پرسی سوریا گەڕاوەتەوە بۆ سەرنجی ناوچەیی و عەرەبی و نێودەوڵەتی، لە ئەنجامی ناکۆکی لەسەر ئاساییکردنەوە لەگەڵ ڕژێمی سوریا. وە لە کاتێکدا هەندێک وڵاتی عەرەبی (جەزائیر، ئێراق، لوبنان و سوڵتانییەتی عومان) لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ڕژێمی سوریادا مانەوە لە ژێر ڕۆشنایی شەڕی بەردەوامی وڵاتەکەدا، و کاتێک هەوڵی پێشوو لەم ڕووەوە درا، بە مەبەستی هێنانی گەڕانەوە بۆ کۆمکاری وڵاتانی عەرەبی پێش لوتکەی جەزائیر کە لە مانگی تشرینی یەکەمدا بەڕێوەچوو سێ ڕژێمی سەرەکی؛ یەکەمیان بە جۆش و خرۆشەوە بۆ ئاساییکردنەوە و بە شێوەیەکی بەردەوام بەرەو ئەو هەنگاوە دەڕوات، یان لە چوارچێوەی ئەو حیساباتانەی کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕەچاوکردنی ناوخۆییەوە سەرچاوە دەگرن، لە کاتێکدا جەریانی دووەم بە ڕوونی ڕوودانی ئاساییبوونەوە بە گەیشتن بە پێشکەوتن لە ڕێگای چارەسەری سیاسیدا دەبەستێتەوە. سەبارەت بە تڕواندنی سێیەمیش چاودێری دۆخەکە دەکات، چاوەڕێی ئەوە دەکات وێنەکە ڕوون بێتەوە، تا شوێنی خۆی دیاری دەکات.
ئارەزومەندان
١- تورکیا لەگەڵ هاتنی ڕوسیا بۆ ناو سوریا لە ساڵی 2015ەوە، سیاسەتی دەرەوەی تورکیا دەستی بە گۆڕانکاری کرد بەرەو قەیرانی سوریا و کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکانی باکووری ڕۆژئاوا، ئەمەش بە کردەیی هاوکێشەی ململانێکانی لە بەرژەوەندی ڕژێم یەکلایی کردەوە و ئەوەی دوای ئەوە هات، هەوڵی تورکیا بوو بۆ سەرلەنوێ سەیرکردنەوەی سیاسەتەکەی لە… سوریا بە پتەوکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕوسیا لەژێر ڕۆشنایی زیادبوونی گرژییەکانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکا و ڕۆژئاوا دەرئەنجامی پشتیوانیکردنی هەردوولایە بۆ پرۆژەی کورد و پشتگوێخستنی ئەمریکا لە نیگەرانییە ئەمنییەکانی تورکیا لە سوریا. وە لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیا، تایبەتمەندییەکانی گۆڕانکاری لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا دەستیان بە گۆڕانکاری کرد، ئەمەش وایکرد سیستەمی نێودەوڵەتی بەشێوەیەکی پشێوانە بەرەوپێش بچێت، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر پەیوەندی نێوان تورکیا و ئەمریکا هەبوو، ئەمەش وایکرد تورکیا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕوسیا زیاتر بکات و لێکنزیکبوونەوە لەگەڵ ڕژێمی سوریا، و دەتوانین بڵێین تورکیا ئەکتەری سەرەکی و کاریگەر لە قەیرانی سوریادا، کە پاڵپشتی لایەنێک دەکات لە ململانێی سوریادا بە ناوی “هاوپەیمانی نیشتمانی بۆ هێزەکانی شۆڕشگێڕ و ئۆپۆزسیۆنی سوریا”, ئەم گۆڕانکارییە یان لێکنزیکبوونەوەیە لەگەڵدا دێت نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکانی تورکیا لە ساڵی ٢٠٢٣، کە چاودێران بە هەڵبژاردنێکی چارەنووسساز و گرنگ بۆ پارتە تورکییەکان دەزانن، جا چ “ئۆپۆزسیۆن”بێت یان کۆنەپەرستان، تورکیا بۆی دەرکەوت کە دەبێت سەرلەنوێ بەو سیاسەتانەدا بچێتەوە کە لە دوای ئەوەی بە “بەهاری عەرەبی”ناسراوە، و دەبێت پێداچوونەوە بە تێکچوونی پەیوەندییەکانیدا بکات لە ژینگەی ناوچەیی خۆیدا، بۆیە لە دوای ئەو ڕژێمانەی کە هات دوای ئەوەی “بەهار”لە وێنەکەدا نەما و تورکیا بە هەموو هێزێکەوە پشتگیریان کرد، ئەمە جگە لە زیادبوونی فشارە ئابوورییەکان لەسەری، و هەوڵی گەڕاندنەوەی وەبەرهێنانەکانی کەنداو و بازاڕە عەرەبییەکان و ئەو ڕێگایانەی کە بۆ گەیشتن بە خێرای بۆ کاڵاکانی بۆ کەنداو و ئەفریقا، کە سوریا یەکێکە لە خاڵە گرنگەکانی.
