گرنگی وەبەرهێنان، لەبوژانەوەی ئابوری هەڵەبجەدا

بۆ یادی 16 ی ئازاری ئەمساڵ، ساڵڕۆژی تاوانی کیمیابارانکردنی “هەڵەبجە” و شەهیدکردنی نزیکەی پێنج هەزار مرۆڤ و، ماڵوێرانی و ئاوارەبوونی سەدان خێزانی هەڵەبجە و، هەورامان و، شارەزوور بەدەستی حکومڕانی ڕژێمی بەعس، چی بکرێت بۆ سارێژبوونی کارەساتەکە و بەرەو پێشچوونی شارەکە، “هەڵەبجە” یادی 33 ساڵەی ئەو کارەساتە دڵتەزێنە لەکاتێکدا دەکاتەوە، هەرێم بەقۆناغێکی ڕاگوزەری پڕ قەیرانی دارایی و ئابووری و ڕێکنەکەوتنی (هەولێر و، بەغدا)و کێشە ناوخۆییەکاندا تێپەڕ دەکات، بۆئەوەی “هەڵەبجە”، لەم گۆشەگیری و داخرانەی دەرباز ببێت، پێویستە حکومەت و لایەنە سیاسییەکان، هەوڵی جددی بدەن لە پێشخستن و پەرەپێدانی هەندێ کەرتی گرنگ و ستراتیژی پارێزگاکەدا.

بەهۆی سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا و، تەشەنەکردنی لەجیهان و ناوچەکەو هەرێمدا، ڕەوشی ژیان و ئابووری، تووشی گەورەترین داتەپین و داڕمان بووەتەوە، حکومەتی هەرێم لەدوای ساڵی 2013 ەوە خاوەنی بودجەی ساڵانەی خۆی نەبووە و تائێستاش بودجەی نییە، لەم بارودۆخەدا پارێزگای “هەڵەبجە”، بێ بەشترینی هەر چوار پارێزگاکەی هەرێمە، لەدواین هەوڵی ئەنجومەنی وەزیراندا، لەبودجەی پەرەپێدانی پارێزگاکاندا، تەنها ڕێژەی(2%)ی بۆ تەرخانکراوەو بڕی (30)ملیار دیناری بەرکەوتووە، ئەوەی کە گرنگ و جێگەی بایەخە، بەداخەوە پرۆژەی ستراتیژی بوونی نییە، جگە لەپرۆژەی پردی “تووەقووت”و “مەرزی سازان”کە بەداخەوە هێشتا نەچوونەتە بواری جێبەجێکردنەوە. پێمان وایە؛ پارێزگای “هەڵەبجە”بە بەرنامەی تایبەت و بەپلانی تۆکمە، دەتوانرێت پەرەی پێ بدرێت، ئەوەی پەیوەندی بە حکومەتی فیدراڵیشەوە هەیە، بەداخەوە نوێنەرانی ئەم شارە و کوردستان، نەیانتوانیووە بەفەرمی لەلای حکومەتی ئێراق و ئەنجومەنی نوێنەرانەوە، بەپارێزگابوونی “هەڵەبجە” بناسێنن و لە بودجەی گشتیدا، هێشتا پشکی نیە و جیانەکراوەتەوە، هەروەها، ئەو فەرمانگە فیدراڵیانەی کەپێویستە لەپارێزگاکەدا هەبن، بەهەمان شێوە، جگەلە هەندێکیان، نەتوانراوە بەفەرمی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، ئەوەیشی هەیە نوێنەرایەتی یەو سەر بەپارێزگای سلێمانی یە، بۆ ئەوەی “هەڵەبجە” لەهەموو ئەم کێشانە دەربازی ببێت و، ببێت بە پارێزگایەکی نمونەیی هەرێم، پێویستە بەوەبەرهێنان ئەم کارە ئەنجام بدرێت.

سەرەتا دەتوانین وەبەرهێنان، بەسادەترین شێوە بناسێنن، بەوەی كە بریتییە لەبەگەڕخستنی سەرمایە، لەپرۆسەی ئابووری، كۆمەڵایەتی، لەپێناو بەدەستهێنانی سەرمایەی نوێ‌ و بەرزكردنەوەی توانای ئابووری وڵات، ڕەخساندنی هەلی کار و بەرهەمهێنان و زیادکردنی بەرهەمی نەتەوەیی، گومانی تێدا نییە تەنها بەتوانای دارایی حكومەتی هەرێم ناتوانرێت گەشە بە بوارەكانی ژیان لە سنووری پارێزگای “هەڵەبجە”دا بدرێت، بۆیە شان بەشانی حكومەت، دەتوانرێت سوود لە وەبەرهێنان ببینرێت، بەهەردوو جۆرەكەیەوە (وەبەرهێنانی ناوخۆیی و، وەبەرهێنانی بیانی)بەداخەوە؛ لەبواری وەبەرهێنانی دەرەکیدا، دەتوانین بڵێن؛ هیچ پرۆژەیەک ئەنجام نەدراوە، حکومەتی هەرێم و دەستەی وەبەرهێنان کەمتەرخەمن. كەرتە ئابوورییەكان و لایەنەكانی ژیان لەم پارێزگایەدا زۆرو جۆراوجۆرن، هەر بۆیە خۆشبەختانە، دەتوانرێت لەسەرجەم لایەنەكانەوە وەبەرهێنان ئەنجام بدرێت، بەڵام لەهەمووی گرنگتر ئەوەیە بەزووترین كات هەوڵبدرێت، بەڕێوەبەرایەتی گشتی وەبەرهێنان لە”هەڵەبجە” بكرێتەوە، كەبەداخەوە ئەوە زیاتر لە پێنج ساڵە، فەرمانی ئەنجومەنی وەزیرانی بۆ دەرچووە، بەڵام هێشتا نەكراوەتەوە.!

