“سەرەتا”
وابڕیارە 14ی ئایار(5)ی 2023، واتە چەند رۆژێكی دیكە، هەڵبژاردنی گشتیی (پەرلەمان، ئەنجومەنی نیشتمانی گەورە و سەرۆك كۆمار) لە توركیا ئەنجام بدرێت، دەنگدەری توركیا سەرۆك كۆمار و 600 ئەندامی پەرلەمان هەڵدەبژێرن.
بە گوێرەی لیژنەی باڵای هەڵبژاردنەكانی ئەو وڵاتە؛ ئەوانەی مافی دەنگدانیان هەیە بریتیین لە 64 مليۆن و113 هەزار و941 دەنگدەر، لەم ژمارەیە، سێ3 ملیۆن و416هەزار و89 دەنگدەریان لە دەرەوەی وڵات دەنگ دەدەن، بە گوێرەی هەمواری نوێ(2022)ی قانونی هەڵبژاردن لە توركیادا، پارتی سیاسی بەشدار یان هاوپەیمانێتی پێویستە (7%)ی كۆی دەنگی دەنگدەران بەدەست بهێنن، ئەوكات بۆیان هەیە بچنە پەرلەمانی توركیاو ئەم سیستەمەش بە بەربەستی (7%) ناسراوە، ئەوەی جێگەی سەرنجە لەم هەڵبژاردنەدا دەركەوتنی كاریگەری توێژی لاوانە كە تەمەنیان لە نێوان (18 بۆ 29) ساڵیدایە، كە رێژەی(25%) ی كۆی دەنگدەران پێكدەهێنن.
هەڵبژاردنی گشتیی لە توركیا، لە سەعات (7)ی بەیانی بە كاتی توركیا، دەست پێدەكات و لە سەعات (5)ی ئێوارە، كۆتایی دێت، بەگوێرەی ئەزموونی چاودێریكردنم لە هەڵبژاردنی گشتی 2015 دا لە توركیا-پارێزگای ئامەد، لەو وڵاتە وەزارەتی ناوخۆ سەرپەرشتی هەڵبژاردنەكان دەكات و نوێنەری پارتە سیاسییەكان كارەكانی دەنگدانی هاووڵاتی لە وێستگەكاندا بەڕێوەدەبەن و دەنگدەر لە ناو قوتابخانەكان و شوێنە گشتییەكان كە “لیژنەی باڵای هەڵبژاردنەكان دیاریكردووە” دەنگدەدەن، هەر دەنگدەرێك مۆری “بەڵێ-evet” لەسەر بۆشایی خوارەوەی لیست و بەربژێری سەرۆك دەدات.
ئەنجامی بەرایی دەنگدان، لە پێش سەعات 12ی شەو (11:59) خوولەكی هەمان رۆژی دەنگدان، رادەگەیەنرێت و ئەنجامی كۆتاییش لە 19ی ئایار رادەگەیەنرێت و لەرۆژنامەی فەرمی بڵاو دەكرێتەوە، هەتا رۆژی 15ی ئایار، سەعات پێنج ی ئێوارەش، كاتی تانەدان بۆ قەوارە بەشدارەكانی هەلبژاردن كراوەیە.
لەم هەڵبژاردنەدا، 26 پارتی سیاسی بەشدارن، ژمارەی پارتە بەشدارەكان بەراورد بە هەڵبژاردنی پێشوو كەمیكردووە، هۆكارەكەشی بۆ دروستبوونی هاوپەیمانێتیەكان دەگەڕێتەوە، توركیا لەم هەڵبژاردنەدا بۆ حەوت ناوچەی هەڵبژاردن دابەشدەبێت، (ناوەڕاستی ئەنادۆڵ، رۆژهەڵاتی ئەنادۆل، باشووری رۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست، ناوچەی دەریای ئیجە، ناوچەی دەریای رەش و ناوچەی مەڕمەڕە).
ئەم هەڵبژاردنە، بە یەكێك لە گرنگترین رووداوەكانی نیوەی یەكەمی ساڵی 2023ی ناوچەكە و جیهان دادەنرێت، كە كاریگەریی نەك هەر لەسەر توركیا و ژیانی هاووڵاتیانی هەیە، بەڵكو لێكەوتەی جۆراوجۆری لەسەر ئاستی ناوچەكە و جیهانیش هەیە.
یەكەم، ژمارەی كورسی پەرلەمان بە گوێرەی بازنەكان:
ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمانی توركیا 600 كورسین و بەگوێرەی ژمارەی دانیشتوان و ناوچەی جوگرافی بەمجۆرە دابەشبوون:-
– ناوەڕاستی ئەنادۆڵ (13 ویلایەت) 97 كورسی.
– رۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ (14 ویلایەت) 53 كورسی.
– باشووری رۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ (9 ویلایەت) 65 كورسی.
– ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست (8 ویلایەت) 74 كورسی.
– ناوچەی دەریای ئیجە (8 ویلایەت) 75 كورسی.
– ناوچەی دەریای رەش (18 ویلایەت) 66 كورسی.
– ناوچەی مەڕمەڕە (11 ویلایەت بە ئەستەنبولەوە) 170 كورسی.
دووەم، بۆچی 14 ی ئایار، بۆ هەڵبژاردن دیاریكرا؟
سەرباری گرنگیی و بایەخی ئەم هەڵبژاردنەی توركیا، كە رۆژنامەی واشنتۆن پۆستی ئەمریكایی بە “هەلبژاردنی سەدە” ناوی بردووە، وەك ئاماژەیەك بۆ تێپەڕینی سەد ساڵ بەسەر پەیمانی لۆزان و دروستبوونی توركیای نوێ دا، ئەوا چەندین مانای شاراوە لەم رێكەوتەدا هەیە.
بۆ پارتی دەسەڵاتداری ئێستای توركیا، دیاریكردنی رۆژی (14ی ئایار) مانای تایبەت و سیمبولیی گرنگیی هەیە، چونكە (14ی ئایار) لە مێشکی تورکەکاندا پەیوەستە بە یەکەم دەرکەوتنی راستەقینەی ئیسلامی سیاسی و پارێزگارەكان لەسەر گۆڕەپانی سیاسی تورکیادا، دوای ئەوەی لە پارتەكەی مستەفا کەمال، جیابوونەوە و سەردەمی تاك حیزبی كۆتایی هات. ئەم مێژووە ئەوە بیری توركەكان دەخاتەوە؛ كاتێك هەڵبژاردنی پەرلەمانی تورکیا لە (١٤ی ئایاری ١٩٥٠) بەڕێوەچوو، کە بە یەکەم هەڵبژاردنی دیموکراسی دادەنرا، کە ئەنجامدرا لە سەردەمی نوێداو دووەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی بوو کە زیاتر لە لایەنێکی سیاسی بەشداری تێداکرد، لەو هەڵبژاردنەدا، پارتی دیموكرات بە رێبەرایەتی “عەدنان مەندەریس”، لە بەرامبەر پارتی گەلی كۆماریی موستەفا كەمال، سەركەوت و ئەم دۆڕانەی پارتەكەی موستەفا كەمال، كاریگەرییەكەی هەتا 27 ساڵ دوای ئەوەشی خایاند، رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆك كۆماری توركیا، لە دیاریكردنی ئەم رۆژەدا، دەیەوێت لەڕووی سیمبولییەوە ئەو پەیامە بە كەمال كڵچدار ئۆغڵۆ بدات، كە دیسانەوە پارتەكەی كەمالی كۆن بەڕێبەرایەتی كەمالی نوێ، شكست دەهێنێتەوە.
سێیەم، بەربژێرەكانی سەرۆكایەتی كۆماری توركیا، كێن؟
چوار بەربژێر بۆ بەدەستهێنانی پۆستی سەرۆك كۆماری توركیا، لەم هەڵبژاردنەدا ململانێ دەكەن، ئەوانیش؛
– بەربژێری هاوپەیمانێتی كۆمار: رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆك كۆماری ئێستا.
– بەربژێری هاوپەیمانێتی گەل: كەمال كڵچدار ئۆغڵۆ، سەرۆكی پارتی گەلی كۆماریی (پارتەكەی مستەفا كەمال).
– بەربژێری هاوپەیمانێتی ئەتا (عطاء): سینان ئۆغان.
– کاندیدی پارتی وڵات، موحەڕەم ئینجە.
دوو لە بەربژێرەكان، رەجەب تەیب ئەردۆغان و كەمال كڵچدار ئۆغڵۆ، هەرە بەهێزترین كێبڕكێكاری هەڵبژاردنەكەن و بەگوێرەی راپرسییەكان، ململانێكە لە نێوان ئەو دوو بەربژێرە دەبێت، هەروەك بەگوێرەی سیستەمی هەڵبژاردنی سەركۆمار لە توركیا، ئەگەر لە خوولی یەكەمی هەڵبژاردن، دەرچوون بۆ یەكێك لە بەربژێرەكان یەكلا نەبێتەوە (واتە: 50 + كۆ 1)ی دەنگە راستەكانی بەدەست نەهێنا، ئەوا لە خوولی دووەمدا هەر بەربژێرێك زۆرینەی دەنگە راستەكانی بەدەستهێنا، ئەوە بە براوە دێتەژماردن، شارەزایان و ئەنجامی راپرسییەكان، ئاماژە بەوە دەكەن بەلایەنی زۆرەوە هیچ كام لە بەربژێرەكان ناتوانن لە خوولی یەكەم سەركەوتن بە دەستبهێنن!.
