خوێندنەوەی گۆڕانكارییەكانی مەیدانی سیاسی ھەرێم و ھەڵسوكەوتی ئەكتەرەكانی ناو مەیدانی سیاسی، پێویستییان بە كۆدەنگییەكی سیاسی لایەنەكان لە سەر كۆمەڵێك پرسی ستراتێژیك ھەیە. گۆرانكارییەكان ئەوەمان لە سەر فەرز دەكات، لە ژینگەی “فەوزاوی”سیاسی و راگەیاندنی ھەرێمی كوردستان بێنە دەرو حزبە سیاسییەكان، وەكو كاراكتەری دەوڵەتدار، دەبێت واز لە ” سیاسەتكردن لە ئاستی نزمی كۆڵانەكان”بێنن. شتێكی شاراوە نییە لە گەمەی سیاسی نێوان لایەنەكان ھەست بە بێزارییەكی گشتگیر دەكرێت. لە فەزای گشتی ھەرێم كە ئێستا ئێمە لە شەڕی دەستەو یەخەداین لە گەڵی، كۆی گشتی پرسەكان لە ھەرێمی كوردستان گرێدراوە بە ناتەندروستی ئیداری و ئابوری كە لە ھەرێم بونی ھەیە. لێرەش ئەوەی راستی بێت، ھەمو تیرەكان ئاراستەی “پارتی” كراون. ئەمەش ناھەقییەكی سیاسی و كۆمەڵایەتییە، كە دەبێت پێنوس بەدەستەكان دورەپەرێز بن لەم ھەڵسوكەوتە. ئەمە بەرگریكردن لە پارتی نییە، پارتی بەش بە حاڵی خۆی، وتەبێژ و مەكتەبی سیاسی و ھتدی ھەیە كە بتوانن بەرگری لە خۆیان بكەن.
فەزای گشتی میدیاو بەرژەوەندییەکانی هەرێم
بەڵام وێنەكردنی ئەو فەزای گشتی سیاسی و كۆمەڵایەتی ھەرێمە، كە باسی لێوەدەكەین، پێویستی بە ھێوربونەوە ھەیە لە پێناو بەرژەوەندی كیانی ھەرێمی كوردستان. پەیوەندیدار بەم پرسە، لایەنەكانی دیكەی گۆرەپانی سیاسی ھیچكامیان ناتوانن خۆیان لە كۆی گشتی ئەو پرسانەی كە ئێستا ھەرێم شەڕی دەستەو یەخە لەگەڵی دەكات، شانخالی بكەن. كەواتە، لە ڕووی لۆژیكییەوە، كۆی گشتی حزبەكان ھاوبەشن، دەبێت رەخنەش لە كۆی گشتی حزبەكان بگیرێت. ھاوكات، كولتوری سیاسی و راگەیاندنی كوردستان، چونكە میدیای بێلایەن و سەربەخۆی نییە، بێ ویژدانییەكی گەورەی پێوە دیارە. زۆربەشی بە سودوەرگرتن لە ژینگەی سەردەمی دیموكراسی و كرانەوەی جیھان، ئەوەی لە سەر زمانی راگەیاندنی سیاسی پێی دەگوترێت ” ئینفوگەنداInfoGanda” یەك پێوەیان دەیارە. ئەم فۆرمەی راگەیاندن خۆی لە نێوان پروپاگەندە و شێواندنی راستییەكان جێگیر دەكات و كردوەوتەوە. ئەم فورمەی راگەیاندن، نەك سودێكی بو پێشكەوتنی كۆمەڵگا نییە، بەڵكو كۆمەڵگایەكی مەترسیدار ئاوەدان دەكات لە ھەموو رویەكەوە. ئەم شێوازی راگەیاندنە لە ھەرێم گرینگە لە فۆرم و قاڵبی بەرتەسكی خۆی بێتە دەرو دورەپەرێز بێتت لەو شرۆڤە یەكلایەنانە. لەو باوەڕەدام راگەیاندنەكانی كوردستان ھیچكامیان بێلایەن نین، بەڵكو لەپشت ھەر دامەزراوەیەكی رلەاگەیاندن، خاوەن بیر و ھزرێكی سیاسی، ئابوری و كۆمەڵایەتی بونی ھەیە.
