دوای ئەوەی ئەنجوومەنی پارێزگای سەلاحەددین، شارەدێی ئامرلی كردە شارۆچكە، باس و خواستی یاسایی بوون و یاسایی نەبوونی بە شارۆچكە كردنی ئامرلی هاتە ئاراوە، دواتر باس لەوە دەکرا هەوڵێك بۆ بە پارێزگاكردنی ئامرلی هەیە، لێرەوە ئەو پرسیارە سەری هەڵدا کەئایا بە شارۆچكە كردنی شارەدێ یاخود بە پارێزگاكردنی شارۆچكە لە ڕووی یاساییەوە لە دەسەڵاتی كێدایە؟
ئایا دوای ئازادكردنەوەی پارێزگای نەینەوا و شاری موسڵ، گەر بێت و كار بۆ ئەوە بكەین قەزای شنگال و دەشتی نەینەوا بكرێنە پارێزگا، ئەوا لە رووی یاساییەوە پێویستە چ ڕێوشوێنێك بگرینە بەر؟
بە پێی یاسای ژمارە 159 ی ساڵی 1969 چۆنییەتی پێكهێنانی پارێزگایەكی نوێ لە ئێراقدا لەسەر بنەمای رووبەری جوگرافی و ژمارەی دانیشتووان و یەكە كارگێرییەكان دیاریكراوە. لەسەر بنەمای ئەم یاسایە پارێزگاكانی دهۆك و سەلاحەددین و نەجەف و موسەننا پێكهێنران.
لە دوای دەرچوونی یاسای (پارێزگاكانی سەر بە هەرێمێك نین) ی ژمارە 21 ی ساڵی 2008، یاسای ژمارە 159ی ساڵی 1969 لەكارخراو لەو بەروارەوە كاری پێ ناكرێت.
ئەوەی جێی سەرنجە بە پێی ئەم یاسایە بە سەرجەم هەموارەكانییەوە، هیچ ماددەیەكی یاسایی سەبارەت بە چۆنیەتی پێكهێنانی پارێزگایەكی نوێی تیدا نییە، ئایا دەسەڵاتی ئەنجوومەنی پارێزگایە؟ یاخود ئەنجوومەنی وەزیران؟ یان دەسەڵاتی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێراقە؟.
هەرچی پێكهێنانی شارۆچكەی نوێیە بە روونی لە یاسای ژمارە 21 ی ساڵی 2008 لە ماددەی 7 بڕگەی 11 دا هاتووە، كە بە دەنگی زۆرینەی ڕەهای ئەندامانی ئەنجوومەنی پارێزگا دەكرێت.
لێرەوە دەردەكەوێت پێكهێنانی شارەدێ و شارۆچكەی نوێ لە دەسەڵاتی ئەنجوومەنی پارێزگایە، بەڵام هەرچی پێكهێنانی پارێزگایەكی نوێیە، لەم یاسایەدا بە هیچ شێوەیەك ڕێوشوێنی یاسایی بۆ دیارینەكراوە.
كاتێك دەگەڕێینەوە بۆ دەستووری ئێراق ی ساڵی 2005، دەسەڵاتەكانی ئەنجوومەنی وەزیرانی لە ماددەی 80 دا دیاریكردووە، كە خۆی لە شەش دەسەڵاتدا دەبینێتەوە، كە بە هیچ شێوەیەك پێكهێنانی پارێزگای نوێ لە چوارچێوەی ئەو شەش دەسەڵاتەدا نییە.
بە هەمان شێوە لە ماددەی 61 ی دەستووری ئێراقدا لە 9 خاڵدا دەسەڵاتەكانی ئەنجوومەنی نوێنەران دیاریكراوە، بە بێ ئەوەی ئاماژە بە چۆنییەتی پێكهێنانی پارێزگای نوێ كرابێت.
لە 2014/1/21 بڕیاری ژمارە 3 لە ئەنجوومەنی وەزیرانی ئێراق، بۆ رەزامەندی لەسەر بە پارێزگاكردنی شارۆچكەكانی (خورماتوو، فەلوجە، دەشتی نەینەوا) دوای گرتنە بەری رێوشوێنی یاسایی تەنها لە ڕووی پرەنسیپەوە نەك وەك بڕیارێكی كۆتایی دەرچوو.
