گرفتەکانى پڕۆژە یاساى بودجە لەنێوان هەولێر و بەغداد

پڕۆژەیاسای بودجەى گشتیی ئێراق کە بۆ سێ ساڵە (2023، 2024 و 2025)، قەبارەی ساڵانەی زیاتر لە 199 تریلیۆن دینارە، لەو بڕەش زیاتر لە 16 تریلیۆن دینارى پشکى هەرێمى کوردستانە. پێنجشەممەی رابردوو، لیژنەی دارایی پەرلەمانی ئێراق دەستکاری بڕگەی تایبەت بە هەناردەی نەوتی کوردستانی لە رەشنووسی بودجەی ئێراق کرد و گۆڕی. گۆڕانکارییەکانی مادەکانی 13 و 14ـی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی ئێراق سرووشتی نین. دادگەی باڵای فیدراڵیی ئێراق لە ساڵی 2021 ژمارەیەک بڕگەی زیادکراو بۆ رەشنووسی بودجەی بێ گەڕانەوە بۆ حکومەت رەتکردووەتەوە و بە نادەستووری و بەپێچەوانەی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی ئێراق ناوی بردوون. هاوکات بەپێی بڕیاری ژمارە 25ـی ساڵی 2012ـی دادگەکە ئەنجوومەنی نوێنەران مافی ئەوەی نییە گۆڕانکاری کرۆکی(ناوەڕۆک) لەسەر رەشنووسی بودجەی پێشکێشکراو لەلایەن حکومەتەوە بکات. جگە لەوە بڕیارێکی ساڵی 2015ی هەیە دەڵێت، نابێت گۆڕانکارییەکانی سەر رەشنووسی بودجە لەگەڵ کارنامەی وەزاری کە ئەنجوومەنی نوێنەران پەسندی کردووە، دژبەیەک بن.

“گرفتەکانى پرۆژە یاساکە لەنێوان هەولێر و بەغداد”

بەپێی گۆڕانکارییەکە؛ دەبێت هەرێمی کوردستان رۆژانە 400 هەزار بەرمیل نەوت بەبێ کێڵگەکانی ناوچە کوردستانییەکانی کەرکووک و نەینەوا رادەستی کۆمپانیای سۆمۆ بکات، گۆڕانکاریی دووەم بریتییە لەوەی ئەو نەوتەی رادەستی سۆمۆ دەکرێت، مەرج نییە هەر بۆ هەناردەکردن بێت، بەڵکو دەتوانرێت بۆ پڕکردنەوەی پێویستی نێوخۆ لە سووتەمەنیش بەکاربهێندرێت. وەک لاى هەموان ئاشکرایە لیژنەی دارایی بۆی هەیە لە پڕۆژەیاسای بودجەدا هەندێک خاڵ بگوازێتەوە (موناقلەی بکات) و خەرجییەکان کەم بکاتەوە”، بەڵام مافی ئەوەی نییە داڕشتەی حکومەت بگۆڕێت و بە شێوازێکی دیکە کە دژ بە رێککەوتنی سیاسی و حکومیی نێوان هەرێمی کوردستان و ئێراقە، بیگۆڕێت و هەندێک خاڵ زیاد بکات کە لە بنەڕەتدا نادەستوورین.

هەر لە چوارچێوەی گۆڕانکارییەکاندا هاتووە، ئەگەر پارێزگایەک لە دابەشکردنی بودجە ناڕازی بوو، بەشە بودجەی ئەم پارێزگایە لە پشکی هەرێمی کوردستان کەم دەکرێتەوە و حکومەتی فیدراڵی راستەوخۆ بەشە بودجەی پارێزگاکە دەنێرێت، ئەوە جگە لە هاوبەشیکردنی حکومەتی ناوەندی بۆ بەڕێوەبردنی دەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان. پابەندی و کۆت و بەندێکی زۆر لەو گۆڕانکارییانەدا بۆ هەرێمی کوردستان دیاریکراوە، ئەوەى جێى سه‌رنجە لایەنە کوردییەکان کە لە کاتی ئەم گۆڕانکارییەدا لە کۆبوونەوەی لیژنەی دارایی دەنگیان بە گۆڕانکارییەکان داوە، بیریان لەوە نەکردووەتەوە ئەگەر حکومەتی ئێراق پابەندی ئەرکەکانی خۆی نەبوو، دەبێ چی بکرێت؟ بۆ پابەندبوونی حکومەتی فیدراڵی لە پڕۆژەیاساکە، هیچ خاڵێکی تێدا جێگیر نەکراوە کە دواتر لە کاتی پابەندنەبوونی، بۆ سزایەک، کەڵکی لێ وەربگیرێت.