بۆیە، گرێدراو بە بابەتی سەرەوە، ئەگەر راگەیاندنێكی بوێری كوردستانی لە ئارادا بونی ھەبێت، زۆر زەرورە لە پێناو سومعەی خۆیان، پێكەوە دانیشتنێكی یان ھەبێت، و وەرەقەیەكی “میساقی راگەیاندن” ڤاژۆ بكەن، لەپێناو دارشتن و رێكەوتن، یەكەم، لە سەر ھەندێك پرینسیپی راگەیاندنی نیشتیمانی. دوویەم، لە پێناو دروستكردنی ژینگەیەكی تەندروستی راگەیاندن، كە ببێتە ھۆكاری دروستكردنی پردی متمانە لە نێوان دەسەڵات-راگەیاندن- ھاوڵاتی. سێیەم، ھەوڵدان لە پێنناو دەركەوتن لەو فەزای ناتەندروستە. پێنگاوێكی وەھا، پێگەیەكی بەھێز بو راگەیاندنیش دروست دەكەت. ئەگەر لەم رویەوە بە ھە ڵەھاتبم ناو بازارەكە، ئەوا بێ شك داوای لێبوردون لە راگایەندنی ھەرێم دەكەم.
پەیوەندیی هەرێم-بەغدا زەروورەتی پێداچوونەوە
بە بازدان لە سەر پرسی ئاماژەپێكراو لە سەرەوە، پرسی پەیوەندییەكانی ھەرێم- بەغداد، پێویستی بە پێداچونەوەی جدی ھەیە لەلایەن بەرپرسانی حكومی و حزبی ھەرێم. ھیچ كاتێك وەكو ئەمرۆ زیاتر پێویستیمان بەم بابەتە نییە لە پێناو جێگیركردنی ” ئەمرۆكە لە بەرامبەر رابوردوو” وەكو بیرمەندی سیاسی كێنێت والتز ئاماژە پێدەكات. واتە، دەبێت رابوردومان سەرمەشق بێت بو ئەمرۆكە، كە كورد كەمی ھێناوە لە بونی مێژوی وەكو فێرگەیەك. كێنێت والتز، تایبەت بە پرسی گرێدراو بە “یەكرێزی ناوخوی”و رەنگدانەوەی لە سەر پێگەی دەوڵەت و نەتەوە لە سیاسەی جیھانی ئاماژە بەوە دەكات كە “ھێزی وڵاتێك پەیوەندییەكی جدی ھەیە بە روحی خەلكەكەیەوە”. مەبەستی ناوبراو لەم بوچونە ئەوەیە كە ھێزی ئابوری و لەشكەری وڵاتێك ھیچ كاتێك ناتوانێت بە سەر ئیرادەی نەتەوەیك دا زال بێتەوە. لەم كاتەدا ئەمە چمان پێ دەلێت؟ ئەوەی راستی بێت، كێبەركێ ناتەندروستی حزبە سیاسییەكانی كوردستان، كاریگەرییەكی گەورەی كردوتە سەر پرسی ئینتیمای نەتەوەی لە لای كورد لە ھەرێمی كوردستان. یەكێك لەو فاكتەرانی كە بوتە ھوكاری دابەزینی ئەم پرسە، بێ شك بابەتی حوكمرانی و ھەڵسوكەوتكردن لە گەر پرسەكانی ” ئابوری” وڵاتەوە ھەیە.