چوارەم، پارت و هاوپەیمانێتییە سیاسییەكانی بەشداربوو لە هەڵبژاردنی توركیادا؟
لیژنەی باڵای هەڵبژاردنەکان ڕایگەیاند، ٢٦ لایەن لیستەکانیان پێشکەشکردووە بۆ بەشداریکردن لە هەڵبژاردنی پەرلەمان، لەنێویاندا ژمارەیەک لایەن هاوپەیمانێتیان دروستکردووە.
لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا پێنج هاوپەیمانی بەشدارن، ئەوانیش:-
1-هاوپەیمانێتی كۆمار- پارتی دەسەڵاتدار.
2- هاوپەیمانێتی گەل، کە لە شەش حیزبەكەی (دیالۆگی شەشی) پێکهاتووە.
3- هاوپەیمانێتی ئەتا.
4-هاوپەیمانێتی کرێکاری و ئازادی.
5- هاوپەیمانێتی هێزە سۆسیالیستەکان، كە پارتی دیموكراتی گەلان- نوێنەرانی كورد، لەم هاوپەیمانێتیەدان، ئەمانیش پێكدێن لە؛ هێزە چەپ و سۆسیالیستەكان و بەربژێری سەرۆك كۆماریان نییە، بەڵام پشتگیری بەربژێری سەرۆك كۆماریی -هاوپەیمانێتی گەل (كەمال كڵچدار ئۆغڵۆ) دەكەن.
پێنجەم، كورد لە هەڵبژاردنی توركیادا
پارتی دیموكراتی گەلان، تاكە پارتی كورد لە توركیادا، كە لە ئێستادا هەردوو هاوسەرۆكی پێشوویان (سەڵاحەدین دەمیرتاش و فیگەن یوكسەك داغ) لە زینداندان، وەك رێگەیەكە بۆ رزگاربوون لە داخستنی پارتەكەیان (هەدەپە) لەلایەن دادگاكانی توركیاوە لەسەر سكاڵای رەجەبە تەیب ئەردۆغانی سەرۆك كۆمار، بە ناوی پارتی چەپە سەوزەكان (یەشیل سۆل پارتەسی) (YSP) لە هەڵبژاردنی گشتی 2023بەشدارن.
ئەم پارتە و كاندیدەكانی رۆڵێكی گرنگ و بەرچاو لە هاوكێشەی سیاسی توركیادا دەگێڕن، ئەم پارتە لەبەرامبەر ئەرۆدغاندا پشتیوانی لە كەمال كڵچدار ئۆغڵۆ دەكات، وەك رێگەیەك بۆ شكستهێنان بە ئەردۆغان و سیاسەتەكانی لە توركیادا دژ بە كورد، لەبارەی گرنگیی و رۆڵی ئەم پارتەی كورد لە توركیادا پێگەی سی ئێن ئێن ی ئەمریكایی وەك “پاشا دروستكەر- king Maker” ناوی بردووە.
ئەوەی پەیوەستە بە تێڕوانینی راست و رەوا بۆ بەشداری پارتی چەپە سەوزەكان (كورد) و هەڵوێستەكانیان لەم هەڵبژاردنەدا ئەوەیە كە؛ نەبوونی بەربژێری سەرۆك كۆمار هەنگاوێكی راست بوو بە ئاراستەی كۆكردنەوەی هێز بۆ رێكخستنی پارتەكە و بەربژێری ویلایەتەكان و دووركەوتنەوە لە دژایەتی راستەوخۆی كەسیی و بوون بە قوربانیی ستەمی سیاسی لە توركیادا، هاوكات پشتیوانیكردنی كەمال كڵچدار ئۆغڵۆش لە بەرامبەر ئەردۆغاندا، سیاسەتێكی مامناوەندییە بۆ كاركردن بە ئاراستەی هەوڵە هەمەلایەنەكان بۆ رووبەڕووبوونەوەی لادانە سیاسی و دەستوورییەكانی توركیا، كە نەدەكرا بە تەنها كورد، ئەوبارە قورسە هەڵبگرێت، چونكە ئەوەی كرۆكی ئەم هەڵبژاردنەی توركیایە و هەموو دنیا چاوی لەسەریەتی، ئەوەیە كە؛ ئایا دوای سەدساڵ لە مێژووی توركیای نوێ، رەجەب تەیب ئەردۆغان وەك سەرۆك لە سیستەمێكی سەرۆكایەتی لەدوای 15ی ئایاری 2023 بەردەوام دەبێت، یان كەمال كڵچدار ئۆغڵۆ، سیستەمی پەرلەمانی دەگەڕێنێتەوە و توركیا بەرە و ئەوروپا پێچ پێ دەكاتەوە؟ بە پەرۆشییەوە چاوەڕوانی ئەنجامەكان دەكەین.
