“هۆكارەكانی پشت دەرچوونی بەیاننامەی (11ی ئازاری1974)”
ب. هۆكارە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان
سەرباری هۆكارە ناوخۆییەكان، حكومەتی ئێراق لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی كاری لەسەر لاوازكردنی كورد و سەركردایەتی و شۆڕشەكەی كرد, تا مل بۆ داواكانی كەچ بكات. كارەكانیشی بە پلانی ورد و لەماوەی (چوار) ساڵ و لەنێوان ساڵانی (1970-1974) ئەنجاميدا. واتە هەر ئەو ڕۆژەی رێكەوتنامەكەی (11ی ئازاری1970) لەشاری (بەغداد)و لەلایەن سەرۆك كۆماری ئێراق و لەبەردەم هەزاران هاووڵاتی ئێراقی خوێنرایەوە، كاری لەسەر ئەوە كرد، كۆتایی بەو سەركەوتنەی كورد و پشتیوانییە جەماوەرییە بهێنێت، چونكە پێی وابوو ئەوە شكستێكی گەورە بووە بۆ خۆی، چونكە هیچ یەك لە دەوڵەتانی دراوسێ وەك (دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران، كۆماری توركیا، كۆماری سووریا)، كە بەشێكی پێكهاتەكەیان كورد بوون، چارەكی ئەویان بۆ كورد نەكردبوو. هەربۆیە هەوڵە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكانی لەو بوارەدا چڕكردەوە. لەوانە گەیشتن بەوەی، كە پشتیوانییەكی گەورە و سەرەكی شۆڕشەكەی كورد (دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران)ە. هەربۆیە گەیشتە ئەوەی، كە بێ لاوازكردن و لێدانی ئەو پەیوەندییە، ئەستەمە بەسەر شۆڕشەكەدا سەركەوێت. بۆ گەیشتن بەو ئامانجەش، چەندین هەنگاوی سیاسی و دیپلۆماسی گرتەبەر، لەوانە:
یەكەم: لە (15ىتشرینى دووەمى1971) سەرۆك كۆمارى ئێراق (ئەحمەد حەسەن بەكر) بەرەیەكى میللى پێشكەوتنخوازى بۆ پاراستنى ئاسایشى نەتەوەیى عەرەبى و هێزە سۆشیالیستیيەكان ڕاگەیاند، تا لە رێگایەوە سەرجەم یان هەر هیچ نەبێت زۆرینەی هێز و لایەنە چەپ و كۆمۆنیستەكان لە دەورەی یەك و بۆ بەرژەوەندی خۆی و پارتەكەی كۆبكاتەوە.
دووەم: لە (1ی حوزەیرانی1972) خۆماڵیكردنی نەوتی ئێراقی ڕاگەیاند، تا داهاتی نەوتی وڵاتەكەی بخاتە خزمەتی حكومەت و بەرنامە سیاسییەكانییەوە. هەروەها دەستی دەرەكی لەسەر داهاتی نەوتی ببڕێت و بۆ ناوخۆیی بگەڕێنێتەوە. بەو هۆیەوەش داهاتی حكومەتی ئێراق زیاد بكات و بەو داهاتەش باشتر تواناو پێگەی سیاسی و ئابووری خۆی بەهێز بكات و دواتر بكەوێتە گیانی كورد و شۆڕشەكەی. هەروەها بەو داهاتە بكەوێتە كڕینی دەیان سەرۆك هۆز و كەسایەتی كورد، تا پشت بكەنە شۆرشی ئەیلول و پشتیوانی لە حكومەتی ئێراق بكەن.
سێیەم: لە (9ىنیسانى1972) لە (یەكیەتى سۆڤیەت) نزیك بوویەوە، كە ئەو كات ڕابەرایەتی بەرەی خۆرهەڵات و چەپ و شیوعییەكانی جیهانی دەكرد. دیارە ئەو كاتیش بۆ (یەكێتی سۆڤیەت) دەركەوتبوو، كە نەمانی دەستی وڵاتی بەریتانیا لە بەرەی وڵاتانی سەرمایەداری لە ئێراق، كاتی ئەو هاتووە، وەك زلهێزێكی جیهانی شوێنی وڵاتانی خۆرئاوا لە ئێراق بگرێتەوە. ئەوەش دوای رێكەوتننامەیەكى هەمە لایەنە هات، كە بە (رێكەوتنامەی دۆستى و هاوكارى) ناسرا. بەپێى ئەم ڕێكەوتنامەیەش (سەربازگەى خۆرهەڵات) بووە پشتیوانى دەوڵەتی ئێراق و پارتی بەعسی فەرمانڕەوا لەو وڵاتە. ئەمەو جگە لەوەی لە بواری گەشەی ئابوورى و برەودان بە لایەنی بەهێزكردنی توانا سەربازییەكانی، سوودی گەورەی پێبگەیاند. ئەو ڕووداوەش دوای هەوڵەكەی پێشووی (ئەحمەد حەسەن بەكر) كاری كردە سەر (حیزبی شیوعی ئێراق)و لە (17ى حوزەیرانى1973) پشتی كردە پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلول و چووە بەرەی چەپ و كۆمۆنیستەكانەوە. بەم شێوەیە، هێزێكی سیاسی و دیپلۆماسی بەبەر حكومەتی ئێراق و پارتی بەعسی فەرمانڕەوا هاتەوە. ئەوەش هانیدا بە بەیاننامەیەكی نوێ, كە بەیاننامەی (11ی ئازاری1974) بوو، لە رێكەوتنامەی (11ی ئازاری1970) بدات و لێی پاشگەزبێتەوە. هەروەها لەژێر بەند و ماددە و بڕگەكانی بەیاننامە نوێیەكەو بەو پشتیوانییە ناوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتیانە، باشتر بكەوێتە گیانی كورد و لە شۆڕشەكەی بدات.