بۆ ئەم مەبەستە لیژنەیەك بە سەرۆكایەتی وەزیری دەوڵەت بۆ كارووباری پارێزگاكان و ئەندامێتی نوێنەری وەزارەتەكانی داد و شارەوانی پێكهێنرا، گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی كە بۆ پێكهێنانی پارێزگای نوێ كەمووكوڕی یاسایی هەیە، وە پێویستە یاسای ژمارە 21 ی ساڵی 2008 هەموار بكرێتەوە.
لیژنەكە پێشنیاریان كرد یاساكە بەم شێوەیە هەموار بكرێتەوە:
بڕگەی 18 بۆ ماددەی 7 ی یاسای ژمارە 21 ی ساڵی 2008 زیاد بكرێت، بەم شێوەیە:
پارێزگا دادەمەزرێت، وە سەنتەرەكەی و ناوەكەی دەگۆرێت، وە گۆرانكاری لە سنوورەكەی دەكرێت، وە شارۆچكە و شارە دێی لێ جیا دەكرێتەوە و دەخرێتە سەر پارێزگایەكی تر، بە مەرسومێكی كۆماری پشتبەستوو بە پێشنیاری ئەنجوومەنی پارێزگاو ڕەزامەندی ئەنجوومەنی وەزیران، وە بە پەسەند كردنی سەرۆك كۆمار، یاخود بە بڕیارێك لە ئەنجوومەنی وەزیران و بە پەسەند كردنی لە لایەن سەرۆك كۆمارەوە.
لێرەدا پرسیارێك دێتە ئاراوە، ئایا بە پارێزگاكردنی هەڵەبجە یاسایی بووە؟
لەگەڵ ئەوەی لە دەستووری ئێراقدا مافی پێكهێنانی پارێزگای نوێ بە هەرێمی كوردستان نەدراوە، بەڵام مافی پیادەكردنی دەسەڵاتەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری بە هەرێمی كوردستان دراوە، جگە لە دەسەڵاتە حەسرییەكانی ناوەند.
هەر بۆیە مافی هەرێمی كوردستانە یاسایەك بۆ پێكهێنانی پارێزگای نوێ دەربكات، لە كاتێكدا لە دەسەڵاتە حەسرییەكانی ناوەند نییە. بە پێی یاسایەكی پەڕلەمانی كوردستان هەڵەبجە بە پارێزگا كرا.
لێرەوە دەردەكەوێت بۆ پێكهێنانی پارێزگایەكی نوێ لە ئێراقدا هیچ ماددەیەكی دەستووری و یاساییمان نییە كە چۆنییەتی پێكهێنانی پارێزگایەك كە سەر بە هەرێمێك نەبێت روون بكاتەوە.
بۆ چارەسەری ئەم گرفتە یاساییە پێویستە:
1- ئەنجوومەنی وەزیران، یاخود سەرۆكی كۆمار، پرۆژە یاسایەك سەبارەت بە پێكهێنانی پارێزگای نوێ لە ئێراقدا پێشكەشی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێراق بكەن.
2- یاخود هەمواری یاسای ژمارە 21ی پارێزگاكانی ساڵی 2008 لە ئەنجوومەنی نوێنەران بكرێت، بە شێوەیەك بە ڕوونی باس لە میكانیزمی یاسایی پێكهێنانی پارێزگای نوێ بكات.
3- پێویستە لە پێكهێنانی هەر پارێزگایەكی نوێدا، ڕەچاوی ماددەی 140 ی دەستوور بكرێت، و ڕێوشوێنە یاساییەكانی ئەم ماددەیە جێبەجێ بكرێت. لە ڕووی یاساییەوە پێش جێبەجێ كردنی ماددەی 140 ناكرێت دەستكاری سنووری كارگێڕی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان بكرێت. جێبەجێكردنی ماددەی دەستوری پیش هەر یاسایەكی ئاساییە.
4- پێویستە ڕەچاوی پێكهاتە نەتەوایەتی و ئاینییەكانی تری ئێراق بكرێت و مەرجی قورس لە ڕووی ژمارەی دانیشتووان و ڕووبەری پارێزگاوە دانەنرێت، زیاتر رەچاوی باروودۆخی ناوچەكەو پێكهاتەكان بكرێت، لەو یاسایەی ئێستادا ژمارەی دانیشتووانی پارێزگایەك بە 500000 كەس دانراوە، ئەمەش مەرجێكی قورسە بۆ پێكهاتەكان و پێویستە لە كاتی هەمواری یاساكەدا ڕەچاو بكرێت.