هێزە سیاسییەکانی کوردستان و دابینکردنی ئاشتی
بێجگە لەمە، بەشێكی زوری ھێزە سیاسییەكان ھەتا ئێستاش كەمیان ھێناوە لە فاكتەرێكی گرینگی كولتوری سیاسی، كە ئەویش “دابینكردنی ئاشتییەكی درێژخایەن”ە لە ژینگەی سیاسی دوای قەیرانەكان. بوچی ئەمە گرینگە؟و بوچی گرینگە ئاماژە بەم پرسە بێتە كردن، چونكە دابەزاندنی ئاستی سیاسەت و بەرپرسیارەتی و بێ شەخسیەتكردنی سیمبول و حزبەكان بەشێك نییە لە كێبەركێی “كایەی ھێز”لە چوارچێوەی ئەوەی پێدەگوترێت دابینكردنی ئاشتی درێژخایەن. لێرە ئەوەی تەماشاگەرە، ھاوڵاتی یە. لایەن سیاسییەكان پێویستییان بەوە ھەیە كە مێژوو بو مێژونوسان لە دامەزراوە زانستی و ئاكادەمییەكان بەجێ بێلین. لایەنە سیاسییەكانی ھەرێم بونەتە ھوكاری ئەوەی كە نەك تەنیا یەكرێزی كورد لە ھەرێمی كوردستان دروستت نەبێت، بەشێكی زۆری ئەم پرسە، پەیوەندی بە ھەلسوكەوتی ناتەندروستی حكومرانییەوە ھەیە، لە ھەمان كاتیش لایەنەكان پاڵنەریشن بو ئەوەی خەلك، ھیوایەتخواز بێت بغداد بگەرێتەوە بو كوردستان. ھەر لایەنێك بەشی خوی لەم فەوزایە بەر دەكەوێت.
ھەڵسوكەوتی راگەیاندن لە ئاستی بەرپرسیارەتی زۆر گرینگە، چونكە راگەیاندن ئەو پەنجەرەیە كە كۆمەڵگا، جیھانی دەوروبەری خۆی تێیایدا دەبینێت. ئەوەی من تێبینم كردوتەوە، لەم ماوەیە، لە گەمەی سیاسی ناوخۆی ھەرێم، حزبەكانی ھەرێم راكێشاون بۆ ناو گەمەیەكی سیاسی ئاست نزم. گەمەیەك كە لایەنەكان بێ ئەوەی خوێندنەوەی ووردو و پێویستیان شیكردنەوەی لایەنە شاراوەكانی گەمەیەكی میدیای وەھا ئاست نزم، كردبێت. حزبەكان ھەر ھەمویان ئێستا بونەتە قوربانی و ئەوەی مەبەستی دارێژەرانی ستراتێژی یەكی وەھا بوو، ھاتە ئارا، چونكە ھەردوو حزبە گەورەی ھەرێم ھەم لێدران و ھەمیش لە ھەوڵەكانیان بۆ ناشیرینكردن، ھەتا رادەیكی باش، سەركەوتنیان ھێناوە.
لەپێناو دەرچوون لە گەمەی میدیایی و ھەروەھاش بەرپرسیاركردنی “راگەیاندنی ھەرێم”و ” لایەنە سیاسی یەكان” كۆمەڵێك دەستەواژەی باوی خاوەن سروشتی “تەخیونكردن”بە شێێوەیەكی زەق، بەكار دەھێنرێن. ئەم جۆرە دەستەواژانە گرینگیش لە پەیوەندی كۆمەڵایەتی ھەرێم. بۆیە، پێویستیان بە دارشتنی “چوارچێوەیەك” یاسایی ھەیە، كە ئامانجی سەرەكی، یەكەم، كۆنترۆڵی ھەڵسوكەوتی لایەنە سیاسی بكات. دوویەم، رێگری لە تەخوینكردن بكات. سێیەم، ئاشتییەكی درێژخایەن مسوگەر بكات. چوارەم، كەسایەتی لایەنە سیاسییەكان بپارێزێت لە دەستدرێژی.
بۆیە، گرینگە لەپێناو ئەم پرسە ئاو بە ھەمو ئاگرێكدا بكرێت كە ئێستا لایەنە سیاسییەكان ھەر یەكەو بە شێوەیەكك ئەوی دیكە پێی دەسوتێنێت و قوڵبونی لێكترازانی كۆمەڵایەتی بەرفروان دەكەن.
لەپێناو کۆدەنگی گشتی و بە نەتەوەییکردندا
ئەم پرسانە چین كە پێویستییان بە “نەتەوەیكردن و كودەنگی گشتی” ھەیە؟
یەكەم، پێناسەی یاسایی “بەرژەوەندی نەتەوەی”. دوویەم، پێناسەكردنی ئاسایشی نەتەوەیی. سێیەم، خیانەتی نیشتیمانی. كە ھەرسێكیشیان پێویستە ھەمو ئەو فاكتەر و دەستەواژانە لە خوبگرێت، كە “سروشتی تەخوینكردن”ی پێوە دیارە. ھەرسێ فاكتەری ئاماژەپێكراو راگەیاندنی ھەرێم و لایەنە سیاسییەكان مەجبور بكات دورەپەرێز بن لە بەكارھێنانی دەستەواژەی ناتەندروست، كە ئێستا لە “فەوزای” كایەی سیاسی – كومەلایەتی دا باوە. بویە ناكرێت لە رەوانگەیەكی بەرژەوەندی گشتییەوە چاوپوشی لەم پرسانە بكەین. ناشكرێت ئێمە ھەریەكمان لە لای خویەوە شیكردنەوە بو ئەو پرسانەی لە سەروە ئاماژە پێكراون، بكەین. حزبە سیاسییەكان، دەبێت پێكەوە دەستپێشخەر بن بو كوتاییھێنان بەم پرسە گرینگانە.
