لە ئێراق تێكڕای خۆڵباران لە باران زیاتر دەبێت

ڕوانگە ژینگەییە نێودەوڵەتییەكان پێشبینی دەكەن لەماوەی ساڵێكدا (300) شەپۆلی خۆڵباران ئێراق بگرێتەوە، بەجۆرێك تێكڕای باران بارین زۆر لە خۆڵبارین كەمتر دەبێت، وەزارەتی ژینگەش جەخت دەكاتەوە لە ماوەی دوو دەیەی داهاتوودا ژینگەی ئێراق وێران دەبێت‌و وڵات وایلێدێت شیاوی ژیان كردن نەبێت. ئەوە لەكاتێكدایە دۆسیەی ژینگە لە پەراوێزی گرنگی پێدانی حكومەتدایە، لەسەر ئاستی جیهانیش لەكۆی (180) دەوڵەت، ئێراق لە ریزبەندی لێهاتوویی بەڕێوەبردنی ژینگەدا لە پلەی (116)دا دێت.

سەرباری ئەو گۆڕانكارییە توندو خێرایانەی كە هەڕەشە لە ژینگەو ژیانی هاوڵاتیان لە ئێراق دەكەن، بەڵام تائێستا ئێراق خاوەنی یاسایەكی نیشتیمانی بۆ بەڕێوەبردن‌و پاراستنی سەرچاوەكانی ئاو نییە. هەرچەندە لە (2015) ئێراق بەشداری لە كۆنگرەی مێژوویی ئاوهەوا لە پاریس كرد، بەڵام ناكۆكی سیاسی لە وڵاتدا رێگر بووە لەوەی بەغداد ببێتە ئەندام لە (رێككەوتننامەی پاریس بۆ ئاووهەوا)، ئەمەش ئاماژەی ئەوەیە كە دۆسیەی ژینگە لە پەراوێزی گرنگی پێدانەكانی حكومەتدایە.

لەئێستادا ئێراق دوچاری قەیرانی سیاسی هاتوە، لەهەمانكاتدا كێشەو قەیرانە ژینگەییەكانیش هەڕەشە لە بوونی دەكەن. تەنها لە ماوەی سەد ساڵدا سیستمە ژینگەییەكەی لەسەر كەناری تیاچوونە، ئاستی بەردانەوەی ئاو بۆ رووبارە مێژووییەكانی بۆ نزیكەی دە هێندە كەمیكردوە. لە ساڵی (1920)دا بەردانەوەی ئاو بە (1350 م4) لە چركەیەكدا تۆماركراوە، بەڵام لە (2021)دا بووەتە كەمتر لە (150 م4) لە چركەیەكدا.

لە ریزبەندی لێهاتوویی بەڕێوەبردنی ژینگەدا لەكۆی (180) دەوڵەت، ئێراق بە پلەی (116) دێت، بۆ چارەسەری كێشەو قەیرانە ژینگەییەكانی، ئێراق بەهاوكاری لەگەڵ پڕۆگرامی نەتەوە یەكگرتوەكان بۆ ژینگە دەستیكردووە بە جێبەجێكردنی پلانێك، كە بڕی تەنها (2.5) ملیۆن دۆلاری بۆ تەرخانكراوە، ئەو پارەیەش رێكخراوی (سندوقی ئاووهەوایەكی سەوز) بەخشیویەتی ‌و هێندە كەمە لەگەڵ قەبارەی كارەساتە ژینگەییەكان ناگونجێت.

لەلایەكی دیكەوە بەگوێرەی راپۆرتێكی ڕێكخراوی ژینگەیی نەتەوە یەكگرتوەكان، ئێراق لە ڕیزبەندی پێنجەمی دەوڵەتانی جیهانە كە زۆرترین مەترسی تووشبوون بە كەم ئاوی‌ و كەمی خۆراك‌ و بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرمای هەیە. یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی كەم ئاوی، ئەو ئابڵوقە ئاوییە یه‌ كە توركیا و ئێران بەسەر ئێراقدا سەپاندوویانە. بەرهەم ساڵح سەرۆك كۆماری ئێراق دەڵێت “تێچوە مرۆییە گریمانەكراوەكان بۆ گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا بێشومارە، وشكەساڵی‌و كۆچی ناچاری بەكرداری زیان بە حەوت ملیۆن ئێراقی دەگەیەنن”

