دیاکۆ بەیەکێک لەژیرترین پیاوە مەزنەکانی کوردستان دادەنرێت، یەکەمین سەرکردەی میدیایەکە توانیوێتی هیزێکی گرنگ دروست بکات و رووبەرووی ستەم و زوڵم و داگیرکاری ئاشوریەکان ببێتەوە.
لە مێژووی دێرینی کوردستاندا دیاکۆ کەسایەتی و کارەکتەرێکی گرنگ بووە بۆ دروستکردنی دەوڵەت و هەوڵی بنیادنانی نەتەوەیەکی سەربەخۆ ی داوە لەچوارچێوەی میدیاو دەوڵەتی میدیای مەزن، کە بەیەکخەری نەتەوەی کورد دادەنرێت لەرووی جوگرافیاو زمان و ئاین و رەگەزو نەتەوە و کلتورو شارستانی و مێژووە، ئەم کارەگرنگەش بۆ بەهێزی و دادپەروەری و لێهاتووی دیاکۆ دەگەڕێتەوە.
میدیەکانیش وەکو یەکخەری نەتەوەی کورد مێژووى دەرکەوتنیان لەم ناوچەیە دەگەڕێتەوە بۆ (2000)ساڵ پ.ز. بە گەلى هندۆ ئەوروپى ناسران.(٢) دەگەڕێنەوە سەر رەگەزى ئارى.(٣)
وەک لە پەرتووکی پیرۆزدا هاتووە کە (ماد – مید )بە کوڕى یافسى کورى نوح دادەنرێت وەک لەم دەقەدا هاتووە (( هولاء موالید بنى نوح ، سام ٌ حامُ یافپ ، ومن مولد لهم من النبیین بعد الگوفان بنو یافپ : جرمرُ وماجوج و ماداى ویاوان وتوبال و ماشک تیراس ).(٤) میدیەکان نەوەى (مد)ى کوڕى یافس ى کوڕى نوحن.(٥)
وەک چۆن ئاشوریەکان بە نەوەى (ئڕشور )ى کوڕى سامى کورى نوح دادەنرێن.(٦) ئەم کۆمەڵە یە لە ساڵى 1800 پ.ز بەرەو باشورى رۆژهەڵات و بەرەو خۆرئاوا هاتون و لەوآ تێکەڵ بە کاشیەکان بوون. دواتر بەرەو ناوچەکانى میسۆپۆتامیا هاتن و نیشتەجێ بوون.(٧) بۆ یەکەم جاریش وەک گەل ناوى میدیاکان لە یاداشتى ساڵنامەى پاشاى ئاشورى (شلمنێرى سآیەم – 858 – 824 ق.م )ساڵى 836 پ.ز هاتووە، کە باس لەوە دەکات چۆن میدیەکان رێگایان لە سوپاى ئاشور گرتووە لە کاتى داگییرکردنى ناوچەکانى زاگرۆسدا بە شێوەى (ماداى)ناوى میدیەکانى هێناوە .(٨) لە نێوان دەریاچەى ورمێ و نێوان دەشتە بەرزەکانى هەمەدان دا دەژیان و ناوەندى دەستەڵاتەکەشیان لە باشوری ئەو دەریاچەى ورمێ بووە.(٩) لەم روانگەیەوە دەتوانین مێژووى دەرکەوتنیان لە سەر شانۆى رامیاری و سەربازیدا بۆ سەدەى نۆى پ.ز بگێڕینەوە.(١٠ ) دواتر بناغەى دەوڵەتێکیان دانا و (هەمەدان-ئەگبەتانە ) یان کردۆتە پایتەختى دەوڵەتەکەیان.(١١)
