“بۆچی شۆڕشی ئەیلول شكستی خوارد؟”
پ. هۆكارە هەرێمییەكان
هۆكارێكی تری شكستی شۆڕشی ئەیلول، ناوچەیی یان بە واتایەكی تر هەرێمی بوو. لە دیارترین هۆكارە هەرێمییەكانیش دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران بوو، كە تا ئەو كات تاكە پشتیوانی دارایی و جەنگی و سیاسی شۆڕشەكە بوو. دیارە بۆ وڵاتی ئێران ئاسایی بوو، لە هەر كاتێكدا بێت پشت بكاتە شۆڕش، چونكە نە هاونەتەوەو هاوزمانی بوو، تا پشتی تێنەكات و بە سەركەوتنی بگەیەنێت. نە قەرزاریشی بوو، تا لەبەر قەرزەكانی پشتی تێنەكات، بەڵكو تەنیا بۆ كۆمەڵە هۆكار و بەرژەوەندییەكی خۆی بۆ ماوەی ساڵانێك پشتیوانی كرد، چونكە ئەو شۆڕشە، شەڕی نەیارەكەی دەكرد، كە دەوڵەتی ئێراق بوو، بۆیە مەبەستی بوو لە رێگای ئەو شۆڕشەوە لاوازی بكات و بە لاوازی چۆك بۆ دەوڵەتەكەی دابدات. دواجاریش هەر وا دەرچوو، شۆڕشی ئەیلول بە ئاستێك حكومەتی ئێراقی لاواز كرد، تا ناچار بوو مل بۆ سەرجەم داواكانی دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران، كەچ بكات و لە داواكانی لانەدات. لەم دۆخەشدا دەكرێت بپرسین، كە ئایا سەركردایەتی شۆرشی كوردیش ئەوەندە بێ پلان بوو، بیر لەوە نەكاتەوە، جێگرەوەیەك بۆ ئەو دەوڵەتە بدۆزێتەوە؟ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە، دەبێت بڵێین: بەداخەوە دۆخی ئەو كاتەی جیهان بە جۆرێك بوو، كە دەرفەتی وا بۆ كوردو شۆڕشەكە نەهاتەپێش، جێگرەوەیەكی دیكەی هەرێمی بۆ دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران بدۆزێتەوە.
جارێك وڵاتی توركیا بەهۆی بوونی پێكهاتەی كورد، كە سێ یەكی دانیشتوان و خاكەكەی بوو، دژی هەر خەبات و ڕاپەڕین و شۆرشێك بوو، كە لە هەر بەشێكی خاكی كوردستان و لەبندەستی وڵاتانی دراوسێی بەرپابێت. ئەوەش بەهۆی ئەوەی، كە بە زیان بۆ ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەكەی كۆتایی دەهات. هەروەها دۆخی ئەو كاتەی وڵاتەكەش بە ئاستێك بوو، كە نێوانی لەگەڵ هەردوو دەوڵەتی ئێران و ئێراق خراپ نەبوو، بۆیە كاتێك هەردوو دەوڵەت رێكەوتن، ئیتر لە بەرژەوەندی ئەو دەوڵەتە بوو، بەو رێكەوتنە ئاشتی بۆ ناوچەكە بگەڕێتەوەو وڵاتەكەی لە پریسكی هەر شەڕ و نائارامییەك دوور بكەوێتەوە. نەوەك بە پشتیوانی لە شۆڕشی ئەیلول، ناڕەزایی دوو دەوڵەتی هاوسێی بێتەسەر و دواتر ڕای گشتی كوردی وڵاتەكەی لەسەری بووروژێت، كە تا ئەو كات بە (توركی چیایی) ناسرابوون، نەك كورد.
وڵاتی سوریاش وەك وڵاتێكی هەرێمی، بەهۆی دەسەڵاتداری پارتی بەعسی عەرەبی سوشیالیستی، كە هەمان پارتی دەسەڵاتداری ئێراقی بوو، لە دژی هەر خەبات و شۆڕشێكی كوردی بوو. تەنانەت مافی ڕەگەزنامەی سووری بە كوردەكانی وڵاتەكەی نەدابوو. سیاسەتی ئەو كاتەشی بەو ئاراستەیە نەبوو، پشتیوانی لە هیچ شۆڕش و خەباتێكی كوردی بكات. پەیوەندییەكانیشی لەگەڵ دەوڵەتی ئێراق، ئاسایی و تا ئەو كات، ڕووی لە تێكچوون نەكردبوو. هەربۆیە دۆخی وڵاتانی هەرێمی لەو كاتەدا وەهابوو، كە پشتیوانی لە شۆڕشی كوردی باشووری كوردستان نەكەن.
بە هەموو ئەو پێوەرانە شۆڕش بێ پشتیوانی هەرێمی مایەوە و دووچاری شكست هات. ئەو بۆچوونانەشی پۆچەڵكردەوە، كە كورد بتوانێت، درێژە بە شۆڕش بدات، تا ئەو كاتەی پشتیوانی هەرێمی بۆ پەیدا دەبێت، چونكە لەلایەك دیار نەبوو، ئەو پشتیوانییە، كەی دەبێت. لەلایەكی دیكەوە دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران، نەك هەر بڕستی پشتیوانی لە شۆڕش بڕی بوو، بەڵكو ئامادەبوو شەڕی هەموو ئەوانە بكات، كە پشتیوانی لەو شۆڕشە دەكەنەوە. هەربۆیە ئەو ڕایانەی باسیان لە هەڵەی سەركردایەتی كورد كردووە لەو كاتەدا، كە دەبوا بڕیاری كشانەوە لە شۆڕش و شەڕ نەدات، جگە لە قسەیەكی بێبنەما و ڕایەكی بێ كردار هیچی دی نەبوو. ئەمەو جگە لەوەی بەردەوامی شەڕ، زیانە مرۆیی و ژینگەییەكانی باشووری كوردستانی، زۆر زیاتر دەكرد، لەوەێ بەدەست دەهات.
جیاواز لەو هۆكارانەش، گرێدانی شۆڕشی ئەیلول بە رێكەوتنامەیەكی نێودەوڵەتی وەك (جەزائیر)، هەروەها (سێ) دەوڵەتی هەرێمی (ئێران، توركیا، سوریا)، كە هەریەكەیان كێشەی خۆی لەگەڵ كوردی وڵاتەكەیان هەبوو، بەشێكی خاكەكەیان خاكی كوردان بوو، ئەگەر لە هەر بابەتێكی سیاسی یان سەربازی یان ئابووری و تەنانەت ئایینزای كیشەیان هەبووبێت، لە بابەتی كورد و لێدانی هەر شۆڕشێكی كوردی یەك هەڵویست بوون. تەنانەت لەو بوارەدا ئامادەبوون پشتیوانی لە یەكتر بكەن و بوار نەدەن، لە هیچ وڵاتێكیان نەك شۆڕش، دەنگی یەك كوردیش بەرز نەبێتەوە، سا چ بگات بە شۆڕشێك، كە ناو و میژوو و هێزەكەی نەك هەر گەیشتبووە رێكخراوی ئوپێك، بەڵكو گەیشتبووە زۆرێك لە وڵاتانی جیهانی بڕیار بەدەست لەوانە (ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و یەكێتی سۆڤیەت)و دەیان وڵاتی تر.