“بەفیڕۆدانی ئاوو پیسبوونی هەوا”

ڕووپێوییەكانی (ڕیزبەندی بەفیڕۆدانی ئاو) ئێراقی لە ئاستە دەگمەنە مەترسیدارەكان بە (3.7) خاڵ داناوە، لەكۆی خاڵەكانی ڕیزبەندییەكە كە دەگاتە پێنج خاڵ. لەكاتێكدا لە (2040) ئاستەكە دەگاتە (4.6) خاڵ، واتە تەواو وشك ‌و خۆرێكی سوتێنەر و ژینگەیەكی مەترسیدار. لەدوای ساڵی (2003)شەوە بەردانەوەی ئاو بۆ ئێراق بەشێوەیەكی خێرا بەرەو كەمبوونەوە ڕۆیشتوە، چونكە لەو كاتەوە توركیاو ئێران دەستیانكردووە بە قۆرخكردنی سەرچاوە هایدرۆلۆجییەكان بۆ خۆیان‌ و ئێراقیان لێ‌ بێبەش كردوە. بەو هۆیەوە ڕووبەرە سەوزەكان كەمیانكردوەو زەوییە بیابانییەكان فراوان بوون‌و گەردەلولی خۆڵبارین (SDS) لە سەرانسەری وڵاتدا زیادیانكردووە ‌و بەرەو (220) ڕۆژ لە ساڵیكدا درێژ دەبێتەوە. بەجۆرێك تێكڕای خۆڵبارین بەنزیكەی (80 ملم/م2/مانگانە) دەخەمڵێنرێت، لەكاتێكدا تێكڕای باران بارین زۆر لە خۆڵبارینەكە كەمترە.

لەماوەی دە ساڵی داهاتوودا، ڕوانگە ژینگەییە نێودەوڵەتییەكان پێشبینی دەكەن شەپۆلەكانی خۆڵ ‌و لم بارین (SDS) بگاتە (300) گەردەلوول ‌و زۆرینەی ئێراق بگرێتەوە. ئەم چالاكبونی خۆڵبارینە وێرانكەرە لەباریدایە كۆتایی بە ژیانی كشتوكاڵی ‌و گردبوونەوەكانی دانیشتوان بهێنێت.

لەلایەكی دیكەوە بەپێی داتاكانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە (IEA) ئێراق بەرپرسە لە دەرپەڕاندنی نزیكەی (8%)ی دەرهاویشتنی جیهانی گازی میسان كە دەرئەنجامی وەبەرهێنانە لە نەوت‌و غازدا. گازی میسان پیسكەرێكی ژینگەیی زۆر كارایە‌و بەرپرسە لە گلدانەوەی (25%) قەتیسبوونی گەرمای جیهان، بەبڕی (83) جار زیاتر لە هەر پیسكەرێكی گەرمكەرەوەی دیكە گەرما گلدەداتەوە. هەروەها كۆمپانیای (Kayrros) كە بارەگاكەی لە پاریسە و داتاكانی مانگە دەستكردەكان بۆ ئاژانسی گەردونی ئەوروپا بۆ بەدواداچونی دەرهاویشتەكان شیدەكاتەوە، ئاشكرای كرد كێڵگەیەك لە رۆژئاوای بەسرە بە تێكڕای (73) تۆن لە كاتژمێرێكدا میسان دەردەدات.

لە بەرانبەر ئەو ئامارە مەترسیدارادانەدا، وەزارەتی ژینگە جەخت دەكاتەوە كە ئێراق كەوتۆتە ناوجەرگەی گۆڕانكارییە توندەكانی دیاردەی گۆڕانی كەشوهەواوە، ئەو گۆڕانكارییانەش لە ماوەی دوو دەیەی داهاتوودا دەبنە هۆی داڕوخانی ژینگەی ئێراق. هۆكارەكانیشی زیادبوونی بێ‌ ئەندازەی پلەكانی گەرما، كەمبوونەوەی باران بارین، كەمبونەوەی ئاوی سەرزەوی‌ و ژێرزەوی، وشكەساڵی، توندبوونی ئاستی گەردەلولە خۆڵاوییەكان، بە بیابان بوون، راماڵرانی خاك، نەمانی هەمەچەشنی ژینگەییە، بەو هۆیەوە ئێراق بەرەو ئەوە دەچێت شیاوی ژیان كردن نەبێت.