تایبەت بە پرسە ناكوكەكانی بغداد-ھەولێر، لە بابەتێك دا ئاماژەم بەوە كردوتەوە، كە ھێزەكانی ئوپوزیسیون دەبێت تەواوكەری حكومەتی ھەرێم بن لە بغداد، لە پێناو چارەسەركردنی پرسەكان. من راوێژكار یانیش بەرگری كاری ئوپوزیسیون نیم. ئەوان باشتر لە من بەرژەوەندییەكانی خویان دەتواننن پێناسە بكەن. ئەوی من، زورتر رەوانگەیەكی یەكرێزی سیاسییە. بە لەبەرچاوگرتنی دەستور وەكو بنەمای كاركردن و رێكەوتن لە نێوان ھەرێم – بەغداد، تەجروبەی سیاسی ھەرێم لە گەل بغداد لە ماوەی ئەم 17 سالە، بو ھەمو كەسێك ئیسباتی كردوتەوە، بەغداد ویستی رێزگرتنی لە دەستور نییە. ئەمە چ خواستی لایەنە سیاسییەكانی ئێراقی عروبە بێت، یانیش گوشارەكانی دەوڵەتانی جیرانی ئێراق بن كە بە مافەكانی كورد لە ئێراق توشی قەلسەبونێكی گەورە بونەتەوەو ھاوشانی بەغداد خەبات دەكەن لەپێناو لاوازكردن و لەناوبردنی ھەرێمی كوردستان.
ئەم وێنەیە خۆی بە سەر ھەرێم دا فەرز دەكات، لەپێناو “راگرتنی بالانسی ھێز”و “راگرتنی بالانسی پەیوەندی”لە نێوان ھەرێم و ئێراق لە لایەك و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان و لایەنە ئێراقییەكان لە لایەكی دیكەوە. بونمونە، كوی گشتی ئەو رێكەوتنانەی لە دوای سالی 2012 یەوە لە بواری نەوت و بودجە لە نێوان بغداد و ھەولێر واژوكراون، بێجگە لەوەی ھەرێمی مولزەم كردوتەوە بە رادەستكردنی بەشێكی نەوتی خۆی بو ئێراق، لە پێناو دابینكردنی بودجەی سیادی ئێراق، لە ھەمان كاتیش بەغدادی مولزەم كردوتەوە بە پێدانی بەشە بودجەی ھەرێم، بە گوێرەی دەستور لە 17%. كە ئەگەر حیساب بكرێت، لە دوای دەرخستنی بودجە سیادییەكان، بەشە بودجەی ھەرێم بو خوار 6% دادەبەزێت كە ئەمەش پێشلكردنی مافەكانی ھەرێمە و پێویستی بە كودەنگی كوردی ھەیە.
ھاوكات، پۆستە سیاسی و ئیداری یەكانی پشكی كورد لە بغداد یەكێك لە ھەرە فاكتەرە نامەرغوبەكانی تێكچونی پێگەی ھەرێم لە بەغداد. ئەم پوستانە پرسەنەتەوەی یەكانی كوردی دابەزاندوتەوە بۆ شەڕكردن لە پێناو “كورسی”بۆ چەند كەسێك! دەبێت ئەمە کۆتایی پێ بێت. ئەمە بێجگە لەوەی كاریگەری خراپی كردوتە سەر ژینگەی سیاسی ناوخۆی ھەرێم، بۆتە ھۆكارێكیش كە بەغداد وەكو فاكتەرێكی ” دابەش كەو و بەرێوەبەرەوە”لە دژی ھەرێم بو كەمكردنەوە پشك و پێگەی سیاسی-یاسایی ھەرێم لە پوستە ئیداری، سیاسی و ئابوری یەكانی ئێراق، ئێراقی عروبە، بە شێوەیەكی سەركەوتوانە سودی لێوەربگرێت. ئەم ژینگەی كە باسی لێوەدەكرێت، خوی لەسەرلایەنە سیاسی یەكانی ھەرێم فەرز دەكات، كە خوێندنەوەیەكی نوێ بو رێكخستنەوەی پەیوەندیەكانی ھەرێم-بەغداد بكرێت وەكو دروستكردنی فاكتەرێك بۆ ” باڵانسی ھێز”.
