ڕووسیا؛ کلیلی سێگۆشەی مۆدێرنی سیستەمی جیهانی: بەشی دوو و کۆتایی

“ڕووسیا و ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”

دوای ڕووداوەکانی 2010، هەریەکە لە (ئەمریکا و چین) گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیاسەتیاندا ڕوویدا، ئەمریکا بەرەو سەربەخۆیی پرسی وزە و چین-یش بۆ بوونی بە زلهێزی یەکەمی ئابووری، بۆ وڵاتێکی وەک ڕووسیا کۆنترۆڵکردنی ناوچە گرنگەکانی جیهان بە تایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە یەککاتدا بە واتای دەستگرتن بەسەر بازاڕەکانی ئەورووپا و ئاسیادا دەهات، بۆیە گەڕانەوەی ڕووسیا بۆ سووریا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چەندین ڕەهەندی سیاسی و جیۆ-ئیکۆنۆمیی بەدوای خۆیدا هێنا. بە مانایەکی تر؛ گەڕانەوەی ڕووسیا بۆ سووریا، نەک تەنیا کاریگەری بەسەر ئالۆزییەکانی سووریاوە هەبوو، بەڵکوو بووە هۆی بەهێزبوونی دەسەڵاتەکانی کرێملن لە لیبیا، ئێراق، میسر و هاوکات گۆڕانکاری لە ئاستی پێوەندیی ڕووسیا و وڵاتانی کەنداو، بە تایبەت سعوودیە کە سێیەم بەرهەمهێنی سەرەکیی نەوتی جیهانە دوای ئەمریکا و ڕووسیا. هەماهەنگییەکانی ڕووسیا و ئێران لەناو خاکی سووریادا، هەروەها خواستی “مۆسکۆ” بۆ کۆنترۆڵکردن و ڕێگەنەدان بە فراوانکردنی هەژموونەکانی ئێران لە سووریا و ئێراق و لە ئێستادا لوبنانیش، بووە هۆی گۆڕینی شێوازی پێوەندییەکانی ڕووسیا-سعوودیە، هەروەها ڕووسیا-ئیسرائیل، بە جۆرێک لە ئێستادا هەریەکە لە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا، کە ئیسرائیل و سعوودیەن، ئاستی پێوەندییەکانیان لەگەڵ ڕووسیا (لەسەر بنەمای ئابووری و سیاسی و هەواڵگەری) لە ئاستێکی باڵادان، بۆ (ڕیاز و تەلئەبیب) ڕوون و ئاشكرایە هەر گۆرانکارییەکی ناوچەکە، بەبێ بەشداریی ڕووسیا سەرکەوتوو نابێت. سەرکەوتنی هەوڵەکانی “پووتین” بۆ هێشتنەوەی “بەشار ئەسەد” لە دەسەڵات و کۆنترۆڵکردنەوەی ڕێژەی ٪70ــی خاکی سووریا، لە لایەن بەشار ئەسەدەوە، دوای ڕووداوەکانی بەهاری عەرەبی و جەنگی سووریا و داعش، بە سەرکەوتنی ڕووسیا و ناچاربوونی وڵاتە هەرێمییەکان، بە ئاساییکردنەوەی پێوەندییەکانیان لەگەڵ سووریا و ڕووسیا پێناسە دەکرێت.

پێوەندییەکانی ڕووسیا لەگەڵ تورکیا لەسەر خاکی سووریا و ڕێککەوتنەکانی (ڕووسیا-ئێران) لە ناوچە پڕ هەژموونەکانی ئێران لە سووریا، لوبنان و ئێراق بوونە هۆی گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە جووڵەکانی ڕووسیا، لە سنوورەکانی ئەورووپا و ئاسیای ناوەڕاستدا، چونکە پێگەی جوگرافیای تورکیا لە ناوچەکانی قەوقاز و ئاسیای ناوەڕاست، بۆ ئەورووپا و ئەمریکا بە مانای بەکارهێنانی پێگەی تورکیا دێت بۆ لاوازکردن و فشار خستنەسەر ڕووسیا، بەڵام پووتین لە سووریا، لە ڕێگەی پیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا توانی ڕێگری لە خواستەکانی ئەورووپا بەرانبەر بە ناوچە دەوڵەمەندەکانی سنووری هاوبەشی ئەورووپا بکات. ڕووسیا توانی بە هاوبەشی لەگەڵ ئێران زۆربەی ناوچە گرنگەکانی سووریا لەژێر هەژموونی خۆی بهێڵێتەوە، بەڵام لە هەمانکاتیشدا بەهێزبوونەوەی پێوەندییەکانی ڕووسیا لەگەڵ بەرەی دژی ئێران ڕێگرییەکی زۆری لە فروانبوونی زیاتری هەژموونەکانی ئێران کردووە، ئەمەیش وای کرد بۆ سەقامگیرکردنی ناوچەکە سعوودیە، وڵاتانی کەنداو و ئیسرائیل پشت بە سیاسەت و جوڵەکانی ڕووسیا ببەستن، بە تایبەت دوای دەستبەکاربوونی “دۆناڵد ترەمپ” وەک سەرۆکی “ئەمریکا” و پێڕەوکردنی سیاسەتێکی بەرژەوەندیخوازانەی “ئەمریکا” و پشتگوێخستنی هاوپەیمانەکانی و هاوکات ڕێگەدان بە ڕووسیا بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچە ستراتیژییەکانی هاوپەیمانانی ئەمریکا، لە پێناوی بەرگرتن لە هەژموونی چین.

