خويندنەوەيەک بۆ پاشەکشەی هەنگاوەسياسيیەکان

هەڵبەتە چەندین هۆکاری ناوخۆیی ودەرەکی کاریگەریی تەواویان هەیە لەسەردواکەوتن وبەپاشداهاتنی هەنگاو وجووڵە سیاسییەکانی سەرکردایەتی سیاسی کورد، کە تائێستاش پلان و ستراتیژییەتێکی عەقڵانی و دوورمەودای نییە، بەپێی رۆژ مامەڵەدەکات لەگەڵ ڕووداو و پێشهاتە سیاسییەکاندا.

نەبوونی یەکگوتاری کەکاریگەری راستەوخۆی هەبووە لەسەرئەم بەپاشداهاتنە، زۆرجار دوای دەرەنجام دەکەوێت و بە ئاگادێتەوەو دەکەوێتە وێزە وگلەیی لە ڕەوتی ڕۆژگار، ئەگەر چی جەنگی تیرۆریزمی جیهانی دا‌‌عش کۆتایی نەهاتووە بەڵام ڕەنگە بەرەو کۆتایی هەنگاو بنێت، لەدەرهاویشتەی ئەم جەنگە دەستکردەدا کورد وێڕای شەهیدبوونی سەدان ڕۆڵەی گیان فیداو برینداربوونی هەزاران پێشمەرگەی قارەمان و زیانێکی زۆری ماددی و مەعنەوی، بەڵام هەست دەکەین  لەچنینەوەی بەرهەمی ئەم جەنگەدا کە کورد کارئەکتەری بنچینەیی بووە هێندە زەرەرمەندبووە ئەوندە لە دەسکەوتەکان سودمەند نەبووە.

لەو نێوەندەشدا توویتە لەناکاوەکەی ترامپ لە ١٩ ی دیسەمبەری ٢٠١٨دابووە هۆی نیگەرانی کوردبەگشتی و کوردانی خۆرئاوا بەتایبەتی،  بێ باکی هاو پەیمانانیشی دەرخست دەرهەق بە بەرخۆدانی خۆرئاوای کوردستان، هەرچەندە کۆشکی سپی زوو هەستی بەپەلەیی وشپرزەیی ئەو بڕیارە کردو ئێستا قۆناغ بەقۆناغ لە هەوڵی راستکردنەوەیدان، هەڵپەی کردنەوەی نوێنەرایەتی وڵاتان لە سوریا ئەوەمان پێدەڵێت کە زلهێزەکانی وەک ئەمریکاو ڕوسیا ئیتر گرەو لەسەر ڕوخانی ڕژێمی ئەسەد ناکەن کە حەوت ساڵە لەسەر خاکی وڵاتانی سوریاو‌ عێراق چەک نەما تاقی نەکەنەوە، بۆیە ئيتر ئەو وڵاتەو ئەسەدیش ئاسایی دەمێننەوەو ئەو گەمەیەش رەنگە کۆتایی بێت.

سیاسەتە بێ پلان و شڵەژاوییەکەی ترامپ کە لە بەرژەوەندی تورکیابوو، هەژموونی دەسەڵاتی ئەمریکا و ڕوسیاو ئێران و تورکیا و سوریا لە ناوچەکەدا و شەڕکردنیان لەسەرپاراستنی بەرژەوەندییەکانیان دۆخێکی نوێی دروست کردووە، کورد کراوەتە قەڵغانی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئەو وڵاتانە و ئيستا بە مایەی خۆیەوە لەم گەمە سیاسییەی ناوچەکەدا هەڵناسێتەوە و زیانی گەورەی بەرکەوتووە.

عێراق و سوریا لە ماوەى حەوت ساڵی رابردوودا جگە لە بازاڕی ساغکردنەوەی کاڵا سەربازییەکانی زلهێزەکان، لە سێبەری ئەو بەرژەوەندییانەشدا، ئیسرائیل و ئێران و ئیمارات و قەتەر و تورکیاو سعودیەش کە ئێستا میسر و هەندێک لە وڵاتانی کەنداویشیان هاتووەتە سەر، سەرقاڵی جێکردنەوە وفراوانکردنی سنووری قەڵەمڕەویی خۆیانن.

