سەرەتا
لەسەرەتاوە مرۆڤ وا گومان دەبات كەئەم كەیسە هیچ پەیوەندییەكی بەدەزگا هەواڵگرییەكانەوە نیە، بەڵام پێویستە ئەوە بزانین كەدەزگا سیخوڕییەكانی جیهان، پەیوەندی توندوتۆڵیان بەو پەتایانەوە هەیە كەلە جیهاندا بڵاو دەبنەوە.
دەزگا هەواڵگرییەكان بۆچی ئەو كارە دەكەن؟ چۆن لەگەڵ ئەو ڕەوشەدا مامەڵە دەكەن؟.
سارس
لەكۆتایی 2002یەكەم پەتای جیهانی لەسەدەی 21 دا لە وڵاتی چینەوە سەری هەڵدا. پەتاكە بەناوی”سارس” ناسرا. ئەو ڤایرۆسەی مرۆڤ دووچاری ئەم نەخۆشییە دەكات، هاوشێوەی ڤایرۆسی كۆرۆنایە.
ڤایرۆسی سارس لەباشوری وڵاتی چینەوە سەری هەڵداو، جیهانی گرتەوە، لەكاتی خۆیدا بووبەهۆی گیان لەدەستدانی 800 كەس لەجیهاندا.، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەرەتاوە حكومەتی چین بڵاوبوونەوەی پەتاكەی ئاشكرا نەكرد.
ڕۆژنامەی “فیلت”ی ئەڵمانی، باس لەوە دەكات كە دەزگای هەواڵگری دەرەوە”پی.ئێن.دی” ئەڵمانی، لەسەرەتاوە زانیاری وردی لەبارەی ڤایرۆسی سارسەوە داوەتە حكومەت و لایەنە تەندروستییەكانی ئەڵمانیا. تەنانەت چەند هەفتەیەك بەرلەوەی بڵاوبوونەوەی پەتاكە ڕابگەیەنرێت، زانیارییەكان لەبارەی شێوازی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەكە لای ئەو دەزگایە بەردەست بوون.
گوێگرتن لەپەیوەندییە تەلەفۆنییەكان
بەگوێرەی ئەو زانیارییانەی كەلە دەزگا تەناهییەكانەوە دزەیان كردووە، دەزگای هەواڵگری ئەڵمانیا سیخوڕی كردووە بەسەر پەیوەندییە تەلەفۆنییەكانی بەرپرسانی باڵای چینەوە.
ئەم سیخوڕیی كردنەش، نەك تەنها زانیاری لەبارەی پەتاكەوە هێناوەتە دەست، بەڵكو سەبارەت بەستراتیژی چینییەكانیش بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ پەتاكەدا، ئاشكرا كراوە.
دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا و پەتا جیهانییەكان
بەهەمان شێوەی دەزگای هەواڵگری ئەڵمانیا، كۆی دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا كە ژمارەیان 17 دەزگایە، لەدۆسیەی كۆرۆنادا مامەڵە دەكەن.
بەگوێرەی ڕاپۆرتی دەزگای “ێاهو” و دەزگا میدیاییەكانی تر، بەڕێوەبەری دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا، پێشوەخت زانیاری وردی داوەتە “كۆشكی سپی”چ سەبارەت بەخودی ڤایرۆسەكە، یان سەبارەت بە شێوازی بڵاوبوونەوەو كۆنترۆڵ كردنی.
بێگومان ئەوە تەنها ئەركی دەزگای “سی.ئای.ئەی”نیە،. چونكە ئەمریكا یەكێكە لەو وڵاتە دەگمەنانەی كە خاوەنی دەزگایەكی تایبەتمەندی هەواڵگری تەندروستییە، بەناوی ” ناوەندی نیشتمانی بۆ هەواڵگری پزیشكی” بەكورتكراوەی”ئێن.سی.ئێم.ئای” ئەم دەزگایەش ڕاستەوخۆ سەربە دەزگای “ئاژانسی هەواڵگری بەرگریی”یە واتە”دی.ئای. ئەی”.