“مەترسی لەناوچونی كشتوكاڵی ئێراق”

ئێراق زیاتر لە (63%) سەرچاوە ئاوییەكانی لە كشتوكاڵدا بەكاردەبات، بەبێ‌ ئەوەی پێداویستیە ناوخۆییەكانی لە بەروبوومەكان دابین بكات، بەزۆری پشت بە هاوردەی دەرەكی دەبەستێت. ئەمەش مانای وایە بەهای بەفیڕۆدانی ئاو بەرامبەر بە زیادبوونی بەرهەم نییە.

سەرۆكی لیژنەی كشتوكاڵ ‌و ئاودێری لە په‌ڕلەمانی ئێراق سەلام شەممەری جەخت لەوە دەكاتەوە “تەكنەلۆژیای كشتوكاڵی لە ئێراقدا سەرەتاییە، چونكە وەزارەتەكانی كشتوكاڵ‌ و سەرچاوەكانی ئاو لەپێناو كەمكردنەوەی بەفیڕۆدانی ئاو، تەكنەلۆژیا هاوچەرخەكانی ئاودێری بەكارناهێنن، بۆیە لەگەڵ زیادبوونی بەروبوومی كشتوكاڵیدا بەفیڕۆدانێكی گەورەی ئاومان هەیە. لە دەوڵەتە كشتوكاڵییە پێشكەوتوەكاندا بەرهەمی یەك دۆنم دەگاتە (2.5) ملیۆن تۆن، لەكاتێكدا لە ئێراق تەنها (350) كیلۆیە.

ئێراق ڕووبەرە كشتوكاڵییەكانی لەسەر بنەمای (دۆنم) دەپێوپێت، ئەوەش ئامرازێكی پێوانەكاری عوسمانییەكانە. یەك دۆنم لە ئێراق یەكسانە بە (2500) مەتری چوارگۆشە، واتە گەورەترە لە تێكڕای سوریا و لوبنان ‌و فەڵەستین ‌و ئوردن، چونكە لەوێ‌ دۆنمێك هەزار مەتری چوارگۆشەیە.

بەگوێرەی داتاكانی بانكی نێودەوڵەتی، لە ئێراق كشتوكاڵ نزیكەی (4%) كۆبەرهەمی ناوخۆیی (GDP) پێكدەهێنێت، بە ڕێژەی (20%) لە بازاڕی كاردا بەشدارە‌ و زۆرینەی لە گوندەكاندایە. بەهۆی كارتێكەری كەشوهەوا و كەمبوونەوەی ئاوو توندبوونەوەی ناكۆكییە چەكدارییەكانەوە، لە ساڵی (2014)ەوە بە رێژەی (40%) بەرهەمی كشتوكاڵی كەمیكردوە. خەمڵاندنەكان ئاماژە بەوە دەكەن پێش ئەو ساڵە، سێ بەشی جوتیارانی ئێراق لە توانایاندا بووە بگەنە سەرچاوەكانی ئاودێری، بەڵام دوای سێ‌ ساڵ (2017 – 2018) رێژەكە دابەزیوە بۆ تەنها (20%). بەپێی خەمڵاندنەكانی حكومەتیش ئەو دۆخە بووەتە هۆی لەدەستدانی (75%) سامانی ئاژەڵی وەكو مەڕ و بزن‌ و گامێش.