لە دوای ٢٠١٤ ەوە لەسەرهەڵدانی جەنگی دژ بەداعش کورد هەلی باشی بۆ ڕەخساوەو ناو وناوبانگی باشی دەرکرد، ئەوەش بەهۆی بەشداری کارای فەرماندەو پێشمەرگەکانی لە بەرەکانی جەنگی دژی تیرۆریزمی جیهانی و کۆی مرۆڤایەتی، ئەوەی لە  ئەمڕۆدا دەگوزەرێت و هەستی پێ دەکرێت کورد بەهۆی نەبوونی یەکڕیزی ویەکگوتاری هاوبەشەوە، لە پاشەکشەیەکی نا سروشتیدایە و لە هەر چوار پارچەی کوردستان، پەلاماری جیاواز جیاوازی دەدرێت بۆ بەرتەسککردنەوەی سنوری دەسەڵاتی و  لەچوار چێوەدان وپێشێلکردنی سەروەری خاک و زەوتکردنی ماف و هەموو ئازادییەکانی.

ئەو دۆزەخەی کە ساڵی ڕابوردوو تورکیا بۆ عەفرینی سازکرد، پێشتریش پەلاماری کۆبانێ و شارو گوندەکانی تری باکورو خۆرئاوای کوردستانیدا و ئێستاش بە هێنانی هێزو دروستکردنی سیناریۆی جۆراو جۆر بۆ وێرانکردنی مەنبج ودا‌‌گیرکردنی لەپەرەسەندایە، بە پشتیوانی گرووپە تیرۆرستیەڕادیکاڵ وتووندڕەوەکانی وەک بەرەی نەسرە وئەحرار ئەلشام……هتد.

لە باکوری کوردستانیش لە دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی تورکیا کە لە ٧ ی حوزەیرانی ٢٠١٥ دا بەڕێوەچوو، پارتی  گەلانی دیموکرات توانی وەک پارتێکی کوردی ئەگەر چی لەنەتەوەی تریش لەم پارتەدا خەبات دەکەن، (٨٠) کورسی پەرلەمانی بەدەست بهێنێت، هەرچەندە زۆری نەخایاند ئەردۆغان و ئەکەپە، کەوتنە گێچەڵكردن بە دەرئەنجامی پرۆسەکەو هەڵبژاردنی پێشوەختیان ئەنجامدا لە ١/ ی نۆڤەمبەری هەمان ساڵدا،  بەمەش ڕێژەی کورسییەکانی هەدەپە بوو بە (٥١) کورسی و (٢٩) کورسییان لە دەستدا، کەچەندین هۆکار لە پشتی پلانی ئەردۆغانەوە هەبوو کە بە گوشارو دانانی سەرباز لەسەر سندوقی دەنگدان، رێگریکردن لەدەنگدەرانی کورد لەم پرۆسەیەداو دروست کردنی جاش و جەردەوان، خەرجکردنی پارەو خەرجییەکی زۆر وتەزویر (تەزویری رێکخراو)…….هتد، سەرئەنجام نەیان توانی دەنگی کوردان کپ بکەنەوە، بەڵام کاریگەرییان دروستکرد. ئێستاش هەردوو هاوسەرۆکانی ئەم پارتە و چەندین ئەندام پەرلەمان وکادرە بنچینەییەکانی ئەم پارتە، هەروەها بەهەزاران لەئەندامانی ئەم پارتە لە زینداندان و ڕۆژانە چالاکوانە مەدەنییەکانیان دەستگیردەکرێن، گوشارێکی توندیان لەسەرە، بەڵام دەبینین ئیرادەی تاکی کورد بەهێزتر دەبێت لە دژی سیاسەتی شۆڤێنیانە.