باشترین رێگەش بو ئەم پرسە، واتە یەكلایكردنەوەی پوستەكانی بەغداد، لە رێگای رێكەوتنی ناوخوی ھەرێمە، كە ھەر لایەنێكی كوردی پشكی لە بەركەوتەی پوستەكانی بەغداد بوی دیاری بكرێت لە ژێر چاودێری دامەزراوەی سەرۆكایەتی ھەرێمی كورستان، كە نیونەری كیانی سیاسی و سەروەی ھەرێمی كوردستانە. واتە، لە كوتایی سەرۆكایەتی ھەرێمی كوردستان بە نامەیەكی فەرم لیستی پالێوراوەكانی ھەرێم رادەستی بەغداد دكات. پەیرەوكردنی لە ستراتێژی یەكی وەھا، كورد لە ھەمو سەرگێژەیەك رزگار دەكەت، بە تایبەتی لە دوای ھەر ھەلبژاردنێك، لایەنەكان بو دەستەبەركردنی پوستەكان رویانكردوتە بەغداد بو دانووستاندن لە سەر كۆمەڵێك پێش كە ھی ھەرێمە وەكو كیانی سیاسی. كە واتە، ئەمە فەرز دەكات، كە سەرۆكایەتی ھەرێمی كوردستان، رۆڵی سەرەكی و كۆكەرەوەی ھەبێت.
خالێكی گرینگی دیكە ئەوەیە كێبەركێ لایەنە كوردەكان ئاوێتەی مەیدانی سیاسی بەغداد ناكرێت، بەڵكو لە ناو ماڵی كورد ھەوڵی چارەسەركردنی دەدرێت. ئەمە ستراتێژی “ھاوسەنگی ھێزە”، كە گرینگە ھەرێم پەیرەوی بكات. ئەم ستراتێژی یە ھەرێم دەكاتە خاوەن كیانێكی خاوەن سەروەری سیاسی و پێگەی ھەرێم لە بەغداد دوبارە بەھێز دەكات. ئەوی گرینگە لەم بابەتە، مەترسی بونی ڤیتوی لایەنە ئێراقی یەكان لە سەر پالێوراوە كوردەكان، كەمتر دەكرێت و بگرەش لادەبرێت.
ئالتەرناتیڤی تەسلیمبون بە بەغداد
ھاوڵاتیانی ھەرێمی كوردستان شیاوی ئەوەن باشترین خزمەتیان بو بكرێت. لەم رویەوە لە نێوان سێگوشەی پەیوەندیەكانی (حكومەت+حزب+ھاولاتی)لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خومان، پێویستیمان بەوە ھەیە لەگەل یەكتر نەك تەنیا راستگو، بەڵكو واقعگەراش بین. گرینگترین بەرژەوەندی بریتی یە لە “كیانی ھەرێمی كوردستان”. كاتێك وەكو كورد ئێمە لە ژینگەیەكی ناتەندروستی سیاسی، ئابوری و ئاسایشی روژھەلاتی ناوەراست و ئێراق دا دەژین.
ئەگەر ھەرێم دەیەوێت كە خۆكوشتنێكی سیاسی لە مێژووی خۆیدا تومار بكات، پێشمان خوشە ھەمو نەفتی خۆی رادەستی بەغداد بكات، ئەویش لە پێناو دابینكردنی موچەی ھەرێم. ھەڵسوكەوتەكانی بغداد بەرامبەر بە ھەرێم شێوە قەڵسبونێكی پێوە دیارە، بە تایبەت پرسی “پێگەی یاسایی”ھەرێم و ئەو مافانەی كە لە دەستوری ئێراق دا بە ھەرێم رەوابینراون. ئەوەی راستی بێت، دەبێت ھەرێم ستراتێژی خوی بەرامبەر بەغداد بگورێت، لە لاوازەوە بو كاراكتەری بەھێز: ئەوەی ھەرێم پێویستە لە كاتێكی ئێستادا بیكات، بێ منەتكردنی بەغدادە لە پرسی نەوت، رادەستكردنی باقی داھاتەكانی ھەرێم بو بەغداد.
