دوای ١٩٩١ و ڕاپەڕینی گەلی کوردستان، وێڕای هەموو گرفتە ئیداری وسیاسی و ئابورییەکان، لەو کاتەوە کێشەی دیموکراسییەتیش دێتە ئاراوە، بەتایبەتی دوای دەیان ساڵ لە دیکتاتۆریەت وشۆڕش وئەنفال وهەڵەبجە و…هتد.
لە ئێستادا مەسەلەی دیموکراسییەت بەشێوەیەکی بەهێز دێتە بەرباس ولێکۆڵینەوە، ئایا ئێمە پێویستمان بەدیموکراسییەت وفرەییە، یان لە قۆناغی سەربەخۆیی و فۆرمۆڵەى نەتەوەداین و پێویستمان بەدیکتاتۆرێکە بتوانێت یەکمان بخات.
سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین دیموکراسییەت ئامێرێکی تەکنۆلۆژی نییە بتوانین هاوردەی بکەین، بەڵکو دیموکراسییەت پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتی، ئابوری، سیاسی، مێژووییە وئەوانەی بەرهەمی دێنن، ئەو ئەکتەرانەن کە لەو کۆمەڵگایەدا دەژین، دەبێت پرۆسەی دیموکراتیزەکردنیش هارمۆنیك بێت لەگەڵ فەرهەنگ وکەلتوری کۆمەڵگە خۆیدا.
ئێمە لێرەدا تیۆریزەی دیموکراسییەت ناکەین، بەڵکو باسی ئەو ئاستەنگانە دەکەین کەدێنە ڕێگەی پرۆسەی دیموکراتیزەکردنی شتەکان.
سەبارەت بەو ئاستەنگانەی دێنە بەردەم دیموکراتیزەکردنی ئەزمونی کوردستانیی، من لێرەدا چەند خاڵێك بەخێرایی دەخەمەڕوو، فاکتەرەکانیش دەکەم بەدوو بەشەوە:
یەکەم:- فاکتەری سیاسی
١- نەبوونی قەوارەیەکی سیاسی دانپێدانراو: ئاشکرایە مرۆڤ تاسنورێکی دیاریکراوی نەبێت، نازانێت مەودای کارکردنی چەندە، ئێمە گەلێکین تائێستا لەسەر سنورێکی (دەڵەمەیی)کاردەکەین، خۆمان وابەستەی وڵاتێکین کەهیچ ڕایەڵەیەك پێکمانەوە نابەستێتەوە، تەنیا جەبری کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەبێت، لەمەشدا ئێمە هەمیشە لە ترس ودڵەڕاوکێدا دەژیین، هەموو ساتێك ئەگەری ئەوە هەیە ئەزمونی هەرێمی کوردستان لەهەر ئانوساتێکدا توشی شکست ببێت، ئەمەشمان لە ١٦ ئۆکتۆبەردا بینی.
دەرەنجامی ئەم خاڵە ئەوەیە، زۆربەی ئەوانەی دەیانەوێت کوردستان بەرەو دیموکراسییەت بەرن، لێرەدا وێستەیەك دەکەن، ئەوان وادەزانن هەر هەنگاوێك بنێن و ڕەخنەگرتن وکارکردن لەو بوارەدا، بەشێوەیەك لە شێوەکان، دەڕژێتە خزمەتی پرۆژەی هەڵوەشانەوەی قەوارەی هەرێمی کوردستان، کە لەئێستادا زۆر بەتوندی کاری لەسەر دەکرێت.
ئەوەی زیاتر ئەم گومانەشی تۆخ کردۆتەوە، ئەوەیە کە ئەوانەی خۆیان ناوناوە ئۆپۆزیسیۆن؛ لە بری ئەوەی بەڕاستی ئۆپۆزیسیۆن بن وڕکابەری دەسەڵاتی سیاسی بکەن، هاتوون بەشێوەیەك لە شێوەکان، دژایەی ئەزمونی هەرێمی کوردستان وەك قەوارەیەکی سەربەخۆ، هەروەها یەکگرتوو دەکەن. ئەم خاڵەش لەچەند دیاردەیەکدا دەردەکەوێت:
أ- لەکاتی ڕیفراندۆمدا بینیمان دژەکانى ڕیفراندۆم زۆر بەتوندی دژی ڕیفراندۆم بوون ودوای ١٦ ئۆکتۆبەریش خۆشحاڵبوون بەو حاڵەتە تراژیدەیەی ڕوویدا، بێگومان ئەم دیاردەیە لەڕاگەیاندنەکانەوە بەئاشکرا دەردەکەوت.