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش وێڕای نا هەمواری باری ئابوری خەڵکی ئەم وڵاتە بە گشتی و کورد بە تایبەتی لە دەرئەنجامی سیاسەتی هەڵەی سەرانی ئێراندا و کێشەیان لەگەڵ ئەمریکا و جیهاندا و هەڵپەساردنی رێککەوتننامەی ئەتۆمی، ڕۆژانە کۆڵبەران لە بۆ پاروە نانێک چەندین کیلۆمەتر چیا و دۆڵ و دەشت دەبڕن، شەهید دەکرێن و ڕۆژانە گەنجان لە سێدارە دەدرێن بە ناوی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکانەوە، کە لە ڕاستیدا لەبەر داوای ئازادی و کارو نانە، لە چەند مانگی ڕابردوودا بینیمان بارەگاکانی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، موشەک بارانکران و چەندین شەهیدو‌ بریندار لە سەرکردەو فەرماندەو پێشمەرگەکانی ئەو پارتەی لێکەوتەوە، کە ئەمەش یەکەمجار نییە ئێران دەست بۆ کاری وەها دەبات، کەبەم هەنگاوانەیان دەیانەوێت کورد لە جوڵە سیاسییەکانیان بخەن ودەستەمۆی بکەن تا خۆبەدەستەوە بدەن و باسی ژیان و مافی ئازادی خۆیان نەکەن.

گرتنە بەری سیاسەتی دوژمنکارانەی هەرچوار وڵات گەرچی هەماهەنگیش نەبن، بەڵام تەواوکەری یەکترین و گوشارەکانیان هاوشێوەی یەکترن و بۆ لەباربردنی ئەزموون و لەسەرپێ نەوەستانی کوردە.

لە خۆرئاوای کوردستانیش ویڕای بەردەوامی بەرخۆدانی شەڕڤانان لە دژی فاشیزمی ئیسلامی داعش و رژێمی ئەسەد و سوپای فاشیزمی ئەردۆغانیش کە چەندین داستانیان تۆمار کردووە، بەردەوامن لە خەباتی مەدەنی و حوکمی خۆسەری و خۆ بەرێوەبردن، ئەگەرچی هەڵەی بڕیارو  لێدوانەکانی ترامپ زیانی پێ گەیاندون و ئەوان بوون بە قوربانی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ڕوسیا و ئێران و وڵاتانی دیکە.

لە عێراق و باشوری کوردستانیش وێڕای ململانێی لایەنەکان و خۆسەپاندنی دەسەڵاتی شیعە کە پێیان وایە لە (٩٠) ساڵی ڕابردوودا و لە ماوەی (٣٥) ساڵی تەمەنی حزبی بەعسدا ئەوان پەراوێز خراون و خۆیان بە بەش خوراو دەزانن، بەڵام هاوشێوەی بەعسییەکان ئەمانیش لە سیاسەتی پاکتاوی ڕەگەزی خۆیان بەردەوامن و لایەنەکانی تری وەکو کورد و تورکمان، کەمینەکانی تر ناخوێنەوەو بە هەمان سیاسەتی بەعسییەکان برەو بە داگیرکاری دەدەن.

لە ١٦ ی ئۆکتۆبەری (٢٠١٧) دا کاتێک ناکۆکی دروست بوو لە نێوان هێزە عێراقییەکان و هێزی پێشمەرگەدا بینیمان بە چ شێوازێك و چۆن هێزیان کۆ کردەوە بۆ هێرش کردنە سەر هيزی پێشمەرگەو لەلایەن (حیدرعبادی) سەرۆک وەزیرانەوە بڕیاری هێرش کردنە سەر ئەو ناوچانە درا کە لە لایەن هێزی پێشمەرگەوە پارێزراوبوون، لەکاتێکدا سوپای ‌‌عێرا‌‌ق تیایاندا شکابوون وهەڵهاتبوون.

ئەم سیاسەتەی هەندێک لەکۆنە بەعسییەکان و دەسەڵاتدارانی شیعەی عێراقی کە ئێران جوڵەیان پێدەکات بۆ کوردو کەمینەکان هیچ جیاوازیان نییە، عێراق لەدەست ئەم عەقڵییەت و بیرکردنەوەیە رزگاری نەبووە، هەربۆیە وەک مەلیک فەیسەڵی یەکەم دەڵێت (شتێک نابینم بە ناوی گەلی عێراق) ەوە، واتە گەلانی عێراق خاڵی کۆکەرەوەیان نییە، چونکە بەدەستکرد پێکەوەلێکێنراون، کەواتە جیابوونەوەیان بە ئاشتیانە باشترین چارەسەرە.