“ڕووسیا و ئەمریکا لە پۆست ترامپیزم”

لە سەردەمی ئیدارەی “دۆناڵد ترەمپ” پێوەندییەکانی ڕووسیا و ئەمریکا بوونە هۆی گۆڕانکارییەکی گەوهەری لە ئاست یەکلاکردنەوەی کێشە هەرێمی و ناودەوڵەتییەکان، بە تایبەت لە سووریا و پرسی گواستنەوەی گازی ڕووسیا، بۆ ئەڵمانیا، لە رێگەی پرۆژەی (نۆرد ستێرم 2). بڕیاری کشانەوەی “ئەمریکا” لە ڕۆژئاوای کوردستان و هەڵکردنی گڵۆپی سەوز بۆ تورکیا لە داگیرکردنی شوێنە ستراتیژییەکانی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا، کاریگەریی بنەڕەتیی لە پێوەندییەکانی (ئەمریکا-ئەورووپا و ئەمریکا-وڵاتانی کەنداو) هێنایە ئاراوە، لەو کاتەدا ئەو بڕیارەی “ئەمریکا” بە هەماهەنگیکردنی نێوان (ڕووسیا-ئەمریکا) شرۆڤەی بۆکرا و فەرەنسا و یەکێتیی ئەورووپا، بە تووندی دژی وەستانەوە. ئەمە جگە لەوەی پێوەندییەکانی وڵاتانی کەنداو و ڕووسیا بەهێزتر بوون و هاوکات دوای ئەو بڕیارەش، ئەمریکا سزا ئابوورییەکانی سەر کۆمپانیای گازپرۆمی هەڵگرت و ڕێگایدا بە تەواوکردنی پرۆژەی (نۆرد ستێرم 2) بۆ گواستنەوەی گازی ڕووسیا و کۆنترڵکردنی زیاتری بازاڕەکانی وزەی ئەورووپا.

شرۆڤەکاران و داڕێژەرانی سیاسەتی ناودەوڵەتی، ئەو سیاسەتەی ئەمریکا بە گۆڕانی هاوکێشەی چینۆ-نیکسۆن، بە ڕووسیا-ترەمپ ناودەبەن، واتا هەماهەنگیکردنی ئەمریکا و ڕووسیا دژی فروانخوازییەکانی چین، بەڵام باڵادەستیی ڕووسیا زیاتر لەوە جێگەی گرتووە تا ببێت بە هاوپەیمانی ئەمریکا دژی چین، یانیش هاوپەیمانی چین دژی ئەمریکا. “ڕووسیا” لە ڕێگەی پێڕەوکردنی سیاسەتی بەرەو ڕۆژهەڵات، توانی کۆنترۆڵی بازاڕەکانی ئاسیا و ئەورووپا بکات، بە تایبەت دوای ئاساییبوونەوەی ڕێژەی پێوەندییەکانی ڕووسیا-ژاپۆن، ڕووسیا-کۆریای باشوور و ڕووسیا  -فلیپین، کە هاوپەیمانی سەرەکیی ئەمریکان لە ئاسیادا، هەروەها پێوەندییەکانی ڕووسیا وڵاتانی ئەمریکای لاتین زیاتر بوونە هۆی بەهێزکردنی پێگەی ڕووسیا، وەک تیرەیەکی کاریگەری ڕووسیا لە سێگۆشەی مۆدێرنی جیهانیدا.