سەرباری بەفیڕۆچوونی كشتوكاڵ، ئێراق ساڵانە لە دەرەنجامی بەهەڵم بووندا بەهۆی بەرزبونەوەی پلەكانی گەرماوە نزیكەی (14.7%) ئاوی گلدراوەی لەدەستدەدات، ئەمەش ڕێژەیەكی بەرزە بە بەروارود بە تێكڕای بەكاربردنەكانی دیكە. دەریاچەی سەرسار كە گەورەترین كۆگای ئاوی سروشتیە لە ئێراقدا بەهۆی بە هەڵم بوونەوە زیاتر لە (50%) ئاوە گلدراوەكەی بەفیڕۆ دەڕوات. هەرچی ناوچەی هۆڕەكانە كە گەورەترین تەختایی ئاوی سروشتی ‌و زەوی شێداری كەلەپورییە لە رۆژهەڵاتی ناڤین، بەهەڵمبوون ڕۆژانە نزیكەی (75) مەتری چوارگۆشە لە چركەیەكدا ئاوەكەی بەفیڕۆدەدات. بەگوێرەی كارگێڕی خۆجێیەتی قەزای سوق شیوخ (باشوری ناسرییە) تەنها لە هاوینی (2017)دا لە دەرەنجامی بەهەڵمبوون‌ و بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما، بەفیڕۆچوونەكەی بە (4.5) ملیار مەتری چوارگۆشە خەمڵێنراوە.

بەگوێرەی ڕاپۆرتێكی تۆقێنەری (IPCC)، پێشبینی دەكریت بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما لە ئێراقدا لە ماوەی ساڵانی داهاتوودا بە تێكڕای دوو پلەی سەدی بێت، واتە بەرزتر لە تێكڕای بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای گۆی زەوی كە بە (1.5) پلە خەمڵێنراوە.

زۆرجار لە هاویناندا پلەكانی گەرما لە ئێراقدا (53) پلەی سەدی تێدەپەڕێنن، بەتایبەتی لە ناوچەكانی باشوردا كە بەرهەمهێنەری نەوتن، ئەوەش دەبێتە هۆی لەناوبردنی داچێنراوەكان‌ و گامێش ‌و كوشتنی هەمەجۆری ئیكۆلۆژی لە ئاوەكانی هۆڕەكاندا. هەروەها بەهۆی ژەهراویبوونی ئاوی خواردنەوە لە هاوینی (2018)دا نزیكەی (140) هەزار هاووڵاتی لە شاری بەسرە ژەهراوی بوون. جگەلەوەی ئەو گەرما بەتینە ساڵانە دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕووداوەكانی ئاگركەوتنەوە، بەجۆرێك بەپێی تۆماری فەرمی لە ماوەی دە مانگی ساڵی (2021)دا نزیكەی (26) هەزار ڕووداوی ئاگر كەوتنەوە تۆماركراوە.

“كەمبوونەوەی ئاوو بەرزبوونەوەی هەژاری”

زۆرینەی دانیشتوانی پارێزگای موسەننا پشت بە كشتوكاڵ دەبەستن، بەڵام لەئێستادا دوچاری قەیرانێكی سەختی كەم ئاوی بۆنه‌تەوە، بەو هۆیەوە ڕێژەی هەژاری ڕوو لە هەڵكشانەو كۆمەڵێك لە لادێ نشینەكان دەستیانكردوە بە جێهێشتنی ناوچەكە. پارێزگاری موسەننا ئەحمەد مەنفی دەڵێت”ماوەی دە ساڵە گرفتاری وشكەساڵی‌و كەم بارانی بووین، بۆیە جوتیارەكانمان بێكار بوون،لەبەرئەوەی دەوڵەت لە دابینكردنی ئاوی پێویست سەركەوتوو نەبووە، بۆیە رێژەی هەژاری‌ و نەخوێندەواری هەڵكشاوە‌و رێژەی هەژاری گەیشتۆتە (52%) ئەوەش بەرزترین رێژەی نێو پارێزگاكانی ئێراقە”. بەڵام نووسینگەی وەزارەتی پلاندانان لە موسەننا ئاماژە بەوە دەكات ڕێژەی بێكاری گوندنیشینان گەیشتۆتە (75%)، لەكاتێكدا لە شاردا گەیشتۆتە (23%). لەگەڵ بەرزبوونەوەی تێكڕای قەبارەی یەك خێزان لە پارێزگاكەدا كە دەگاتە هەشت كەس.