ب- مەسەلەی هەڵوەشاندنەوەی هەرێم ولکاندنی سلێمانی بە ئێراقەوە یەکێك بوو لەو خاڵانەی کە خەڵکی ترساند لەو هەوڵانەی بەناوی ئۆپۆزیسیۆنەوە دەدرێت. لە کاتێکدا دەبوو ئۆپۆزیسیۆن دژی حزبی دەسەڵات بێت نەك دژی هەرێم وەك قەوارەی سیاسی، نەک هەوڵی هەڵوەشانەوەی قەوارەی هەرێم بدات.
٢- پرسی شەرعیەتی شۆڕشگێری: ئاشکرایە هەردوو حزبی دەسەڵات لە سەرەتاوە وەك دوو هێز کەمەیدانی خەباتیان داگیرکردبوو کاتێکیش دێنەوە شار، هەر ئەوان دەبنە دەسەڵاتدار، دوای ئەوەش لە هەڵبژاردنەکاندا هەر ئەو دوو حیزبە دەردەچنەوە، دوای ئەوەش کەخۆیان دەگرن چییتر لەهەڵبژاردنەکاندا هەر ئەوان دەردەچنەوە، ئەم حاڵەتەش خەڵکی توشی جۆرێك لە نائومێدی کردووە، کەگۆڕانکاری لەڕێگەی میکانیزمە دیموکراسییەکانەوە ئەستەمە.
٣- پرسی گەندەڵی: دەشێت بڵێین پرسی گەندەڵی خۆی لەخۆیدا فاکتەرێکی سەرەکییە لە ڕێگریکردن لەبەردەم گەشەی دیموکراسیدا، لەلایەکەوە حیزبەکانی دەسەڵات بەهۆی گەندەڵیەوە توانیویانە کەسانێکی زۆر دابمەزرێنن، هەروەها وابەستەیان بکەن بەخۆیانەوە، واتە دامەزرێنراوەکان، واهەست بکەن کەبەردەوامییان لەمووچەی خۆڕاییدا وابەستەیە بەمانەوەی حزبەکانی ئێستای دەسەڵاتەوە.
٤- مەسەلەی بەدەزگایی نەکردنی حکومەت هەرێم: ئەوەی سەرنجی دەدەین ئەوەیە حکومەتی هەرێم تا ئێستا بەشێوەیەکی زەق وابەستەی حیزبە نەك ئۆرگانێکی جیاواز بێت لەحیزب، تا ئێستا هێزی پێشمەرگە دابەشکراوە بەسەر دوو حیزبدا ونەتوانراوە هێزێکی نیشتیمانی سەربەخۆ بێتە کایەوە، ئەو کارەساتەی ١٦ ئۆکتۆبەریش دەرەنجامی ڕاستەوخۆی ئەو حاڵەتە بوو، تائێستا هەموو دەزگاکانی حکومەت دابەشکراوە بەسەر دوو حیزبدا، هەر لە بەڕێوەبەرێکی قوتابخانەوە تادەگاتە وەزارەتەکان دەبێت بەگوێرەی تەزکییەی حزبی بێت.
٥- پرسی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسی: لەڕاستیدا تادەرکەوتنی گۆڕانیش لەهەرێمدا، شتێك نەبووە بەناوی ئۆپۆزیسیۆن، دەرکەوتنی گۆڕانیش لەسەرەتادا هیوایەكی باش بوو بۆ ئەوەی زیندوێتی بگیڕێتەوە بۆ ئەزمونی دەسەڵات لەهەرێم، بەڵام ئەوەی ڕێگربوو لەبەردەم ئەم ئەزموونەدا.