هەرچەندە بە شێک لەو هەڵانەی کە کورد زیانی لە دەرئەنجامیان کردووە، پەیوەندییان بە هەڵەی سەرکردایەتی کورد خۆیەوە هەیە، ئەوەی لە ئێستادا کە ناوچەکەی سەرقاڵ کردووە، بەرژەوەندی و دابەشکاریەکی تری دەستکەوتەکانی زلهێزەکان و هەندێکی ترە لەو وڵاتانەی کە باسمان کرد، بینینی ڕۆڵی کورد لەم نێوەندەدا بە پێی جیۆسیاسی و ئابورییەکەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە داگیرکردن و دابەشکردن تیایدا بەردەوامە، پێویستی بە خۆرێخستنەوەیەکی نوێ هەیە، تێکڕای لایەنەکان هەوڵی بەستنی کۆنگرەی نەتەوەیی کورد بدەن و ڕۆڵێکی نوێ بگێڕن بۆ تیپەڕاندنی ئەم قۆناغە و خۆبگونجێنن لەگەڵ دیدگاو سیاسەت و بەرژەوەندی زلهێزەکاندا تا بتوانرێ کار لەسەر ستراتیژێکی نوێ ئەگەر چی تاکتیکیش بێت بۆئەم قۆناغە، چونکە لێکترازانی لایەنەکان و بە حزبی کردنی کۆمەڵگە، سوود بە بابەتە نیشتیمانیی و نەتەوەییەکان ناگەیەنێت، وهیچ گۆڕانکاری و پێشکەوتنێک ناهێنێتە دی.

حزبەکانی کوردستان لە (١٠٠) سەدساڵی ڕابردوودا نەیانتوانیوە خزمەتێکی گەورە بە دۆزی کورد بکەن، هەنگاوە سیاسییەکانیان پێش بخەن، کە ئەمەش دەرئەنجامی پەرت بوون ویەکتر نەخوێندنەوە بووە، بە یەکخستنی ماڵی کورد، هێز و وزەش بۆتاكی کوردی دەگەڕێتەوەو ئیرادەی تاک لە ڕووی سایکۆلۆژیەوە بەهێزدەکات. بەڵام بە پەرتەوازەیی و بەش بەش بێگومان دەرئەنجامەکەی زیان بە ڕەوتی پێشکەوتنی نەتەوە دەگەێنێت.

گەورەترین زیان کە لە مێژوودا بەر کورد کەوتبێت هۆکارەکەی ناتەبایی ماڵی کورد بووە، کاتێك لە ساڵەکانی ١٩١٨ تاوەکو١٩٢٢ کاتێک شیخ مەحمودی نەمر دەکرێتە مەلیکی کوردستان بەڵام  عادیلە خانمی فەرمانڕەوای هەڵەبجە دژایەتی دەکات، لە ڕانیەو قەڵادزەش پشدەریەکان کە بابەکر ئاغا هانیان دەدات بە هەمان شێوە دان بە حوکمەتەکەی شێخدا نانێن، وێڕای دژایەتی کردنی لەلایەن موریدەکانی تەکیەی تاڵەبانیەکانەوە لە کەرکوک کە دەبنە هۆی لاواز کردنی حوکمەتەکەی شێخ مەحمود وشکستی پێدەهێنن.

لە باکوری کوردستانیش کاتێک شێخ سەعیدی پیران شۆرش دەکات، بەڵام بەهۆی پیاوە ئایینییەکانەوە کە هێندە بیری توندڕەوی ئایینییان دەبێت تاتوانەوەی سیمای نەتەوایەتی خۆیان وئەم پیاوە ئایینییانە کە لەهەمان کاتدا فەرماندەی سەربازیش بوون بیروڕایان لەگەڵ (شێخ سعید) دا نایەتەوەو دواجار هەر ئەمانە دەبنە هۆی شکستی شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران و شێخ  و (٥٢) هاوڕێی تێکۆشەری لە سێدارە دەدرێن.