جگە لە گۆڕانکارییە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان، هۆکاری نێوخۆیی هەن کە فشاریان لەسەر ئەردۆغان و حکومەتەکەی دروستکردووە، لەگەڵ توندبوونەوەی قەیرانی ئابووری ناوخۆی تورکیا، لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکان سەرکەوتوو بوون لە تیشک خستنە سەر مەلەفی پەنابەرانی سوریا و بەکارهێنانی بۆ سووتەمەنیکردنی دۆخی جەمسەرگیری سیاسی و گواستنەوەی لە مەیدانی مرۆیی بۆ بازنەی ململانێی سیاسی. کۆدەنگییەکی بەرفراوان لە نێوان لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکاندا لەسەر بیرۆکەی گەڕاندنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ڕژێمی ئەسەد سەریهەڵدا بۆ ئەوەی سەرکەوتوو بێت لە یەکلاکردنەوەی مەلەفی پەنابەران، کە تێیدا پێشکەوتن بووەتە داواکارییەکی جەماوەری لە تورکیا، ئەمەش وایکرد ئەردۆغان بە خێرایی هەنگاو بنێت بۆ لابردنی ئەمە کارتی کاریگەر لە دەستی ئۆپۆزسیۆن و هەوڵبدەن پێشکەوتنی تێدا بەدەستبهێنن بۆ ئەوەی نەخێر ئەو دەسەڵاتە لەدەست بدات کە ٢٠ ساڵە بەدەستیەوەیە. یەکێک بوو لە تەوەرە گرنگەکانی دیدارەکانی نێوان وەزیرانی بەرگری تورکیا و سوریا لە مۆسکۆ، هەروەها ڕژێمی سوریا پرۆتۆکۆلی گەڕانەوەی داڕشتووە بە ناوی “سیستەمی ئاشتەوایی”، کە مەرجی ئەوەی هەیە ئەوانەی ئارەزووی گەڕانەوەیان بۆ سوریا هەیە، بەتایبەتی نەیاران یان ئەوانەی لە ناوچە دوژمنایەتییەکانی ئەسەدەوە دێن، دەبێت “بەڵگەنامەیەک” واژۆ بکەن. پرۆسەکە بە پشکنینی فایلەکەی ئەو کەسە دەست پێدەکات کە داوای ئاشتەوایی دەکات و بەدواداچوون بۆ ئەو چالاکییانەی کە تێیدا بەشدار بووە، جا مرۆیی بێت یان سەربازی. ئەم لێکنزیکبوونەوەیە لە ئەنجامی گەمارۆدانی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە)دێت کە تورکیا بە گروپی تیرۆریستی پۆلێنی دەکات و تیایدا جیاوازی هەیە لەگەڵ سوریا لەسەر ناونانی تیرۆر لە نێوانیاندا و ڕژێمی سوریاش کوتلە ئۆپۆزسیۆنەکانی سەر بە تورکیا لە ئیدلب و باکوری ڕۆژئاوای سوریا ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بێت. لەگەڵ پێداگری ئەمەریکا لەسەر ڕەتکردنەوەی هەر ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی تورکیا لەدژی هێزەکانی (SDF)، هاوکاری لەگەڵ ڕوسیا و ڕژێمی سوریاش وەک باشترین بژاردە بۆ ئەنقەرە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەڕەشەکانی (SDF) سەریهەڵدا، پێشنیازی ئەوەی کرد کە یارمەتی ڕژێمی سوریا بدات بۆ کۆنتڕۆڵکردنەوەی ئەو ناوچانەی لەدەستی داوە بۆ هێزەکانی SDF، بەتایبەتی لە باکور و باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا.