گۆڕان وەك حاڵەتێکی سروشتی لەدایک نەبوو، بەڵکو کاردانەوەیەکی سەلبی بوو بەرامبەر بەو کێشانەی لەهەناوی یەکێتی نیشتیمانی کوردستاندا تەقیبوونەوە. واتە گۆڕان خاوەنی پرۆژەیەکی نیشتیمانی نەبووە لە سەرەتاوە، بەڵکو کاردانەوەیەکی نێگەتیڤ بووە بەرامبەر حاڵەتێکی تایبەت، هەربۆیە دەبینین دوای ئەوەش هەموو هەڵوێستەکانی گۆڕان دیسان وەك کاردانەوە دەردەکەوێت لەهەمبەر ئەو فاکتە سیاسییەدا کەهەیە، واتە گۆڕان حزبێک نەبووە خاوەنی مێژوویەک وبەرنامەیەک و ئایدیایەکی تایبەت بێت، بەڵکو دەبینی گۆڕان لەناکاو هەڵدەتۆقێت وبەرز دەبێتەوە، هەموو ئەو ئاکتانەش کە ڕوودەدەن پەیوەستن بەکارەکتەرێکەوە، کەلێرەدا نەوشیروان مستەفایە، بەڵام کاتێک ئەم کارەکتەرە لەسەر گۆڕەپانی سیاسی بزر دەبێت، چیتر ئەو بزوتنەوەیەش بەرەو خامۆش بوون دەچێت وهەمان ئەو قەیرانانە ڕووی تێدەکات کە ڕوویکردۆتە دووحیزبی دەسەڵات.
دووەم:- فاکتەری فەرهەنگی
وەک لەپێشدا باسم کرد کێشەی دیموکراسییەت لە دونیای ئێمەدا کێشەیەکی فەرهەنگی کۆمەڵایەتی ئایینی مێژووی ئابورییە، پێش ئەوەی کێشەیەکی سیاسی بێت. لێرەدا تیشک دەخەمە سەر گرنگترین ئەو خاڵانەی دەبنە ڕێگر لەبەردەم بەدیموکراتیزەکردنی کۆمەڵگە وسیستەمی کۆمەڵگە ودەسەلاتی سیاسیش لەکوردستان:
١- نەبوونی ئابوری ئازاد: ئاشکرایە ئابوریی ئازاد کۆڵەکەی بە دیموکراتیزەکردنی کۆمەڵگەیە، بەڵام لە کوردستاندا شتێکمان نییە بەناوی ئابوری ئازادەوە، ئابوری ئازادیش لە کۆمەڵگەی پیشەسازیدا سەرهەڵدەدات، کۆمەڵگەی ئێمە ئابوری بەرخۆریە( ریعي). لە ئابوری بەرخۆریشدا خەڵک دەم دەکەنەوە بۆ ئەوەی دەسەڵات نان بکات بەدەمیەوە، ئیتر لەم خاڵەوە دەسەڵاتی سیاسی دەبێتە ئەو لیفیاسانەی هۆبز باسی دەکات. هایك لە کتێبی (ڕیگە بەرەو کۆیلایەتی)بە وردی باسی ئەم حاڵەتە دەکات، ئێستاش لە کوردستاندا هەر ئەم حاڵەتە بەڕێوەدەچێت، بۆیە دەسەڵاتی سیاسی هەمیشە دەتوانێت بمێنێتەوە.
٢- فەرهەنگی خێڵ وخێزان: بمانەوێت یان نا ئەو فەرهەنگەی دونیای ئیسلامی تەنیوە بریتییە لە فەرهەنگی ئایینی، هەموو ئیدعایەك بەعەلمانیەت چ لە کۆمەڵگەدا یان لە دەسەڵاتدا تەنیا بانگەشەیەکی بێمانایە. ئەم فەرهەنگەش ناتوانێت دیموکراسییەت بەمانای جڤاتی وەربگرێت، کۆمەڵگەی کوردیش تائێستا لە دیموکراسییەت تەنیا میکانیزمەکانی هەڵبژاردنی قبوڵە، بەڵام پێش هەموو ئەمانە دەبێت کۆمەڵگە خۆی دیموکراتیزە بژێت. تا ئێستاش لە زۆربەی توێژەکانی کۆمەڵگەی کوردیدا، خێڵ چی بوو دەبێت تاکیش هەمان شت بێت، خێزان چۆن بیری کردەوە دەبێت ئەندامەکانی خێزانەکەش بەهەمان شێوە بیربکەنەوە.