نمونەی سێیەم لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان كاتێک ( قازی محەمەد) دوای چەندین ساڵ خەبات لە ١٩٤٦ کۆماری مهاباد ڕادەگەێنێت بەڵام تەمەنی ئەم کۆمارەش ساڵێک تەواو ناکات و بەهۆی خیانەت و فریودانی هەندێک لە هۆزو تیرەکانی کوردەوەکە پشتی قازی بەردەدەن و پاڵپشتی ئێران دەکەن و بەمەش کۆماری کوردستان توشی ڕوخان دەکەن.

هەر بۆیە کورد نەبوەتە ژمارەیەکی سەر مێزی وتووێژی وڵاتان لەنەتەوە یەکگرتووەکان یان ئەنجومەنی ئاسایش وەک پرسی ئێستای (فەڵەستین) ،(کۆسۆڤۆ) (تەیموری خۆرهەڵات)……هتد کەئەمانە دۆسیەی کارکردنن و ئەنجامیان دەبێت، بەڵام جوڵە سیاسییەکانی کورد هێشتا نەیانتوانیوە بگەیەنرێنە وەرگرتنی ڕەهەندی نێو دەوڵەتی کە هۆکاری سەرەکی پەرت بوون وپەردەوازەیی کوردە.

مەخابن سوود وەرنەگرتن لە پەندو ئەزمون و نمونە میژووییەکان تائێستا دیاردەیەو بەردەوامی هەیە، لە باشوریش وەرزێک لەساڵی یەکەمی چوارساڵی ئایندە بەسەر هەڵبژاردنەکانی ٣٠/٩/٢٠١٨ پەرلەمانی کوردستان تێ پەڕیوە، بەڵام لایەنەکان هەر نەیانتوانیوە متمانە دروستبکەن و فریوی دەنگدەرەکانیان دەدەن بەپاساوی بێ بنەما.

ئەم خەم ساردیە ئەگەر چارەسەر نەکرێت لە پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا ڕەنگە کەمترین ڕێژەی خەڵک بەشداری پرۆسەی هەڵبژاردنەکان بکەن، باشترین بژاردە و دەرفەت بۆ چارەسەری ئەم دۆخە، بەستنی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردە بە ئامادەبوونی سەرجەم لایەنەکان، چونکە هەتا کۆنگرەی نەتەوەیی کوردنەبەسترێت و لایەنەکان و کەسایەتییەکان هاوڕانەبن و کۆنگرە نەکرێتە بنەمای کۆکەرەوەی خاڵەهاوبەشەکان و هەوڵ و تواناکانی کورد لەمەڕ دۆزە ڕەواکەی، زەحمەتە بەم پەرتەوازەییە کورد بگاتە مەنزڵی ئارامی.

هەمووکاتێک دوژمنەکانی کورد لە پەرتەوازەیی وناتەبایی کورددا سوودیان بینیووەو مەرامەکانی خۆیان هێناوەتەدی، ئەگەر لایەنە سەرەکییەکان مامەڵەی دروست لەگەڵ ئەم دۆخەدا نەکەن و بە وریاییەوە جوڵە و هەنگاوە سیاسییەکانیان نەنێن، بە دڵنیاییەوە چارەنوسی باشوریش وەک پارچەکانی تری کوردستان دەبێت و ئەم دەستەکەوتانەشمان لە دەست دەچێت کە بە خوین و فیداکاری سەد ساڵەی رابردوو هێنراونەتە دی کە ئەم حکومەتەی لێ بەرهەمهاتووە، وێڕای تیبینی زۆرمان لەسەر کارو ئەرکەکانی بەڵام ڕۆشناییەکی باشە ئەگەر پەرەی پێبدرێت وچاکسازی بنەڕەتی تیابکرێت لەڕێگای پەیوەندییەکانیەوە لەگەڵ دنیادا وکار بۆ بەهێز کردنی بکرێت،ماوەتەوە بڵێین تەنهابەیەکڕیزی ئاواتەکانی کورد دێنێتەدی.