“پێشەکی”
گومان لەوەدا نییە راگەیاندن رۆڵێكی گەورەى لەرووبەرووبوونەوەى قەیران و كارەساتەكان هەیە، هەوڵى میدیایی زۆر چالاكانە بەشدار دەبێ لە سوككردنەوەى قەیرانەكان لە رێگەى بڵاوكردنەوەى راستییەكان و رێگرى لە بڵاوبوونەوەى پڕوپاگەندەى مەبەستدار كە دەبێتە هۆى خراپتركردنى دۆخەكە، قەیران دۆخێك کە ترس و گومان دێننە ئارا و ژینگەیەكی بەپیت دروست دەكەن بۆ گەشەسەندنى پڕوپاگەندەى وا كە دۆخەكە خراپتر دەكات، ئەوەش وا پێویست دەكات هاووڵاتیان زیاتر ئاگادار بكرێنەوە و بەئاراستەى چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكە و بۆ نێوبردنی لایەنە خراپەكەى ئاراستە بكرێن، ئا ئەوەش پێویستى بە بووونی پلانی میدیایی كارا هەیە لە چوارچێوەى پلانی میدیایی پێشوەختە بۆ خۆبەدوورگرتن لە لایەنە خراپەكان.
رۆڵى سەرەكی میدیا لە بەرەنگاربوونەوەى قەیرانەكاندا لەرێگەى پلانی میدیایی پێویستى بە پلانێكی تووندوتۆڵ هەیە، كە هەڵگری پەیامی میدیایی باوەڕ پێهێنەربێت كە زانیارى و داتای تەواوى ساختەنەكراو بدات بە جەماوەر، لەدوایشدا کۆمەلێک ئەرکی دەکەوێتەسەر شان کە پێویستە بە شێوەیەکی راست و دروست ئەنجامیان بدات.
“پەیوەندی نێوان قەیران و ڕاگەیاندن”
راگەیاندن، بەیەكێك لە ئامرازە گرنگەكان دادەنرێت كە زۆرێك لە حكومەتەكان لە دنیادا لەكاتی سەرهەڵدانی قەیرانەكاندا پەنای بۆ دەبەن، هاوكاتیش ستراتیژیەتی درێژخایەنی راگەیاندن دادەنێن بەهاوكاری دامەزراوەكانی راگەیاندن لەوڵاتد،ا بەئامانجی رووبەروبونەوەی قەیرانەكان. (جاستن فوكس) لە وتارێكی زانستیدا روونیكردۆتەوە كە راگەیاندن و داهێنانە تەكنۆلۆژییەكان هەروەك چۆن كاریگەرییان لەسەر بازرگانیكردن و مۆدێلەكانی بازرگانیكردن دروستكردووە، بەهەمان شێوە رۆڵی زۆریان هەبووە لەئیدارەدانی ئەو قەیرانە دارایی و بازرگانییانە لەماوەی ساڵانەی رابردوودا سەریان هەڵداوە، بەتایبەتی لەساڵی (2007)ـەوە كە بەسەرەتای سەرهەڵدانی قەیرانە داراییەكان دانراوە، کەواتە پەیوەندی نێوانیان پەیوەندیەکی تەواوکاریە.
“نموونە لەبارەی ڕۆڵی ڕاگەیاندن لەکاتی قەیراندا”
یەکەم: کاتێک لە ساڵی 2015 فەرەنسا تووشی هێرشی تیرۆڕستی بوو، سەرۆکی فەرەنسا (فرانسو هۆڵاند) و سەرۆک وەزیرانی فەرەنسا و تیمی حکومەت رۆڵێکی باش و کارایان هەبوو لە بەرێوەبردنی قەیران لە رووی میدیاوە، توانیان لە رێگەی ئامادەییان لە میدیا بەشێوەیەکی چڕ بەردەوامبن لە پەیوەندی بە خەڵکەوە بە تایبەت لەڕێگەی تویتەرەوە نموونەیەکی باش لە بەرێوەبردنی قەیران نیشان بدەن.
دووەم: (جولیان میرسیلی) لەتوێژینەوەیەكدا نمونەی قەیرانی دارایی كۆماری ئیرلەنداو رۆڵی راگەیاندن لەئیدارەدانی ئەو قەیرانەدا رووندەكاتەوە و ئاماژەی بۆ ئەوەكردووە كە راگەیاندن پێویستە رۆڵی پاسەوانی دەرگا ببینێت لەچاودێریكردنی قەیرانیی دارایی كە لە ئیرلەندا نەیتوانی ئەو رۆڵە ببینێ تا كاتی لەدەستدانی ژێڕخانی ئابووریی و بازرگانی وڵات، هەروەها نمونەی وڵاتانی ئەرجەنتین و سویسراو ئەڵمانیا و ئیسپانیا دەهێنێتەوە كە دامەزراوەكانی راگەیاندن نەیانتوانی ئاگاداركردنەوەی پێویست بدەن بەر لەروودانی هەڵاوسان و تێكشكانی ئابووری.