ئەو كەرتە ئابوورییانەی كە لە “هەڵەبجە”دا، گرنگ و ستراتیژین، پێویستە وەبەرهێنانی تێدا بكرێت ئەمانەی خوارەوەن؛

1- كەرتی كشتوكاڵ و باخداری:

سنووری كارگێڕی پارێزگای “هەڵەبجە”، لەڕووی كشتوكاڵ و باخدارییەوە، بەیەكێك لە بەپیترین و باشترین ناوچەكانی كوردستان، تەنانەت وڵاتانی ناوچەكەش ئەژمار دەكرێت، بەهۆی بوونی دەشتی شارەزووری بەپیت و بوونی سەرچاوەی ئاوی تایبەت بەخۆی، كە بۆ زۆربەی بەروبوومە كشتوكاڵییەكان گونجاو و لەبارە. هەروەها بوونی زەوی بەپیت بۆ باخداری بەگشتی و، هەنار و، گوێز و، زەیتون بەتایبەتی، شایانی باسە لەبەرهەمی هەناردا “هەڵەبجە” بووە بە پێشەنگ و ناوچەكەی پێ‌ دەناسرێتەوە، خۆشبەختانە، ئەمساڵی ڕابردوو هەناری “هەڵەبجە”، هەناردەی بازاڕەکانی دەرەوە کرا، بەتایبەت بۆ (بەریتانیا و، ئەڵمانیا) و دەنگدانەوەیەکی باشی هەبوو، پێویستە، حکومەت هەوڵی دروستکردنی سایلۆیەکی نمونەیی گەورەی دانەوێڵە و چەند ساردکەرەوەیەکی مۆدێرن بدات بۆ پاراستن و هەڵگرتنی بەرهەمەکانی ناوچەکە، هەروەها دامەزراندی چەند کارگەیەکی لەقووتونان و، دروستکردنی مرەبا و، شەربەت و، میوەکانی تر بدرێت، ژینگە و ئاو و هەوای ناوچەکە، لەبارە بۆ پەرەپێدانی نەمام و پەروەردەکردنی دارو درەخت، نەمامگەی سیروان نمونەیەکی بەرجەستەی ئەم بوارەیە، هەروەها بۆ حەوزی ماسی و بەخێوکردنی جۆرەکانی ماسی لەبارە، چونکە سەرچاوەی ئاوی زۆرە و خاکەکەی دەگونجێت.

2- كەرتی بازرگانی:

بەهۆی هاوسنووری پارێزگای “هەڵەبجە” لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێراندا، دەتوانرێت لایەنی بازرگانی ناوچەكە، ببوژێنرێتەوە و سەرچاوەی دابینكردنی هەلیكار بێت، بۆ بازرگان و وەبەرهێنەران و دانیشتوانی ناوچەكەش هەلی كاریان بۆ برەخسێت، بەتایبەت چینی گەنجانی خاوەن بڕوانامە، لە ئێستادا دوو مەرزی نیمچە فەرمی بوونیان هەیە و چالاکی بازرگانی تێدا ئەنجام دەدرێت، سەرەڕای کەموکوڕییەکان لەڕێگاوبان و نەبوونی بەڕێوەبەرایەتی گومرگی پارێزگا هێشتا بەردەوامن، هەروەها، “مەرزی سازان” کە نزیکترینە لەسەنتەری شاری “هەڵەبجە”وە، ئەگەر ببێتە فەرمی، ئەوا خزمەتێکی باش بە بوژانەوەی کەرتی بازرگانی و جووڵەی بازاڕ دەکات، هیچ نەبێت ئەگەر بکرێتە بازاڕچەیەک، ئەوا هەلیکارو جموجوڵی بازرگانی پەیدا دەبێت.

3-وەبەرهێنان لەكەرتی نیشتەجێبوون و بیناكاری:

بەهۆی زۆربوونی دانیشتوانی پارێزگاكە و زیادبوونی خواست لەسەر یەکەی نیشتەجێ بوون، دەتوانرێت وەبەرهێنان لەم كەرتەیشدا بكرێت و ژێرخانی داتەپیوی دەیان ساڵەی ئەم شارە ببوژێتەوە، بەپێی ئامارە نارەسمییەکان، ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاکە نزیکەی 120 هەزار کەسە.

