یاسایە لە خولی سێیەمی پەرلەمانی ئێراق بەو پاساوە زیادکرا کە ئەو بڕە بودجەیەی دەنێردرێتە هەرێمی کوردستان، لە کۆتایی ساڵدا پاکتاو ناکرێتەوە بۆ ئەوەی زیادەکەی بگەڕێتەوە خەزێنەی گشتی.
بەپێی داتاکانی وەزارەتی دارایی ئێراق، لە شەش مانگی یەکەمی ئەمساڵ 47 ترلیۆن دینار خەرجکراوە کە لەو پارەیە 27 ترلیۆن دیناری بۆ خەرجی سەروەری و حاکیمە بووە و تەنیا 20 ترلیۆن دیناری بۆ خەرجی راستەقینە بووە، لەو 20 ترلیۆن دینارە 12.67٪ـی پشکی هەرێمی کوردستان دیاریکراوە.
هەرێمی کوردستان دەبێ چارەسەری دەستەواژەی ‘خەرجیی راستەقینە’ لە بودجەی گشتیدا بکات ئەوە یەکەم ساڵە یاساکە بە کردار جێبەجێدەکرێت، ئەگەر لە ئێستاوە هەرێمی کوردستان چارەسەری نەکات، بۆ ساڵانی داهاتوو و لە بودجەی دوای ساڵی 2026ـیشدا جارێکی دیکە بەرۆکی هەرێمی کوردستان دەگرێتەوە.
ئەگەر هەرێمی کوردستان بە بەڵگە بیسەلمێنێت زیادکردنی دەستەواژەی خەرجیی راستەقینە لە مادەی 11ـی بودجەی ئێراق زیانی بە هەرێمی کوردستان گەیاندووە، دەتوانێت لە دادگای فیدراڵی سکاڵا لەسەر ئەو بڕگەیە تۆمار بکات و ئەگەری بردنەوەی لەو سکاڵایەش بەهێز دەبێت. هەر لەنێو بودجەی گشتیی ئێراقدا، ژمارەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان بە 658 هەزار و 189 کەس هەژمار کراوە، ئەوە لەکاتێکدایە حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاندووە، زیاتر لە یەک ملیۆن فەرمانبەری هەیە، ئەو ژمارە فەرمانبەرە بۆ کۆنووسێکی ساڵی 2023ـی هەردوو دیوانی چاودێری دارایی هەولێر و بەغدا دەگەڕێنێتەوە.
دوایین میلاکی هەرێمی کوردستان کە لەلایەن دیوانی چاودێریی دارایی حکومەتی فیدراڵییەوە پەسندکراوە، بەپێی کۆنووسی دیوانی چاودێریی هەرێمی کوردستان و ئێراق بووە کە لە ساڵی 2013 ئامادەکراوە و لەدوای ئەم ساڵەوە میلاکی فەرمانبەرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان هەر گۆڕانکارییەکی بەسەردا هاتبێت، لەلایەن دیوانی چاودێریی دارایی ئێراقەوە پەسند نەکراوە
ئەمڕۆ کە 19ـی ئەیلوولی 2023ـیە، تائێستا مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان مووچەی تەممووز و ئابیان وەرنەگرتووە. حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت، مووچە لە ئەستۆی حکومەتی ئێراقدایە و ئەو حکومەتە پابەندی یاسای بودجە و رێککەوتنەکان نابێت. بەپێچەوانە حکومەتی ئێراقیش حکومەتی هەرێمی کوردستان بەپابەندنەبوون تۆمەتبار دەکات
سەرۆکوەزیرانی ئێراق لەگەڵ ئەوەی ئاماژەی بۆ پابەندیی ئێراق لە بەرامبەر هەرێمی کوردستان، بەڵام هیچ بەڵێنێکی ئەوتۆی بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران نەدا و گوتی: “ئێمە پابەندین بە بەرپرسیارێتییمان لەبەرامبەر هاووڵاتییانمان لە هەرێمی کوردستان، نە موجامەلە و نە گوتاری دیپلۆماسییە، بەڵام ئەوە پێویستی بە کەشی متمانەپێکردن هەیە، کەشی دیالۆگ هەیە، نەوەک لێدوان و راگەیێندراو و تۆمەتبارکردن.”
سەبارەت بە هەوڵەکانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێراقیش کە هاتووەتە سەر هێڵ بۆ چارەکردنی ئەو کێشانەی لە دوای چوونە بەرکاری یاسای بودجەوە لەنێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی ئێراق دروستبووە.