ئەوەی لێرەدا گرنگە باسی دیاکۆیە، هیرۆدۆتس ( دیاکۆ (727 – 675 پ.ز) بە دامەزرێنەرى دەوڵەتى میدیەکان دادەنێت، هەروەها بە یەکخەرى خێڵە میدیەکانیشی دادەنێت وەک (بووسیان، پارتاکینان، ئیستروخانیان، ئاریزانتیان، بودیان، موغان)و هەروەها توانى هاوپەیمانیەک دروست بکات و هێزە ناوچیەکان یەکبخات و بناغەى دەوڵەتێکى دامەزراند و بووە جێى مەترسى بۆ دەوڵەتى ئاشور.(١٢) هەروەها دەوڵەتى ماننا کۆڵەکەیەکى تربوو بۆ بە هێز بوونى ماد لە رووى فەرهەنگى و شارستانیەتى و ئابووریەوە. (١٣)
دیارە ئەمەش لەوەوە هاتووەکە دیاکۆ خۆی کەسێکی بەتوانا بووە وخاوەن ژیریەکی بێهاوتا بووە وتوانیوێتی ( ٢٧) میروهۆزی ناوچەکە بخاتەژێردەستەڵاتی خۆیەوە (١٤) و هاوپەیمانی ویەکێتیەکی نەتەوەیان لێ دروست بکات.(١٥)
دوای یەکخستنی میروخێڵە میدیەکان لەچوارچێوەیەکی یەکێتی نەتەوەیدا، کارێکی تری زۆرگرنگی ئەنجامداوە، ئەویش دروستکردنی کۆشکی پاشایەتی بوو لەهەمەدانی پایتەختی میدیا کە بەقەڵای (حەفت حەسار)ناسراوە، لەهەزار ژوور پێکهاتووەو بورجی بابل لەرسەر شێوەی ئەم کۆشکە دروسکراوە.(١٦) هەروەها هێرۆدتس دەڵێت:( دیاکۆ پیاوێکی بەهێزودادگەربووە، هەمووکات هەوڵی ئەوەی داوە لەناوخەڵک وخێڵەکەی خۆیدا دادپەوەربێت، چونکە پێی وابوو نادادی و ستەمکاری شەڕو کێشە دروست دەکات لەناوخەڵک و لایەنەکاندا.
ئەوخەسڵەتانەشی وای کرد لای خەڵک خۆشەویست بێت و وەک سەرۆکی خۆیان هەڵیبژێرن و ببێتە فەرمانڕەوا و پاشایەکی بەهێزی دادپەروەر. هەروەها لەومایەدا لە زۆربەی ناوچەکانی وڵاتی میدیا دزی و راوروت بڵاوبۆتەوە، بۆیە دیاکۆ دەیەوێت یاسیاک دابنێ و ئەودیاردەیە بنبڕبکات.
بۆئەم مەبەستە بەهاوکاری کە سەنزیەکانی خۆی ونوێنەری هەمووناوچەکانی میدیا توانی ئەوکارە ئەنجام بدات، لەم روانگەوە هەستا بەدروستکردنی راوێژکاربۆخۆی لە کاروباری دەوڵەداو، هەروەها دروستکردنی دەستەیەک لەهاوڕێ وکەسەبەتواناکان تابتوانن بەشێوەیەکی دادپەروەرانەو بەهێزدەوڵەت بەرێوەبەرن. لەم پێناوەشدا هەموو لایەک هاوکاری بوون.
لەگەڵ ئەوەشدا وتەبێژو دەمڕاستی دانا بۆ دەوڵەتەکەی، بەوەش حکومەتێکی بەهێزی دامەزراند. لە دوای جێگیرکردنی ئەم بنەما گرنگانە ئاشتی وئارامی باڵی کێشا بەسەر هەموو ناوچەکاندا. ئەوەی لێرەداگرنگە هێرۆدۆتس وشەی حکومەت وکارگێڕی و وشانیشین بەکاردێنێ بۆئەم دەوڵەتە دروستکراوە.
هەروەها باس لەوەش دەکات وەک شانیشینێکی بەهێز بەگفتوگۆو راوێژکردن بڕیارلەسەرکاروبارەکانی دەوڵەت دراوە بۆهەربابەتێک کۆبوونەوەوگفتوگۆکراوە لەلایەن راوێژکارانەوە، دواخاڵی بڕیاریش لای دیاکۆ بووە. کۆبوونەوەکانیش لەسەرکێشەکان مانگی یەک جاربووە ئەوەش بەسەرپەرشتی خودی پاشا دیاکۆ خۆی بووە.