“ئەنجام”

بە بەراوردکردنی جووڵە و دیدگای ڕووسیا لە سێ سەردەمی جیاواز و کاریگەریی ڕووسیا لە ڕووداوەکانی جیهاندا، بەو ئەنجامانەی خوارەوە دەگەین؛

– گۆڕینی ئاراستەی سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئۆراسیا، بۆ ئاسیای ئارام دژی فروانخوازییەکانی چین، وا دەکات بەهێزبوونی ڕووسیا لە سووریا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دوای سیاسەتی پڕ لە ئالۆزیی “ئەمریکا” لەو هەرێمە لە قازانجی ئەمریکا بێت، چونکە “ڕووسیا” دەتوانێت لە یەککاتدا هەژموونی ئێران لە سووریا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگەی باڵادەستیی ڕووسیاوە کۆنترۆڵ بکات و ببێتە هۆی پاراستنی ئاسایشی وڵاتی ئیسرایل. لە هەمانکدا ڕووسیا فاکتەرێکی سەرەکی دەبێت لە کۆنترۆڵکردنی هەژموونی تیرۆر و پاراستنی ئاسایشی وزەی ئەمریکادا، لە ڕێی هاوسەنگکردنی بازاڕەکانی بەرهەمهێنان و نرخی وزەوە، بە تایبەت کە ڕووسیا بڕیاردەری سەرەکی ڕێکخراوی ئۆپێک پلەسە بۆ کۆنترۆڵکردنی نرخەکانی وزە.

– لە بەرانبەردا واڵاکردنی سنوورەکانی ئەورووپا و پاڵپشتیکردنی ڕێژەی ئەمریکا بۆ ڕووسیا، لەو سنوورانە دەبێتە هۆی بەهێزبوونی زیاتری ڕووسیا لە کۆنترۆلکردنی بازاڕەکانی ئەورووپا. دوای هەڵگرتنی سزاکانی سەر کۆمپانیای گازپرۆم و ڕێگەدان بە تەواکردنی پرۆژەی نۆرد ستێرم بەبێ تێپەڕبوونی بە ئۆکرانیادا، هەماهەنگیی نێوان ڕووسیا و ئەمریکا بە ڕوونی دەرکەوت.

– سیاسەتە پڕ جووڵەکانی ڕووسیا، بوونە هۆی گۆڕینی هاوکێشەی (ئەمریکا = چین + ڕووسیا) بۆ هاوکێشەی سێگۆشەی مۆدێرنی (ڕووسیا-ئەمریکا-چین)، بەڵام ڕووسیا توانی ببێت بە کلیلی ئەو هاوکێشەیە، چونکە ڕووسیا لە ڕێگەی پێوەندییەکانی لەگەڵ چین توانی دوو ئامانج بپێکێت،  یەکەم؛ هەماهەنگیکردنی لەگەڵ چیندا بۆ پاراستنی سنوورەکانی و بەهێزکردنی ئابووریی وڵاتەکەی. دووەم؛ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لە ڕێی ڕێگریکردنی لە باڵادەستبوونی چین لە بازاڕەکانی ئەورووپادا، بەبێ بەشداریی ڕووسیا.

– پێڕەوکردنی سیاسەتی بەرەو ڕۆژهەڵات، لە لایەن ڕووسیاوە بووە هۆی هەماهەنگیکردن لەگەڵ چین، لە هەر ئەگەرێکی دژایەتیکردنی ئەمریکا دژی بەرژەوەندییەکانی ڕووسیا لە ئەورووپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە جۆرێک ڕووسیا دەتوانێت هاوکاری ئەمریکا بێت لە ئاسیای ئارامدا بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی ڕکابەرییەکانی چین، لە هەمانکاتدا دژی ئەمریکا دەوەستێتەوە بە هەماهەنگیکردن لەگەڵ چین، بە تایبەت لە پرۆژەی سیبیریا و پرۆژەی پۆلار لە بەستەڵەکی باکوور.

– ڕووسیا بۆ ئەمریکا وەک دەرفەتێک وایە، بۆ ڕێگریکردنی لە هەر جووڵەیەکی کۆریای باکوور، ئەمەیش دوای بەهێزبوونی پێوەندییەکانی ڕووسیا و کۆریای باشوور دەسەڵاتەکانی ڕووسیا لە ڕۆڵگێران بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی کۆریای باکوور زیاتر دەردەکەوێت.

– کشانەوەی ئەمریکا لە “ئەفگانستان” و گرتنەدەستی حوکمی ئەو وڵاتە لە لایەن تاڵیبانەوە، بەرژەوەندیی “ئەمریکا” دەخاتە بەردەستی جووڵەکانی ڕووسیا، بە جۆرێک ئەگەر ڕووسیا هاوکاریی چین بکات، ئەوا مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دروست دەبێت و ئەمریکا ناچار دەبێت هەماهەنگ بێت لەگەڵ ڕووسیا بۆ کەمکردنەوەی هەژموونی چین.