ئەنجوومەنی نوێنەران داوایکردووە وەزیری دارایی حکومەتی ئێراق و هەرێمی کوردستان ئامادەبن لە کۆبوونەوەی لیژنەی دارایی و راپۆرت پێشکێش بکەن، هەر راسپاردەیەک لە ئەنجوومەنی نوێنەرانەوە بێت لە دەرەوەی ئەو چوارچێوەیە، حکومەت جێبەجێی دەکات، جگە لەوە ئێمە رێکار و میکانیزمەکانمان لەبەردەستە کە پشتیوان بەخوا قەیرانەکە و نەهامەتییەکانی هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان کەمدەکاتەوە.هەرچەندە بانگ کردنى وەزیرى دارایى بۆپەرلەمانیک کەوەزیرەکەىدارایى حکومەتى هەرێمى کوردستان متمانەى لێوەرنەگرتووە یاسایى نیە، نەچونیشى دەبێتە بیانویەک بەدەست حکومەتى ناوەند بۆئاستەنگ دروست کردن لەسەردانیشتى وەفدەدارایى و تەکنیکیەکان .
لە سەرەتاى ئەمساڵەوە، بەغدا دوو تریلیۆن و 598 ملیار دینارى وەک پشکى هەرێمى کوردستان رەوانە کردووە، کە بڕیارە لەگەڵ شایستەى دارایی هەرێمى کوردستان لەسەر بەغدا، پاکتاو بکرێت و بە ناردنى ئەو بڕە پارەیەى دیکە بۆ مانگەکانى 9 و 10 و 11 ، تێکڕاى ئەو بڕە پارەیەى بەغدا وەک قەرز لە ئەمساڵدا لەسەر هەرێمى کوردستان هەژماریکردووە، دەگاتە چوار تریلیۆن و 698 ملیار دینار.
پشکی هەرێمی کوردستان لە یاسای بودجەدا مانگانە زیاتر لە تریلیۆنێک و 300 ملیار دینارە بەگوێرەی ئەو ژمارەیەی لە بودجە بۆ مووچەخۆرانی ئێمە دیاریکراوە، هەموو مانگێک تەنیا بۆ مووچە 940 ملیارمان بۆ دانراوە، بەڵام بەگوێرەی خەرجیی فیعلی بێت، مانگانە 598 ملیار دینار زیاترمان بەرناکەوێت [لە بودجەی ئێراق].
“دەرئەنجام”
هەرێمی کوردستان، بۆ مووچە مانگانە پێویستی بە 940 ملیار دینارە، بۆ پڕکردنەوەی ئەو کورتهێنانەش، پشت بە داهاتی نێوخۆ دەبەستێت، کە مانگانە نزیکەی 300 ملیار دینارە، ئەو پارەیە تەنیا بۆ مووچەیە نەک بۆ خزمەتگوزاریی دیکە. بەغدا هەموو پارەکە بەیەکەوە ناخاتە سەر هەژماری بانکیی حکومەتی هەرێمی کوردستان و وەکو ڕوون بۆتەوە ئەو دوو ترلیۆن و 100 ملیار دینارەیە، لەبەرئەوەی بۆ سێ مانگە، ئەگەر ئێراق بە یەکجار بینێرێت، کێشەی پارەی کاشی بۆ دروستبێت، بۆیە مانگانە 700 ملیار دەخرێتە سەر هەژماری حکومەتی هەرێمی کوردستان.
وەزیری دارایی ئێراق راسپێردراوە بۆ نووسراوکردن بۆ بانکەکانی رەشید و رافیدەین بۆ دابینکردنی پارەکە و چاوەڕوان دەکرێت لەئەمڕۆە رێکارەکان دەستپێبکەن و وەزارەتی دارایی نووسراوەکە بکات.
ڕۆژى یەکشەممە 17-09-2023 وەزارەتی دارایی ئێراق بە فەرمی داوای خەرجکردنی مووچەی مانگی نۆی کردووە و هەرێمی کوردستانیش ئامادەکاریی دەکات بۆ دابەشکردنی مووچەی مانگەکانی حەوت و هەشت.
لەبارەی ئەو ئەو بڕە پارانەی ئەمساڵ وەکو قەرز لەلایەن بەغداوە بۆ مووچەی فەرمانبەراون بە هەرێمی کوردستان دراون، ئەو قەرزانە سوودی بانکییان نایەتە سەر، هەرچەند خاوەنی ئەو بانکانەی کە قەرزەکەیان داوە بە هەرێمی کوردستان دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە سووی بخەنە سەر، بەڵام ئەوانیش رەچاوی ئەوە دەکەن کە نابێت بارگرانی لەوە زیاتر بکەوێتە سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان.