بۆنمونە بریاردان لەسەرشوێنێکی نوێ بۆدیاریکردنی پایتەختی دەوڵەتی میدیا بەراوێژبووە. هەرئەم لایەنانە وای کردووە دیاکۆ وەک پاشایەکی بەهێز دەرکەوێت. دواجار بڕیار درا لەسەردروستکردنی کۆشکێکی گەورەی شاهانە لەهەمەدان. دواتریش هەستا بە دانانی پاسەوان لەهەمووخەڵکی نەتەوە جیاجیاکانی وڵاتی میدیا.(١٧) لە سەرچاوە ئاشوریەکاندا بەشیوەیەکی فەڕمی ناوی دیاکۆ هاتوەو لەچەندین شوێندا وەکو نەیارێکی دیاری ئاشوریەکان ناوی هاتوە.
بۆنمونە سەرچاوەکان باس لەودەکەن لەکۆتای دەستەڵاتی تیگلاتپلاسەری سێیەم و سەردەمی شەلمناسری پێنجەم دابە هۆی سەقاڵی ئاشورەوە دیاکۆ وەکوسەرکردەیەکی میدی خێڵەمیدیەکانی رێکخستووەو دەوڵەتی میدیای راگەیاندووە، کەهاوچاخی سەرجۆنی دووەمی ئاوشوربوو٧٢١-٧٠٥پ.ز.(١٨) لەم کاتەدا سەرجۆن پەلاماری میدیا دەدات، لەکاتێکدا دیاکۆ خەریکی فراوانخوازی دەوڵەتەکەی بوو دەستی بەسەر(٢٢) قەڵای (ماننا) داگرت بوو.(١٩)
هەربۆیە دیاکۆ هەوڵی هاوپەیمانی دەدات لەگەڵ ئورارتو دژی ئاشوریەکان وکوڕێکی خۆی وەک نوێنەردەنێرێت(٢٠)، بەڵام سەرجۆن بەتوندی هێرشی کرد وسەرجەم قەڵاکانی بۆ(ئۆلسنوی ماننا گەڕانەوە کەبەکرێگیراوی ئاشوربوو.(٢١) بەوشێوەیە میدیا کەوتەبەرهێرشی سەرجۆن ساڵی ٧١٥پ.ز و میدیاکان تێکشکان وخودی دیاکۆ بەدیل گیراولەگەڵ (٤٥)هەزار میدیدا بۆحەمای سوریا راگوێزران.(٢٢) پاشان سەرجۆن بەرەو ناوچەکانی تری میدیا چوو وەک هەمەدان وکرماشان و(٤٢) سەرکردەی تری میدی بەدیل گرت کە هەمویان لەژێرناوی دیاکۆ دژی ئاشوردە جەنگان.(٢٣)
لەدوای مردنی سەرجۆن کۆمەڵی کێشە روی دا لە بابل شۆڕش دەستی پێکرد بە سەرکردایەتی(موشزب –مەردۆخ) دژی ئاشوری، لەم کاتەدا ئەمانە داوای هاوپەیمانی هاوکاری لە ئیلام و بەتایبەتی پاشای میدی دیاکۆ دەکرد کە لەسوریاوە خۆی گەیاندبووەوە ناوچەکانی میدیاو ساڵی( ٧٠٢)پ.ز بوە هاوپەیمانی بابل دژی ئاشور.(٢٤) دوای خۆ ئامادەکردنی سوپای میدوبابل بەرەوباکوری ئارابخا رۆشتن.(٢٥) لەئەنجامدا جارێکی تر ئاشوریەکان سەرکەوتن بەسەرئەم هاوپەیمانیەتیەدا.(٢٦) دیاکۆ گەڕایەوە میدیا لەم کاتەدا سەنحاریب ٦٨١پ.ز هێرشی کردە سەر میدیا و تا ورمێ رۆیشت و توندوتیژی دژی میدیەکان ئەنجام داوە.(٢٧) دواتر گەڕایەوە بەهۆی کێشەی ناوخۆی ئاشورەوە. لەم کاتەشدابوو دیاکۆ کۆچی دوای کرد.(٢٨) دیاکۆ بەشێوەیەکی دادپەروەرانە (٥٣) ساڵ فەرمانڕەوایەتی کرد،(٢٩) دواتر (فرائورتیس-خشتریتا) جێی گرتەوەوجارێکی تر میدیەکانی ریکخستەوە و هاتە سەر دەستەڵات (674 – 653 پ.ز ) فەرمانڕەوایەتى کرد و دواى ئەمیش ئەسکیسەکان وماد ماوەی( 652-624)-28 ساڵ فەرمانڕەوایەتى میدیان کرد، تا دەرکەوتنی کەیخوسرەو (کەیئەخسار ) لە (624 – 585 پ.ز ) توانی ئەسکیسەکان لە ناوببات و دەوڵەتى میدیاى گەیاندە پلەى ئیمپراتۆریەت.(٣٠) دواى چل ساڵ ئەستیاگ بووە ئیمپراتۆر (585 – 550 پ.ز ) ئەویش سى و پێنج ساڵ فەرمانڕەوایەتى کرد و ئیمپراتۆریەتى میدیا لە سەر دەستى ئەم لاواز بوو.