لەپێناوی كۆكردۆنەوەی زانیاری لەبارەی ڤایرۆسی كۆرۆنادا، سەرچاوەكان جەخت لەوە دەكەنەوە كە دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا، تۆڕێك میكانیزمی جیاواز و فراوان بەكاردێنن بۆ وەدەستهێنانی زانیاری.
بەڕاشكاوی: دەزگا هەواڵگرییەكان تەنها پشت بەزانیارییەكانی ناو دەزگاكانی میدیا و ئینتەرنێت و سۆسیالمیدیا نابەستن. بەڵكو تۆڕێكی فراوانی وێنەی ئاسمانی و، مانگی دەستكرد ، هەواڵدەری مرۆیی”سیخوڕ” بەكاردێنن.
ئەوەی بۆ سیخوڕەكان، واتە هەواڵدەرە مرۆییەكان گرنگ و پڕبایەخە، دێن بەشێوەیەكی پرۆفیشناڵانە دەیشارنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت دڵنیابین لەوەی ئەمریكاباڵە هەواڵگرییەكانی خۆی لە چین و ئێران بەكاردێنێت بۆ بەدواداچوونی پرسی كۆرۆنا!.
سەبارەت بەم كەیسە ڕەنگە پرسیار لە ڕاسپێردراوەكانی خۆیان لەناو سەكردایەتی چین و ئێران بكەن، لەبارەی ژمارەی ڕاستەقینەی توشبوەكانەوە. یان شێوازی بڵاوبونەوەی پەتاكە و شێوازی قەڵاچۆكردنی.
بەبارێكی تریشدا، كاتێ گوێ بۆ پەیوەندییە تەلەفۆنییەكانی بەرپرسانی چین و ئێران دەگرن، دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا زانیاری زیاتر پەیدادەكەن لەبارەی ڤایرۆسەكەوە دۆخی چین و ئێرانەوە.
بەرهەمی سیخوڕیی
سیخوڕی كردن بەسەر دۆسیەی پەتاكەوە چ بەرهەمێكی دەبێت؟
ئەم سیخوڕیی كردنە، چارەسەری پەتاكەی پێناكرێت و ناشتوانێت ڕێگە لەبڵاوبوونەوەی بگرێت. بەڵام دەبێتە هۆی كۆكردنەوەی زانیاری بەسود بۆ بڕیاردەرەكانی ئەمریكا تاكو بڕیاری دروست بدەن!.
لێرەدا دڵەڕاوكێی بڕیاردەرەكان كەمتر دەبێتەوە. بۆنمونە باشتر دەتوانن بڕیار بدەن كە چۆن و بە چ شێوازێك پەتاكە كۆنترۆڵ دەكرێت!.
بێگومان بەشێك لەپرۆسەی سیخوڕی كردنەكە، بۆ هەڵسەنگاندنی ئەو زیانە ئابوری و سیاسیانەیە كەلەئەنجامی پەتاكەوە دەكەونەوە.
لێرەدا دەزانین بۆچی هەڵمەتی یەكتر تۆمەتباركردن لەلایەن وڵاتانەوە هەیە لەپرسی كۆرۆنادا!.
بێگومان لەپرسی كۆرۆناشدا، دەزگا هەواڵگرییەكان كاری ئاسایی خۆیان دەكەن. ئەوان ئەو زانیارییانە كۆدەكەنەوە كە هیچ كەسێكی ئاسایی ناتوانێت پێیان بگات. چین و ئێران دوو كێڵگەی گرنگن بۆ ئەم جۆرە كاركردن و وەرگرتنی زانیارییە، چونكە متمانەیەكی زۆر بە داتا ڕاگەیەنراوەكانیان ناكرێت.
هەروەها پرۆسەكانی داخستنی سنور، كەرەنتینە، قەدەغەی هاتوچۆ كە ئێستا لەئەورووپا و ئەمریكا و ڵاتانی جیهان جێبەجێ دەكرێن، دەبێتە هۆی داخستن و بچڕاندنی ئەو تۆڕی هەواڵدەرییەی كەلە كاتە ئاساییەكاندا لەكاردان. لێرەدا دەزگا سیخوڕییەكان دێنە پێشەوەو كاری خۆیان دەكەن بەگەیاندنی زانیاری لەسەر ڕەوشەكە.
ژێدەر: www.dw.com