– بەهێزبوونی پێوەندییەکانی (ڕووسیا-هیندستان) دەتوانێت وەک یارییەکی دووسەر مامەڵە لەگەڵ ئەمریکا و چین، وەک ڕکابەرێک بکات. بە تایبەت دوای هەردوو پرۆژەی کۆریدۆری باکوور و باشوور بە سەرپەرشتیی چین و پرۆژەی AUKUS بە هاوپەیمانیی (ئەمریکا-بەریتانیا-ئوسترالیا) بە جۆڕێک کە ڕووسیا دەتوانێت بازاڕەکانی هیندستان کۆنترۆڵ بکات و هەماهەنگی لەگەڵ ئەمریکا بکات، بۆ بەئەندامبوون لە AUKUS، لە هەمانکاتدا هاوکاری “چین” دەبێت، لە سەرخستنی پرۆژەی هێڵی ئاوریشمی و ڕێکخراوی شەنگەهای، ئەم ڕۆڵەی ڕووسیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەرانبەر ئێران بۆ بەکارهێنانی لە بەرانبەر ئەمریکا و چین هەمان شتە، بە تایبەت ڕۆڵبینینی ڕووسیا لە دووبارە ڕێککەوتن لەگەڵ ئەمریکا، یانیش هەماهەنگیکردن لەگەڵ ئێران دوای واژووکردنی ڕێککەوتنی 25 ساڵە لەگەڵ وڵاتی چین.

– ڕێککەوتنی تازەی ئەمریکا – بەریتانیا – ئوسترالیا، دژی بەرژەوەندییەکانی فەرەنسا و ئەورووپا دەبێتە دەرگایەک بۆ هەماهەنگیی ڕووسیا لەگەڵ فەرەنسا و ئەلـمانیا، لە پرۆژەکانی ڕووسیا و یەکێتیی ئابووریی ئۆراسیا لە داهاتوودا ئەگەرێکی بەردەستە، بە تایبەت کە ڕووسیا ٪40ــی وزەی بازارەکانیان دابین دەکات.

– ڕووسیا لە ڕێگەی یەکێتیی ئابووریی ڕووسیاوە ڕکابەریی پرۆژەی Build Back Better World (B3W)  ئەمریکا  کۆمەڵەی G7 و پرۆژەی هێڵی ئاوریشمیی چین دەکات، چوونکە وەک چۆن ڕووسیا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاردەهێنیت بۆ بەرگیرکردن و کۆنترۆڵکردنی بازاڕەکانی ئەورووپا، چینیش هەماهەنگیی خۆی لەگەڵ ڕووسیا، لە ئاسیای ئارام، بەکاردەهێنێت بۆ کۆنترۆڵکردنی هەژموونی ئەمریکا لە ئەورووپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

– ڕووسیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەلماندی هیچ پرۆژەیەک بەبێ “ڕووسیا” ئەنجامی نابێت و بۆ جیهانی فرەجەمسەری دووپات کردەوە، کە ڕووسیا دەتوانێت کلیلی سێگۆشەی تازە و مۆدێرنی سیستەمی جیهانی بێت، بێشک ئەمە دەمانگەیەنێت بەو ئەنجامەی ڕووسیا هەڕەشەی کورت مەودا نییە، بەڵکوو هەڕەشەیەکی مەزن و فراونترە لەبەردەم ئەمریکادا، ئەگەر لەگەڵ چین دژی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا یەکبگرێت، لە کاتێکدا مەترسییەکی کورت مەودا دەبێت بۆ ئەمریکا، ئەگەر ئەمریکا هەماهەنگی لەگەڵ ڕووسیا بکات، بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی چین.

– سیستەمی بەرگریی ڕووسیا و کۆنترۆڵکردنی بازاڕەکانی وزە بۆ ئەمریکا و چین، گەورەترین مەترسین، ئەگەر ئاڵۆزی بۆ پرۆژەکانی ڕووسیا دروست بکەن، یانیش ڕووسیا بێ بەش بکەن.