گۆڕانکاریی رەشنووسەکە، حکومەتی هەرێمی کوردستانی بە دانەوەی رێژەی لانیکەمی 10٪ـی لێبڕینی مانگانەی مووچە پابەندکردووە. لە پڕۆژەیاسای بودجەدا هیچ پشکێک بۆ دانەوەی پاشەکەوتی مووچەی مووچەخۆران دیاری نەکراوە، ”بەڵام حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەند دەکات بە دانەوەی پاشەکەوتەکە؛ ئەوە لە کاتێکدایە ساڵی 2014 حکومەتی فیدراڵی بودجەی کوردستانى بڕیوە، بەوهۆیەشەوە قەیرانی دارایی لە هەرێمی کوردستان سەرى هەڵدا، هەموو لایەنە کوردیەکان لەگەڵ دانەوەی پاشەکەوتى موچەدان، بەڵام با حکومەتی فیدراڵی بڕە پارەیەکی بۆ دیاری بکات، ناکرێت بەبێ ئەوەی هیچ هەنگاوێکی کردەیی بۆ بنرێتەوە، شتێک بخرێتەڕوو.

“مەترسییەکانی پەسەندکردنی ماددەکانی 13 و 14 لەسەر هەرێمی کوردستان”

یەکەم: لە مادەی 14 بڕگەی یەکەم هاتووە کە داهاتی نەوتی هەرێم لەژێر دەسەڵاتی وەزارەتی دارایی ئێراق دەبێت، وەزارەتى دارایى ئێراق فەرمانى خەرج کردنى دەدات بە  سەرۆکى هەرێمى کوردستان ، لەکاتێکدا ئەمە پێچەوانى عورفی دیبلوماسیە.

دووەم: لە بڕگەی هەشتەم لە مادەی 14 هاتووە کە ئەگەر ناکۆکی لەنێوان بەغدا و هەولێر دروست بۆ تەنیا 15 ڕۆژ دادەنرێت بو چارەسەرکردنی کێشەکە وە ئەگەر لەو ماوە چارەسەر نەکرا ئەو کات بودجەی هەرێمی کوردستان دەبرێت و دەگەڕێنەوە بۆ بڕیاری مەحکەمەی فیدراڵی کە لەدژی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەرچووە. ئەو بڕگەیە هەڕەشەیەکی مەترسیداری بەردەوامە لەسەر پشکی هەرێمى کوردستان

سێیەم: لە بڕگەی نوێیەم هاتووە کە هەر کاتێک پارێزگایەک ناڕەزایەتی دەربڕی کە بە شێوەیەکی دادپەروەرانە بودجە دابەش نەکراوە لە سەر پارێزگاکە  ئەو کات بەغدا ڕاستەوخۆ بودجە بۆ پارێزگایەکە دەنێریت.

چوارەم: لە بڕگەی 11 لە مادەی 14 هاتووە کە نابێت حکومەتی هەرێم نەوت لە کێڵگەی مووسڵ و کەرکووک بەرهەم بهێنێت لە حاڵی حازر، ئەگەر ئەو بڕگەیە بکەوێت بواری جێبەجێکردن لەو کاتەوە هەرێم چیتر توانای ئەوە نابێت کە 400 بەرمیل نەوت بە سۆمۆ بدات چونکە بێجگە لە خورمولەو عەين زالە، کوردستان ئاستی بەرهەمی تەنیا 200 بەرمیلە. بۆیە ئەو مادەیە دژی مادەی 12ی دەستووری ئێراق.

پێنجەم: بڕگەی 12 لە مادەی 14 باسی گەڕانەوەی پاشەکەوتی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەکات بەڕێژەى  10٪  لەکاتێکدا بەبێ ئەوەى هیچ بڕە پارەیەک تەرخان بکرێت بۆ ئەم بەشەى کەداواکراوە ،زیاتر بۆ کارکردنى هەست و سۆزى بەشێک لەلایەنە کوردیەکانە.

شەشەم: لەمادەى13  لە بڕگەی (د)ی هەمان مادەدا زیادکردنێک کراوە بەوەی ئەو بڕە قەرزەی بانکی ‘تی بی ئای’ لەسەر هەرێمی کوردستانە لە پێنج ساڵدا دەبێ بیداتەوە. پێشتر رێککەوتن هەبووە قەرزەکە بە 7 ساڵ بدرێتەوە بۆ ئەوەی لەسەر بودجەی هەرێمی کوردستان قورس نەبێت.