بەوپێە میدیا ( 150) ساڵ فەرمانڕەوایەتى کرد، دواجار لەسەردەستی کۆرشى ئەخمینى ئیمپراتۆریەتى میدیا کۆتای هات وئیتر لێرەوە بنەماڵەی ئەخمینى جێی میدیەکانیان گرتەوە.(٣١)
سەرچاوەو پەراوێزەکان
(١)Deioces، Diako، Deyaco، Diyako، Deiokes ،Bet – Duako
(٢)جیمس هنری برستد: انتێار الحچارە، قاهرە ، ێ ٢٥٦.
(٣) إبراهیم رزقانە وآخرون : حچارە مێر و الشرق الڕدنى،ێ٤١٣.
(٤) الکتاب المقدس، العهد القدیم، گ ٤،بیروت، ١٩٩٥.ێ١١.
(٥) هورمزی بیگلەری: چیانیشینانی زاگررۆس، حمەی حمە سعید، ل ٢٥٦.
(٦) الکتاب المقدس،ێ١١.
(٧) جیمس هنری برستد: انتێار الحچارە، ێ ٢٥٧.
(٨) Girshman، R.، – Iran. P. 90
(٩)سامی سعید و ڕخرون: تڕریخ الشرق القدیم، ێ ٨٢.
(١٠) Girshman، R. P. 90
(١١) دیاکونوف: میدیا، ل ٢٦٠.
(١٢)Herodotus; The Persian Wars،George Rawlinson ،1942،First Book ، p58.
(١٣) دیاکونوف ، ل 260.
(١٤) منێور مخدوم : ل 34 – 35
(١٥) دیاکونوف ، میدیا ، ێ 218 .
(١٦)Custis،J،.Op.Cit،pp62-63.
(١٧)Herodotus; The Persian Wars،First Book ، p55-56.
(١٨)،F . Safar- Ashur – op .cit.P.6.
Clement.H.Ancent Persia and civilization. Landan .1972 . p28 (١٩)
(٢٠) سامی سعید: تڕریخ الشرق القدیم،ێ368.
(٢١)محمود امین،سومر،ج1، 1949،ێ221.
(٢٢)، گه باقر:تڕریخ ایران قدیم،ێ39
(٢٣).Grishmun.p96
(٢٤) سامی سعید: تاریخ الشرق الادنى القدیم ، ایران الاناچول ، ێ 86
(٢٥)هاری ساکز: عڤمە بابل ، ێ 152 .
(٢٦)ریاچ عبدالرحمن الدوری ، ێ 23 .
(٢٧) دیاکونوف ، میدیا ، ێ 361 .
(٢٨)Grishman . P . 96
(٢٩) Herodotus; The Persian Wars،First Book ، p58.
(٣٠) فۆاد حمه خورشید: اێل الکورد، بغداد، 2003، ێ35.
(٣١)سامی سعید: تڕریخ الشرق القدیم، ێ 97.
