“بۆچی شۆڕشی ئەیلول شكستی خوارد؟”
ب. هۆكارە ناوخۆییەكان لەسەر ئاستی گشتی:
هۆكارە ناوخۆییەكان لەسەر ئاشتی گشتی كەم و بێ كاریگەر نەبوون، بەتایبەت كۆمەڵگای كوردەواری لەو كاتەدا، كە وەك چۆن لە ڕابردوودا هۆكارێكی گرنگی هەڵایسان و بەردەوامی شۆڕش بوون، لەهەمانكاتیشدا هۆكارێكی گرنكی شكستەكەی بوون، بەهۆی ئەوەی كۆمەڵگای كوردی لەو كاتەدا كۆمەڵگایەكی خیڵەكی هۆزگەری و ناوچەیی بوو. واتە هەر خێڵ و هۆز و بنەماڵەیەك، دەسەڵاتداری ناوچەیەكی دیاریكراو بوون، كە لەلایەن سەرۆكی خیڵ یان هۆزەكەوە بەڕێوەدەبرا. هەروەها لەلایەن سەرۆكی خیڵ یان سەرۆكی هۆز یان سەرۆكی بنەماڵەكەشەوە پشتیوانی بۆ شۆڕشەكە، یان دژایەتی دەكرا. ئەوانیش لە بەرژەوەندی خۆیانەوە سەیری شۆڕشەكەیان دەكرد، بۆیە كاتێك داوایەكیان لەلایەن سەرۆكی شۆڕشەكە پشت گوێ بخرایە، یان ڕەتبكرایەوە، یەكسەر پەرچەكرداریان دەنواند.
پەرچەكردارەكەش گەڕانەوە بوو بۆ لای حكومەتی ئێراق. تەنانەت هەندێكجار كێشەی نێوان دوو خێڵ یان دوو هۆز و دوو بنەماڵە كاریگەری لەسەر شۆڕشەكە هەبوو. یەكێك لەوانە خاوەن ماف و ئەویتریان پەلاماردەر بوو، بۆیە لەحاڵەتی پشتیوانی شۆڕش و خودی (مستەفا بارزانی) لە یەكێكیان، ڕاستەوخۆ ئەوی تریان پاڵی دەدایە پاڵ حكومەتی ئێراق. لەنێو ئەو دۆخە كۆمەڵایەتییەدا شۆرشی ئەیلول، تا گەیشتە ساڵی (1975)، دەیان هۆزو تیرەو بنەماڵە، گەڕانەوە بۆ لای حكومەت و بڕیاری شەڕیان لە دژی شۆڕشی ئەیلولدا، وەك بەشێك لە سەرۆك هۆز و كەسایەتییەكانی (زێباری، هركی، رێكانی، سورچی، خۆشناو، جاف، هەمەوەند، جەباری، زەنگنە،….تاد) كاریان لەسەر كرد.
لەلایەكی دیكە زۆرینەی كۆمەڵگای كوردی گوندنشین و بەشێكی كەمیان شارنشین بوون. گوندنشیانی ژێر دەسەڵاتی شۆڕش لە ناوچەی بادینانەوە تا ناوچەی گەرمیان، تەواو ماندوو بوون، چونكە بە دریژایی (14) ساڵی شۆڕشەكە، گوند و ناوچەكانیان لەبەردەم هێرشی فڕۆكە جەنگییەكان و هێزی چەكداری حكومەتی ئێراقدا بوون. ئەمەو جگە لەوەی ئەركی شۆڕشیش هەر بەسەر ئەو گوندنشیانەوە بوو. ئەو دۆخەش بڕستی لە زۆریان بڕیبوو، ئەگەرچی تا واژۆكردنی رێكەوتنامەی جەزائیریش هەر وورەیان بەرز بوو، بەڵام ئیتر دوای ئەو ڕووداوە بڕسیتان لێبڕا. ئەمەو شارنشینەكانیش، كە تەنیا بە دارایی و وورە و قسە لەگەڵ شۆڕش و شەڕ بوون، نەك بە كردار و هێزی مرۆیی تەواو، دوای ئەو ڕووداوە، نەیاندەتوانی لەژێر چاودێری توندی دەزگا ئەمنی و سەربازییەكانی حكومەتی ئێراقدا، پشتیوانی ڕاستەوخۆی شۆڕش بن. تەنانەت بەشێكیشیان ئامادە نەبوون، لێرە بەدوا ماڵ و حاڵی خۆیان لەوە زیاتر بكەنە قوربانی شۆڕش. ئەمەو جگە لەوەی پشتیوانی ئەوانیش بۆ شۆڕشەكە، هەر بارێكی قورس بوو بەسەر گوندنشیانەوە، چونكە دواجار ئەوان زەمینەی پەیوەندی نێوان شارەكان بوون بە هێزی پێشمەرگەی كوردستان و شۆڕشەكەوە.