٢- ئیمارات ئاسایی کردنەوەی ئیماراتی لەگەڵ ڕژێمی سوریا بەشێکە لە ستراتیژێکی گشتی کە ساڵانێک لەمەوبەر سیماکانی ڕوون بووەوە کە بریتییە لە جگە لە نۆژەنکردنەوەی ڕژێمی سوریا، ئاسانکاری بۆ پەیوەستبوونی ڕژێمە سەربازییەکان بۆ دەسەڵات لە جیهانی عەرەبیدا، هەروەها تێکەڵکردنی ئیسرائیل لەگەڵ عەرەبدا سیستەمی ناوچەیی دوای ئەوەی ئەبوزەبی ڕێککەوتنی ئاشتی واژۆکرد و لە سەرەتاوە پەیوەندییەکانی لەگەڵیدا ئاسایی کردەوە.لە ئەیلوولی ٢٠٢٠ەوە. ئەبوزەبی کارلێکی دیپلۆماسی و سیاسی و ئابووری لەگەڵ ڕژێمی سوریا بەهێزتر کرد و ئەمەش بە کردنەوەی باڵیۆزخانەی وڵاتەکەی لە دیمەشق لە ساڵی ٢٠١٨ بۆ یەکەمجار لە دوای سەرهەڵدانی شۆڕشەوە دەستی پێکرد، دیمەشق لە ئەنجامی خوێندنەوەی وردی پێشهاتەکان هاتە ئاراوە ، و کە کاراکردنەوەی ڕۆڵی عەرەبی بەهۆی دەستدرێژی ئێران و تورکیا بۆ سەر سوریا پێویست بوو.” بۆ ئەبوزەبی، سەرەتای ئەم گۆڕانکارییە بەرەو هاوکاری لەگەڵ ئەسەد دەگەڕێتەوە بۆ ئەو زەمینە هاوبەشەی کە بەهۆی هاوکاری سەربازی لەگەڵ ڕووسەکان دروست بووە کە هەیانە لە ساڵی ٢٠١٥ەوە بە شێوەیەکی سەربازی ئامادەبووە لە سوریا ، و ئەنجامدانی ڕێککەوتنێکی ڕووسیا و کەنداو بۆ ئاڕاستەکردنەوەی کۆمپاسەکەی ڕژێمی ئەسەد دوور لە ئێرانییەکان و تورکەکان، ڕەنگە ڕێگەیەکی باش بێت بۆ دەربازبوون کە ئامانجەکانی زۆرترین ئەگەری کەنداو بەدەستبهێنێت.
نەیاران
١ – ئەمریکا هەڵوێستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەبارەت بە پرۆسەی ئاساییکردنەوە و هەوڵەکانی وڵاتان لەگەڵ ڕژێمی سوریا ڕوون و ئاشکرایە، کاتێک وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، نێد پرایس، پشتڕاستی کردەوە، “کە وڵاتەکەی پاڵپشتی هەڵوێستی وڵاتان ناکات”. کە پەیوەندییەکانیان بەهێز بکەن یان پشتگیری خۆیان بۆ چاکسازی بەشار ئەسەد، دیکتاتۆری دڕندە دەرببڕن و پشتگیری ئەمریکا بۆ ئەم ڕێبازە، وابەستەی چارەسەرێکی سیاسی بە سەرۆکایەتی سوریا و هاوتەریب لەگەڵ بڕیارنامەی ژمارە ٢٢٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایش دەمێنێتەوە. پرایس داوای لە وڵاتانی جیهان کرد بە وردی لێکۆڵینەوە لە تۆماری مافی مرۆڤی “ترسناک”ی ڕژێمی ئەسەد لە ماوەی ١٢ ساڵی ڕابردوودا بکەن، لە کاتێکدا ڕژێمی ئەسەد بەردەوامە لە ئەنجامدانی دڕندەیی دژی گەلی سوریا و ڕێگری دەکات لە گەیشتن بە یارمەتییە مرۆییەکانی ڕزگارکەری ژیان ئەوانەی پێویستیان پێیەتی لە ناوچەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی هێزەکانی، بە وتەی ئەو. ئەوانەی درێژە دەکێشن ئەوانەی درێژە دەکێشن.