سێیەم: هەروەها (جولیان میرسیلی) پێیوایە كە راگەیاندنی ئەهلی و سەربەخۆ بە بەراورد بە راگەیاندنی دەوڵەت دەتوانێت رۆڵی زیاتر ببینێت لە ئیدارەدانی قەیرانەكاندا و بەتایبەت قەیرانی دارایی، كە گرنگترین هۆكارەكانیشی گەراندۆتەوە بۆ ژێرخانی ئابووری راگەیاندنی سەربەخۆ كە پشت ئەستورە بە بازرگانیی و ئابووری باشی كۆمپانیا و بازرگانان، چونكە بەشێكی زۆری ئەو راگەیاندنیانە خاوەندارێتیان بۆ سەرمایەداران و بازرگانان دەگەڕێتەوە، جگە لەوەی دەبنە سەرچاوەیەكی باشی ریكلامكردن و داهاتی ئابووری ئەو راگەیاندنیانە، بەڵام بەپێچەوانەوە راگەیاندنی دەوڵەتی كەمتر پێویستی بەو بازاڕە ئابوورییە هەیە.
“ئەرکەکانی ڕاگەیاندن لە کاتی قەیراندا”
بەشێوەیەكی گشتی پسپۆڕان كۆكن لەسەرئەوەی كە راگەیاندن لەكاتی سەرهەڵدانی قەیرانەكاندا، ئەركی جیاوازی دەكەوێتە ئەستۆ، لەگرنگترین ئەو ئەركانەش:-
1- بڵاوكردنەوەی زانیارییەكان: لەم قۆناغەدا راگەیاندن هەنگاو بەهەنگاو زانیارییەكان دەربارەی قەیرانەكان بڵاودەكاتەوە، بەئامانجی هۆشیاركردنەوەی وەرگران لەقەیرانەكان.
2- شیكردنەوەی زانیارییەكان: لەمجۆرە رووماڵانەدا راگەیاندن شیكردنەوەی ورد بۆ رەهەندە جیاوازەكانی قەیران دەكات و لە ڕەگوڕیشە و هۆكارەكانی سەرهەڵدانی قەیران دەكۆڵێتەوە.
3- خۆپاراستن: لەمجۆرە رووماڵانەدا راگەیاندن تەنیا بەرووماڵكردن ناوەستێت بەڵكو زانیاریی زیاتر دەربارەی قەیرانە هاوشێوەكان و شێوازی خۆپاراستن و دۆزینەوەی چارەسەری گونجاو بۆ قەیرانەكان دەگەڕێت و زانیاریی بەوەرگران دەدات، هەروەها ڕێكارەكانی چۆنییەتی مامەڵەكردن لەگەڵ دۆخەكانی قەیراندا دەخاتەڕوو.
4- ئاگاداركردنەوەی جەماوەر: لە ئەگەری سەرهەڵدانی قەیرانەكان و بەتایبەتیش قەیرانە مرۆیی و ئابووریی و ئەمنییەكان، بەیەكێك لەئەركەكانی راگەیاندن هەژمار دەكرێت، بەئامانجی هۆشیاركردنەوەی جەماوەرو وەرگران لەزانیارییەكانی پەیوەست بەقەیرانەكان و دۆزینەوەی رێگەچارەی گونجاو بۆ قەیرانەكان .
لە کۆتایدا دەتوانین ئەوە بلێن کە ئەو وڵاتانەی توانای باشیان هەبووە لە ئاڕاستەکردنی ڕاگەیاندن بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان ئەوا سەرکەوتووبوونە، بەڵام بە پێچەوانەوە ئەوا دەبێتەهۆی ئەوەی کەرتی ئابوری ئەو وڵاتە بەرەو دارمان بچێ.
وە پێویستە حکومەتیش خۆی بەرنامەیەکی باشی هەبێ بۆ رووبەرووبوونەوەی قەیرانەکان کە تووشی دەبێت ، بۆ ئەوەی هاوڵاتانی هۆشیاربن و بزانن چۆن مامەڵە لەگەڵ قەیرانەکان دەکەن بۆ نموونە لە وڵاتی سوید حکومەتی ئەو وڵاتە کتێبێکی دەرکردووە، دەربارەی چۆنیەتی مامەڵەکردنی هاوڵاتیان لە کاتی قەیراندا.