خاڵێكی گرنگی تر، كە كاریگەری لەسەر كۆی شۆڕشەكە دروستكرد و لەو ساتەوەختەدا ڕایگرت، نەبوونی پایەیەكی ئابووری گرنگ بوو، تا خەرجی شۆڕشەكە و شەڕە بەردەوامەكانی دابین بكات. ئەوەش لە بێدەسەڵاتی سەركردایەتی شۆڕش و بێ پلانی ئەوان نەبوو، بەڵكو بەهۆی ئەو دۆخانەوە بوو بەسەریدا سەپابوو. لەلایەك پیلان و شاڵاو و شەڕی بەردەوامی هێزەكانی سوپای ئێراق لە دژیان، دەرفەتی ئەوەی پێنەدان كار لەسەر پایەی ئابووری دوور مەودا بكەن و كارێك بكرێت شۆڕشەكە لەسەر پێی خۆی ڕاوەستێت.
لەلایەكی دیكەوە دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێرانیش نەیدەویست و نەیدەهێشت سەركردایەتی شۆڕش خاوەنی پایەیەكی ئابووری گرنگ و بەهێز بێت، تا بكەوێتە سەر پێی خۆی و بۆ لای نەگەرێتەوە. لەم بوارەشدا دەزگای ساواكی ئێران ڕۆڵی بەرچاوی گێڕا، تا ئەوە ڕوونەدات. ئەوەش بەهۆی چاودێری ووردی لەسەر كۆی دۆخی شۆڕشەكە و سەركردایەتییەكەی، هەر لە ژمارەی هێزی پێشمەرگە، تا پلان و شەڕ و بەرەنگارییەكانی و توانای مرۆیی و ئابووری و فەرهەنگی خەڵكەكەی دەگات. ئەوانەش لەخۆڕانەبوون، بەڵكو دەیانوویست بەو ئاستە بەهێزبێت، تا لە ژێر هەژموونی دەوڵەتەكەیان دەرنەچێت. هەروەها نەبێتە هێزێكی كاریگەر و ئابوورییەكی تۆكمە و دواتر ببێتە كێشە بۆ دەوڵەتەكەیان. ئەو حاڵەتەش وا لە پێكهاتەی كوردی دەوڵەتەكەیان بكات، دەست بدەنە ڕاپەڕین و شۆڕش و ئەوانیش داوای سەربەخۆیی بكەن.
هەربۆیە هەموو هەوڵی ئەو دەوڵەتە بۆ ئەوەبوو، لەڕێگای شۆڕشی ئەیلولەوە، دەوڵەتی ئێراق لاواز بكات، نەوەك كوردی باشووری كوردستان بە مافەكانی و سەربەخۆیی بگات. دیارە ئەگەر هەندێكیش ڕەخنەی ئەوەیان لە شۆڕشەكە و سەركردایەتییەكەی گرتبێت، كە بۆچی پشتیوانی دەوڵەتێكی وەهایان قبوڵكرد و كەوتنە ژێر كاریگەری؟ ئەوا لە كورتترین وەڵامدا ئەوەندە بەسە، كە بڵێین: ئاخر جگە لە دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران لەو كاتەدا، چ دەوڵەت و هێزێكی تری هەرێمی و جیهانی ئامادە بوو پشتیوانی لە شۆڕشی كوردی باشوور بكات؟ هەربۆیە كاتێك ئەو دەوڵەتە لە ماوەی (14) ساڵی ڕابردوودا بەو دیدگایەوە كاری بۆ شۆڕشی ئەیلول كردبێت، ئاسایی دوای پشت تێكردنی، دەیتوانی كۆتایی بە شۆڕشەكەش بهێنێت.
