“پێشەکی”
ئاشکرایە وزە_ نەوت و گازی سروشتی رۆڵ و کاریگەری گەورە دەبینێت لە گەشەکردن و بوژانەوەی ژێرخان و سەرخانەی سیاسەت و ئابوری و ئەمنی و کۆمەڵایەتی وڵات و کۆمەڵگاکان. لەگەڵ دۆزینەوە و دەرهێنان و هەناردەکردنی نەوت لە هەرێمی کوردستان جیۆپۆلەتیکی ئەم بەشەی کوردستان فاکتەرێکی کاریگەرە لە بوون بە ئەکتەرێکی نادەولەتی لە هاوکێشە سیاسی و ئابوری و سەربازی ناوچەکە و کۆمەڵگای نێودەوڵەتی.
وە جیۆپۆلەتیک و نەوت زۆرترین تێکەڵکێشیان هەیە لەگەڵ یەکتردا،
سەرەتا ئەگەر پێناسەیەکی (جیۆپۆلەتیک ) بکەین
کە بیرمەندی ئەڵمانی ( ویگریت ) دەڵێت { جیۆپۆلەتیک بریتیە لە بەکارهێنانی بنەما جوگرافیەکان لە بواری هێزدا }
لەم ڕووەشەوە جیۆپۆلەتیکی نەوتی هەرێمی کوردستان بنەمایەکی گرنگە بۆ هێزی جیۆستراتیژی هەرێم.
“جیۆپۆلەتیکی هەرێمی کوردستان”
بەپێی هەڵکەوتەی شوێنی جیۆپۆلتیکی کوردستان کە کەوتۆتە شوێنێکی نائارامەوە لە رووی سیاسی و سەربازیەوە، چونکە لە هەر چوارلاوە سنورەکانی پێکهاتوون لە ڕژێمی دیکتاتۆری بەرژەوەندی جیاواز. وە هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی فیدراڵ لە ئێراق بەدەر نیە لە مەترسی گرووپە چەکدارەکان چونکە ئێراقیش وەک دەولەتێکی سەربەخۆ سەدەها جار رووبەرووی هێرشی گرووپە چەکدارو تیرۆرستەکان بۆتەوە بۆ نموونە لە ساڵی 2003 تاوەکو ساڵی 2008 ژێرخانی وزەی ئێراق لە سەرانسەری باکور و باشور و ناوەراستی ئێراق رووبەرووی زیاتر لە 490 هێرشی تێکدەرو تیرۆرستی بۆتەوە.
ئەو هێرشانەی کە کەراوەتە سەر کەرتی وزەی ئێراق پێمان دەڵێن کە کەرتی وزەی هەرێمی کوردستانیش لە مەترسی گروپە چەکدارەکان بەدوور نیە، بەڵکو دەکرێت لەسەر دوو ئاست خوێندنەوەی بۆ بکەین:
“ئاستی ناوەخۆ”
لەسەر ئاستی ناوخۆی هەرێمی کوردستان مەترسی گروپە چەکدارەکان کەمترە وەک لەسەر ئاستی دەرەوە، هۆکاری سەرەکیش بۆ ئەوە دەگەرێتەوە که بەشێوەیەکی گشتی گرووپی چەکداری نایاسای لە ناوەخۆی هەرێمی کوردستان بوونی نیە، ئەو هێزە چەکدارەی کە هەیە بریتیە لە (هێزی پێشمەرگەی کوردستان و ناوخۆ و ئاسایش و پۆلیس ).
ئەوەی دەمێنێتەوە، گرووپی بچوک و چەکداری تاکە کەسیە کە بەشێوەیەکی سنوردار بەهۆی نا دادپەروەری لە دابەشکردنی داهاتی نەوت و گاز یان بەدەستهێنانی بەرژەوەندی تاکە کەسی سەرهەڵدەدەن.
بۆ نموونە تەقاندنەوەی بۆری گازی نێوان کەرکوک_ هەولێر زەنگێکی مەترسیداربوو بۆ سەر ئاسایشی وزەی کوردستان، بۆیە پێویستە حکومەت ئاگاداری باری دارایی و ئابوری هاوڵاتیان بێ چونکە ئاسایشی دارایی و ئابوری کاریگەری راستەوخۆ دەکاتە سەر ئاسایشی کۆمەڵایەتی و سیاسی هەرێمی کوردستان.