پارێزگای میسان لەڕوی وشكەساڵی‌و كۆچی بەكۆمەڵ بە زیانمەندترین ناوچە دادەنرێت، بەرزترین ڕێژەی وشكەساڵی لە گوندەكانی تۆماركراوە. بەگوێرەی پۆلێنبەندییەكانی (DTM) لە میسان (58) ناوچەی زیانلێكەوتوو كۆچكردنی تێدا تۆماركراوە. دانیشتوانی ئەو پارێزگایە تێكەڵەیەكن لە جوتیارانی نیشتەجێ‌ لەسەر زەوییە كشتوكاڵییەكان، ڕاوچیانی ماسی، بەخێوكەرانی گامێش كە لە هۆڕەكاندا دەژین، هەمویان سكاڵا دەكەن لە دابەزینی ئاستی ئەو ئاوەی پێیان دەگات، سەرباری پیسیەكەی.

لەلایەن خۆیەوە ڕێكخراوی كۆچی نێودەوڵەتی (IOM) كە چاودێری ‌و بەدواداچون بۆ زۆربونی كۆچی ناوخۆیی لەئێراقدا دەكات، دەستیكردوە بە بڵاوكردنەوەی ڕاپۆرت‌ و زانیاری لەبارەی كۆچەوە كە بەرمەبنای گۆڕانكارییەكانی كەشوهەواو كەمبوونەوەی ئاوە بەتایبەتی لە ناوچەكانی ناوەڕاست‌ و باشوری ئێراقدا. ئەو ڕێكخراوە جەخت لەوە دەكاتەوە تەنها لە ساڵی (2019)دا بەهۆی كەمبونەوەی ئاوو بەرزبونەوەی ئاستی خوێ ‌‌و بڵاوبونەوەی نەخۆشیە گوازراوەكان لەڕێگەی ئاوەوە لە (145) ناوچەدا (21هه‌زار و314) كەس لە نۆ پارێزگای ناوەڕاست ‌و باشوری ئێراقەوە ئاوارە بوون.

“گەمارۆی ئاویی ئێران”

لەئێستادا ئێران ژینگەی لادێی ناوچەی ڕۆژئاوای وڵاتەكەی خاپوركردوە كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبی ئۆپۆزسیۆنن‌ و هاوسنورن لەگەڵ ئێراقدا، ئەوەش لەڕێگەی وشككردنی ڕووبارو چەمەكان لەپێناو كەمكردنەوەی ئەو ئاوەی دەڕژێتە ئێراقەوە، بە پاساوی ئەوەی گرفتاری شەپۆلی توندی وشكەساڵی ناوخۆیی هاتووە و بانگەشەی گواستنەوەی ئاوەكە بۆ شارەكانی دیكەی ئێران دەكات، لەسەر ئەم بنەمایەش دانوستان لەگەڵ بەغدا ڕەتدەكاتەوە.

وەزیری سەرچاوە ئاوییەكان مەهدی ڕەشید حەمدانی لەوبارەیەوە دەڵێت”بۆ دووبارە كردنەوەی ڕێڕەوە ئاوییەكان بەرەو ئێراق، لەسەر بنەمای دابەشكردنی زیانەكان، چەندان جار داوای هاوكاریمان لە ئێران كردوە، بەڵام بەداخەوە ئێرانییەكان وەڵامیان نەداوەتەوە.هەروەها داوای رێكخستنی ڕێكەوتنێكی هونەری ئاویمان كردوە بەدەر لەو ڕێككەوتنە سیاسیەی لە ساڵی (1975) لەنێوان هەردوو وڵاتدا واژوكراوە، بەڵام وەڵامی ئەوەشیان نەداوەتەوە. بۆیە وەزارەت بڕیاری بە نێودەوڵەتیكردنی كێشەی ئاوی لەگەڵ ئێران‌ و بەرزكردنەوەی بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی‌و دادگا نێودەوڵەتییەكان داوە”.

تێبینی: ئەم ڕاپۆرتە پوختەیەكە لە ڕاپۆرتێكی فراوانی ڕۆژنامەنووس سەفا خەڵەف لە ڕۆژنامەی (العالم الجدید)