٢- سعودیە ئەو بوومەلەرزەیەی کە لە بەرەبەیانی ٦ی شوباتی ٢٠٢٣ تورکیا و سوریای گرتەوە، زۆرێک لە وڵاتان دەستپێشخەرییان کرد بۆ ئەوەی هاوکاری ئەو دوو وڵاتە بکەن و یەکێک لەو وڵاتانەی هاوکاری سوریای کرد، شانشینی سعودیە بوو، کە دۆخی گۆشەگیری شکاند لە نێوان دوو لایەن دوای پچڕانی پەیوەندی نێوانیان لە کاتی قەیرانی سوریادا یەکێکە لەو پاڵنەرە سەرەکییانەی کە سعوودیە بەرەو نزیکبوونەوە لەگەڵ ڕژێمی سوریا دەبات، کە ئێران بووەتە باوەشی تەواوەتی ئێران، لە بارودۆخی ئێستادا بووەتە بارمتەیەک بۆ ڕەچاوکردنی ناوچەیی و نێودەوڵەتی کە بە پلەی یەکەم هێندەی ئەو بەرژەوەندییەکانی سوریا لەبەرچاو ناگرن بەرژەوەندی لایەنە دەستێوەردانکارەکان لەبەرچاو دەگرێت. ڕیاز لە ڕێگەی نزیکبوونەوەی لەگەڵ دیمەشق هەوڵ دەدات لە ڕێگەی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکەدا، ڕێبازە نوێیەکەی بۆ موزایەدە لەگەڵ ئێران بەردەوام بێت. ئەم جۆرە هەنگاوانە ڕەنگە یارمەتیدەر بن بۆ هێنانەدی نزیکبوونەوەی بەشەکی لەگەڵ ڕژێمی سوریا، هەروەها کاریگەری سیاسییان هەیە کە نوێنەرایەتی دەکرێن لە لابردنی شەرمەزاری لە سعودیە لە ئەگەری گرتنەبەری ڕێبازێکی بەشەکی لەگەڵ ڕژێمی سوریا. لێرەوە هەوڵەکانی سعودیە، ڕەنگە وەک بەشێک لە خواستەکانی بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی لە ناوچەکە و چالاککردنی ڕۆڵی ناوچەیی خۆی و گەڕاندنەوەی ڕژێمی سوریا لە چوارچێوەی هەلومەرجی پێشوویدا کە چاوپۆشی لە مافی پەنابەران و پێویستی وەرگرتنی مەلەفی سوریەکە ناکات دژایەتی لەبەرچاو بگیرێت. لە میانی لوتکەی سعودیە و چین لە ٢٠ی ژانویەی ٢٠٢٢، وەزیری دەرەوەی سعودیە، فەیسەڵ بن فەرحان، خواستی ڕیازی بۆ گەڕان بەدوای ڕێگایەکدا بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ حکومەتی ڕژێمی سوریا ڕاگەیاند، هەروەک چۆن ئاڵای ڕژێمی سوریا لە لوتکەی سعودیە و چین، و دواتر بەرزکردنەوەی قەدەغەکردنی کاڵای سعودیە لەلایەن دیمەشقەوە ڕەنگە کۆمەڵێک پرسیاری سەبارەت بە ئەگەری گەڕاندنەوەی پەیوەندییەکان وروژاندبێت.