“ئاستی دەرەکی”
مەترسی گرووپە چەکدارەکان لە دەرەوەی هەرێمی کوردستان بۆ سەر ئاسایشی وزەی کوردستان زیاترە. چونکە ئەو گرووپە چەکدارانەی کەهەن بەشێوەیەکی پلان بۆ دارێژراو لەلایەن چەندین ووڵاتی دژ بەرژەوەندی کاری لەسەر دەکرێت، بەداخەوە بەشێکی ئەوگرووپانەی کە لە رابردوودا مەترسیان دروستکردووە بۆ سەر ئاسایشی وزەی کوردستان هێزی چەکداری پارتی پارچەکانی تری کوردستان بوون،
دەتوانی دوو نمونەی دیار باس بکەین:
1- ئەگەر پارتی کرێکارانی کوردستان وەربگرین ، ئەوا ئەو پارتە بە درێژای مێژوو دروستبوونی لە ساڵی 1978 تا ئێستا ، چەندین جار بەماوە و کاتی جیا جیا لە ڕێگەی تەقاندنەوەی ئەو بۆریانەی لە رووی وزەوە بەرژەوەندی تورکیا بە ووڵاتانی جیهانەوە دەبەستێتەوە ، هەوڵیداوە ئامانجە سیاسیەکانی بپێکێت .
نموونە؛ تەقاندنەوەی بۆری باکۆ -تەبلیس – جیهان ، بۆری غازی نێوان ئێران و تورکیا
وە ئەوەی پەیوەندیدارە بە ئاسایشی وزەی کوردستانەوە ،هێرشەکانی پەکەکە بۆ سەر بۆری نەوتی کوردستان و دژایەتی گەچەکە بۆ سەر پرۆژە ئایندیەکانی غازی کوردستان و تورکیا یەکێک بوون لەو مەترسیانەی لەسەر ئاستی دەرەکی دەکرانە سەر ئاسایشی وزەی کوردستان .
وە ئەم مەترسیانە لە رووی ستراتیجیەوە بە زەرەرمەندی یەکەم کوردستانە نە تورکیا، داتریش پەکەکە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لەناو لیستی تیرۆری وەڵاتانی یەکێتی ئەوروپا و هاوپەیمانی باکوری ئەتڵەسی NATO دایە.
2- ئەو گروپانەی کە لەناو ئێراقن، ئەوەی جێگای هەڵوەستەکردنە ئەو گرووپە چەکدارانەی لە ناو ئێراقن ئێستا بەشێوەیەکی فەرمی لەلایەن پەرلەمانی ئێراقیەوە بە یاسایی کراون و لە ژێر چەتر و ناوی حەشدی شەعبی و حەشدی نیشتیمانی و عەشائیریدا کۆ کرانەتەوە لەوانە:
1- عەسائیبی ئەهلی هەق.
2- رێکخراوی بەدر – باڵی سەربازی.
3- کەتیبەی حزبوڵڵا.
4- لیوای ئەبولفەزڵی عەباس.
5- سەرایای خوراسانی.
6- بزووتنەوەی حزبوڵڵا.
7- جەیشی ئەلکەڕار.
ئەم گروپە چەکدارانەی سەرەوە ڕاستە بە یاسا ڕێکخراون، بەڵام بەهیچ شێوەیەک بەشێوەیەکی دامەزراوەیە بە ڕێوەنابردێن، بەڵکو لەلایەن چەندی سەرکردەی سیاسی و ووڵاتانی بەرژەوەندی جیاوازەوە سەرپەرشتی دەکرێت.
لە کاتی بوونی ناکۆکی لەنێوان هەرێم و بەغدا ئەو گروپانە گەورەترین مەترسی دەبن بۆ سەر ئاسایشی وزەی کوردستان ، بەتایبەتی ئاسایشی وزەی کێڵگەکانی ناوچە جێ ناکۆکەکان.