هاوکات وەزیریی دارایی حکومەتى هەرێمى کوردستان  ئاماژەبەوەدەکات ، پرس بە هەرێمی کوردستان نەکراوە کە بودجەی لە 17%ـەوە کەمکراوەتەوە بۆ 12.67%، گوتیشی، ئێمە بەو مەرجە رازیبوون کەمبکرێتەوە مانگی 10 سەرژمێری بکرێت و بەگوێرەی ئەوە رێژەکە دیاریبکرێت.

“دەرئەنجام”

ئێستا پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی ئێراق، بابەتێکی زۆر ئاڵۆزە و پەیامی سەرۆکایەتیی حکومەت و هەرێمی کوردستانیش لەو بارەوە روونە، ئەو رێککەوتنە سیاسییەی کراوە، دەبێ لە بودجەدا جێی بکرێتەوە و کەی یاسای نەوت و گازیش دەرچوو، ئەوکاتە دەردەکەوێت ماف و ئەرکەکان بۆ هەردوولایەن چین. دوای گۆڕانکارییەکانی رەشنووسی یاسای بودجەی گشتیی ئێراق لە لیژنەی دارایی پەرلەمان،  سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە راگەیێندراوێکدا “نیگەرانیی قووڵی” خۆی لە دەستکاریکردن و گۆڕانکاری لە ماددەکانی 13 و 14ـی پڕۆژەیاساکە دەربڕی و داوای له‌  لایەنە سیاسییەکان به‌تايبه‌تى لايه‌نه‌كانى هاوپه‌يمانيى به‌ڕێوه‌بردنى ده‌وڵه‌ت کرد، پابه‌ندى رێككه‌وتنه‌كان بن. هاوكات، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستانیش راگەیێندراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا گوتی، دەبێت هەموولایەک رێز لە رێککەوتنی هەولێر و بەغدا بگرن.

بەوپێیەى ساڵى 2022 و 5 مانگى سەرەتای 2023 بودجەى کردەیی نەبووە لە ئێراقدا  و بەهەمان رێژەى یەک لەسەر دوازدە خەرجکراوە، پێشبینی دەکرێت ئەمساڵ ئەو کورتهێنانەى لە پڕۆژەیاسادا هاتووە، نەمێنێت کە بۆ بودجە دیاریکراوە. بەگوێرەى پڕۆژەیاسای بودجەى گشتیی ئێراق، زیاتر لە 65 تریلیۆن دینارى کورتهێنان دەبێت کە بەشێکى زۆرى بە قەرز پڕدەکاتەوە. پڕۆژەیاساى بودجەى گشتى ئێراق ئێستا لە لیژنەى داراییە و بەهۆى ناکۆکى لەبارەى مادەکانى تایبەت بە پشکى هەرێمى کوردستان رەوانەى سەرۆکایەتیى پەرلەمان نەکراوە، بەمەبەستى دیاریکردنى رۆژى کۆبوونەوەى دەنگدان لەسەرى و پەسندکردنى.

پابەندکردنی هەرێمی کوردستان بە رادەستکردنەوەی داهاتە نانەوتییەکانی و هەڕەشەی بەرکارکردنی بڕیاری دادگەی فیدراڵیی ئێراق تایبەت بە نەوتی کوردستان لەکاتی دروستبوونی ناکۆکی لەنێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا، دوو گۆڕانکاریی دیکەن ئەوە بە پێشێلکارییەکی گەورەی مافی خەڵک و حکومەتی هەرێمی کوردستان دادەنرێت. بڕیارە هاوپەیمانیى بەڕێوەبردنى دەوڵەت لە چەند رۆژی داهاتوودا، لەبارەى پرۆژەیاسای بودجەى گشتیی ئێراق و ناکۆکیى لایەنەکان لەبارەیەوە کۆببێتەوە. لە کاتی تێپەڕاندنی پڕۆژەیاسای بودجە لە پەرلەمانی ئێراق، فراکسیۆنە کوردییەکان پێویستە یەکدەنگ بن، لەکاتى داڕشتنەوەى پڕۆژەیاساکەدا ،هاوکات دروست کردنى لۆبى لەڕۆژى دەنگ دان لەسەر پڕۆژە یاساکە و تێپەڕاندنى تاکو ماف و شایستە داراییەکانى خەڵکى هەرێمى کوردستان دابین بکرێت و پارێزراوبێت.