ستراتێژی دورمەودای بەغداد، وشككردنی سەرچاوە دارایی یەكانی سەربەخوی ھەرێمی كوردستانە، دوویەم، ھەڵوەشاندنەوەی ھێزی پێشمەرگە یانیش خستنەوەی ئەم ھێزە بۆ ژێر فەرمانی بەغداد بە بێ بەشكردنی ھێزی پێشمەرگە لە بەشە بودجەی پێویست، لە كاتێك لە بودجەی سالی 2007 وە ھەمو ساڵێك بەشە بودجەی پێشمەرگە لە یاسای بودجە دا چەسپێنراوە. ئەمەش واتە، لە روی ھێزی بەرگری یەوە، واتە شكاندنی دەستوبازوی ھەرێم. ئەوەی راستی بێت، بونی سەرەچاوەی سەربەخوی دارایی لە دەستی ھەرێم، زەمانەتی مانەوەی ھێزی پێشمەرگە وەكو ھێزێككی بەرگریكاری ھەرێم، و راگرتنی ھەتا رادەیەك باڵانسی ھێز لە نێوان ھەولێر-بەغداد. ھەمو ئەمانە پێشھاتێكی زور مەترسیدارن، كە كاریگەری یان دەبێت لە سەر سروشتی پەیوەندی یەكانی داھاتوی بەغداد و ھەرێم. ھەتا ئێستا بە ھیچ شێوەیەك بەغداد ئیلتزاماتەكانی خوی بەرامبەر بە ھەرێمی بەجێ نەھێناوە. ئایا پرسی ھەرێم لە گەل بەغداد تەنیا بودجەیە؟ ئەی خاك، ئەی مافەكانی ھەرێم لە دەستوری ئێراق؟
لە كوتاییدا، بوچی گرینگە و دەبێت ھەرێم دەوڵەتداری بكات؟ پرسێكی گرینگە كە ھەم بەرپرسانی دامەزراوە سیادییەكانی ھەرێم و ھەمیش ئوپوزیسیون دەبێت لە خۆیان بكەن. سروشتی دوژمنكارانەی بغداد بەرامبەر ھەرێم، بە گورینی تاكەكان گورانی بەسەردا نەھاتوتەوە. بەغداد لە ماوەی ئەم 17 سالەی پەیوەندی لەگەل ھەرێم ئەوەی سەلماندویەتی خاوەن ئەقڵیەتێكی شكستخواردو و حاقدە، پەرەپێدەری ھزر، بۆچون و كولتوریداگیركاری و خوسەپاندنە بە سەر ئیرادەی خەڵكانی كوردستان. ئەمە خۆدزینەوە نییە لەو ھەموو كەموكوڕی و گلەییەی كە ھەمانە لە دەسەڵاتی ھەرێم. ئەوەی راستی بێت، ئەگەر لە ئەقڵیەتی شوڤێنی عەرەبی سوننە رزگارمان بوو، لە دوای 2003 كەوتوینەتە بەر غەزەبی ئەقڵیەتێكی شوڤێنی -دینی شیعەگەرا كە تەنیا تۆڵەسەندنەوەی مێژوییەكانە كە كۆتایی بە ھێوربونەوە و كولتوری ھەژمونخوازی و خۆسەپێنەری پێكھاتەیەكی سیاسی-كۆمەڵایەتی وەھادەھێنرێت. بۆیە، ئاڵتەرناتیڤی بەغداد بریتی یە لەوەی ھەرێم نەك نەوتی خۆی تەسلیم بە ئێراق نەكات، بەڵكو لە سەر مێزی “دیالوگی نیشتیمانی”گەڵاڵەكردنی وەرەقەیەكی سیاسی ھاوبەشی لایەنەكانی كوردستانە.