هەروەها پرۆژەی شەقامی 30 مەتری، شارەکە فراوانتر و ژێرخانی ڕێگاوبان دەباتە قۆناغێکی باشتر، لەهەمانکاتدا فراوانکردنی بازاڕی شار گڕوتینێکی زیاتر دەبەخشێتە بازاڕەکە.

4-كەرتی گەشتوگوزار: 

بەهۆی بوونی هاوینەهەواری دڵفرێن و ئاوە سازگارەكەی سەرچاوەی زەڵم و، ئاوێسەر و، شوێنەكانی تر، باشترین ژینگەیە بۆ وەبەرهێنان، لە بواری گەشتوگوزاردا و، دەتوانرێت سوود لەو سەدان گەشتیارانە وەربگیرێت، كەساڵانە ڕوودەكەنە ناوچەكە، ئەویش بەكردنەوەی چێشتخانەوە و میوانخانەی تایبەت، هەروەها، دەتوانرێت سوود ببینرێت لەگەشتیاری ئاینی بەهۆی بوونی مەرقەدی شێخانی نەقشبەندی و، قوتابخانە ئاینییەكان، لەهەورامان و “هەڵەبجە”دا، هەروەها، گوندی هاوار و کەمینەی کاکەییەکان لە سنوورەکە فاکتەرێکی گونجاوە بۆ گەشتیاری ئاینی ئایزای یارسانەکانی کوردستان و جیهان، بەڵام بەداخەوە فەرمانگەی گەشتوگوزار تەنها بەڕێوەبەرێتییە هێشتا نەکراوەتە بەڕێوەبەرایەتی گشتی.

5-وەبەرهێنان لەبواری پیشەسازی؛

بەهۆی بوونی سەرچاوەی كانزایی لەناوچەكە، دەتوانرێت وەبەرهێنان لەم بوارە گرنگە بكرێت و ببێتە هۆكارێك بۆ بوژانەوەی ئابووری “هەڵەبجە” و دانیشتوانەكەی سوودی لێ‌ ببینن، وەك بوونی سەرچاوەی ئاوی كانزایی لە خورماڵ، کەبەداخەوە تا ئێستا ئەو سوودە ئابورییەی لێ وەرنەگیراوە، هەروەها لەبواری سامانی نەوتەوە ناوچەی “هەڵەبجە”، بلۆکی ژمارە 56 ە و درابوو بە کۆمپانیای گازپرۆمی ڕووسی. بەپێی مەزەندە، یەدەگی نەوتی ئەم بلۆکە 700 ملیۆن بەرمیلە، بەڵام بە هۆکارێکی نادیار لە سەردەمی ئاشتی هەورامیدا، گازپرۆم ناوچەکەی بەجێهێشت.

6-وەبەرهێنان لەسەرمایەی مرۆیی:

دانیشتوانی سنووری “هەڵەبجە” بەوە ناسراون، كە كەسانی شارەزاو پسپۆڕی تایبەتیان هەیە، لە بوارەكانی ژیاندا دەتوانرێت، سوود لە سەرمایە مرۆیییە، هەموو ئەو گەنج و خاوەن بڕوانامانە وەربگیرێت، كەساڵانە لە زانكۆ و پەیمانگاكان دەردەچن. ئەو سوود و كەڵكە ئابوورییانەی كەبەهۆی وەبەرهێنانەوە، پەیدا دەبن.

1- بوژانەوەی ئابووری “هەڵەبجە”، بەهۆی ئەنجامدانی وەبەرهێنان، لەسەرجەم كەرتە ئابورییەكان و بەرەوپێشچوون و بەرزبونەوەی ئاستی بژێوی ژیانی خێزانەكان، وادەكات داهاتی تاك و خێزانەكان زیاد ببێت و، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی خواست لەسەر زۆربەی شمەك و كاڵاكان و بوژانەوەی بازاڕی “هەڵەبجە”.

2- دروستبوونی هەلیكار بۆ دانیشتوانی پارێزگاكە بەگشتی  و توێژی گەنجانی خاوەن بڕوانامەی زانكۆیی بەتایبەت، وا دەكات ڕێژەی بێكاری لە پارێزگاكە كەم ببێتەوە كە بەداخەوە لە ئێستادا مەترسیدارە و ڕێژەكەی بەرزە.

3- بەهۆی وەبەرهێنانەوە سەرجەم كەرتەئابورییەكان دەبوژێنەوە و سیماكانی بەرەوپێشچوونی شارستانیەتی، ئاستی خۆشگوزەرانی و تاك و كۆمەڵگا بەرزدەبێتەوە، دەبێتە هۆكارێك بۆ بەرەوپێشچوونی سەرجەم لایەنەكانی تری ژیان، بەمەش داهاتی نەتەوەیی، زیاد دەكات.

4- بەهۆی وەبەرهێنانەوە زۆرترین بڕە پارە دەچێتە بازاڕەوە، بەمەش دەستاودەستپێکردنی پارە زۆر دەبێت، ئەم دیاردەیەش بوژانەوەی ئابوری بەدوای خۆیدا دەهێنێت.