– کاریگەریی ئەو ڕکابەرییە سێ لایەنەیە، بۆ سەر هەرێمی کوردستان پڕ هاوکێشە و گۆڕانکارییە، بە تایبەت لە سەردەمەکانی پۆست داعش و پۆست ترەمپدا. ئەمەیش لە ئێستادا بۆتە هۆی گرنگی پێگەی کوردستان لە بوون بە ناونیشانی گرنگی ناوەندە لێکۆڵینەوەکانی جیهان، بۆ باسکردن لە دیدگا و سیاسەتی ئابووری سەرۆکی هەرێمی کوردستان و کاریگەری ئەو جوڵانە لە یەکلا کردنەوەی هاوکێشە هەرێمی و ناودەوڵەتییەکان.

– سەردەمی پۆست داعش بۆ هەر هێزێکی هەرێمی و ناودەوڵەتی مایەی قەیران بێت، سەڕەڕای قەیرانی دژوار، بەڵام بۆ هەرێمی کوردستان دەرفەت و پێشهاتی تازە بووە، ئەمەیش لە ئەنجامی لیکۆڵینەوە ناودەڵەتیەکان دەرکەوتووە کە دیدگا ستراتیژیە ئابووریەکەی سەرۆک “نێچیرڤان بارزانی” لە پرسی وزە و ڕێککەوتنی بواری نەوت و گاز لە سنوورە هاوبەشەکانی کوردستانی باشوور و ڕۆژئاوا، یەکەمین جارە لە مێژووی کوردستان لە رووی ئابوورییەوە گۆران لە هاوکێشەی سیاسەی و ئابووری ناوچەکە  دروست بکات، پێگەی کوردستان بکات بە کلیل بۆ یەکلاکردنەوەی بەرژەوەندییەکان، نموونە بۆ ئەو کاریگەری و بەهێزی ئەو دیدگایە، بڕیاری هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان بوو بۆ تورکیا بێ گەرانەوە بۆ بەغدا و لەهەمانکاتدا واژووکردنی ڕێککەوتنی نێوان رووسیا وهەرێمی کوردستان بوو لە 2017ــدا.

– ئەگەرچی هێشتا کاریگەری ئەو دوو جوڵەیە لەو ستراتیژیەی سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە ناوەندی کوردی زۆر گرنگی پێنەدراوە، لەلای هەندێک لایەن بە دژایەتی ئەمریکا ئەژمار کراوە، بەڵام بە قوڵبوونەوە لە دیدگای سەرۆک، تێدەگەین تیژ بینین بۆ ئەگەری ڕێککەوتنی ئەمریکا و ڕووسیا لە سووریا و ئێراق کراوە، کوردستان دەتوانێت لە هەردوو ئەگەر بەرژەوەندیە ئابوورییەکانی بپارێزێت و ببێت بە هێزی کاریگەری ناوچەکە ئەگەر بەغداش ڕێگری بکات.

– لە هەدروو ئەگەردا (رووسیا و ئەمریکا ڕێکبکەون یان دژیەک بن) بە سەرەنجدان لە دیدگای سەرۆک “نێچرڤان بارزانی”، بۆ پرسی وزە و پرۆژەی پێڕەوکردنی دیپلۆماسییەتی هاوسەنگی پارێز، دەتوانێت ڕۆڵی کاریگەر ببینێت لە یەکتر لێکنزیککردنەوەی هێزە هەرێمییەکان و ڕاکێشانی سەرنجی زیاتری هێزە زلهێزەکان بۆ پاراستنی ئاشتی و کردنەوەی دەرگاکان، بۆ چارەکردنی گرفتە چەقبەستووەکان، چونکە هەرێمی کوردستان خاوەن ڕێککەوتنی ستراتیژییە لەگەڵ ڕووسیا و لە هەمانکاتدا خاوەنی دەستکەوتی دیپلۆماسییشە لە پێوەندییەکانی لەگەڵ کەنداو و وڵاتانی ئەورووپا، ئەمەیش “ئەمریکا” ناچار دەکات بە پاراستنی سەنگی هەرێمی کوردستان دوای ڕووداوەکانی 2017 و بێباکیی بەرانبەر بە کوردستان. سەردانەکانی ئەم دواییە سەرۆکی هەرێم بۆ فەرەنسا و بەریتانیا و لە داهاتووشدا ئەمریکییەکان، دەرخەری کاریگەری پێگەی کوردستانن بۆ زلهێزەکان.

– ڕووسیا کلیلە بۆ سیاسەتی ئەمریکا و چین، بۆ ئەوەی بتوانێت دەرگا پڕ لە پرۆژە و خواستە تینووەکانی (چین و ئەمریکا) کۆنترۆڵ بکات و ئابووریی وڵاتەکەی لە دووبارە داڕمان بپارێزێت. بەلام ئەگەری هەیە ئایندەی ئەو کلیلە داخستن یان کراوە بێت.