٣- فەرهەنگی ئایینی: لەلایەکیترەوە هەموو قسەیەک لەدەرەوەی مەئلوفی دینی دنیات لێدەکات بەجەهەننەم. زانایانی ئایینی تەواو فشار دەخەنە سەر لایەنەکان ودەسەلات، ئەوانیش لە ترسی کورسەکانی خۆیان تەسلیمی ئەوان دەبن. هەر خۆی ئایین- بەتایبەتی ئایینە ئاسمانییەکان وبەتایبەتیتریش ئیسلام خۆی وەك ڕاستیەکی ڕەها نمایش دەکات و لە دەرەوەی ئەو ڕاستیە شتێکیتر نامێنێتەوە بۆ ووتن. کەواتە لەدەرەوەی بازنەی ئیسلامدا هەموو شتێك سەرگەردانیە (فماذا بعد الحق إلا الضلال فأنى تصرفون). ئەمە تائێرەش وەك –تێکستی ئایینی کە هەمیشە ڕەهەندێکی ڕەهایی وەردەگرێت- ئاساییە، بەڵام کاتێك پیاوانی ئایین وڕاڤەکارانی تێکست دێن و ئەم گوتە ڕەهایە لە فاکتیشدا دەیانەوێت پراکتیزەی بکەن، ئیدی لێرەوە تۆتالیتاریزم بەرهەم دێت، یان فاشیزمی ئایینی، ئالێرەوەیە فاشیزمی ئایینی بەڕەقترین شێوە دەردەکەوێت. چونکە تێکستی ئایینی هێندەی مەجازیە هێندە حەقیقى نییە، کاتێکیش ڕاڤەکارانی ئایین دەیانەوێت ئەو مەجازە بکەنە واقیع ئیدی لێرەوە مانایەك نامێنێت بۆ فرەڕەنگی (پلۆرالیزم)کە کرۆک و جەوهەری دیموکراسییەتە لەڕووی فەرهەنگییەوە.
هەر لەم بوارەدا دەزگا ئایینیەکان ڕۆلێکی نێگەتیڤ دەگێڕن کاتێک لە پێناوی پاراستنی دەسەڵاتی خۆیاندا ئامادەن هەموو ڕێگەیەکی نا ئایینیش-تا ئاستی بوختان وتانەی ناڕاست لەجیاوازەکانیان-بگرنەبەر. کاتێك کەسێک دەیەوێت لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵاتی ئایینی وتەفسیرە باوە کۆنەکەیان بۆ تێکستە ئایینیەکان ڕوحێک بکات بەبەری ئاییندا تاکوو بتوانێت لەگەڵ ڕەوتی سەردەمدا بەڕێوەبچێت، ئەوان لەبری دیالۆگ ودیبەیت دێن وبەدڕندانەترین شێوە پەلاماری ئەو کەسانە دەدەن، هەر لە تۆمەتی ئیلحاد وتەکفیرەوە ڕیزی دەکەن، تادەگات تۆمەتی شەرف وناوزڕاندن، لەمەشدا سۆشیال میدیا وڕاگەیاندنەکان ودادگاکان وتادەگاتە تیرۆری جەستەیش بەکاردێنن. دەسەڵاتی سیاسیش بۆ پاراستنی پێگەی لەرزۆکی خۆی هەوڵ دەدات هەمیشە خۆی پشت ئەستور بکات بەدەنگی پیاوانی ئایینی، بۆیە حەقیقەت دەکاتە قوربانی، ئەوەش لە پێناوی کورسی ومانەوەی خۆیدا. بێگومان ئەمەش یەکێکە لەکۆسپە گەورەکانی بەردەم دیمکراسییەت وفرەیی، چونکە فەرهەنگی دیموکراسی لەژینگەی پڕلەترس وتابۆدا گەشە ناکات.
٤- دیکتاتۆرییەتی کۆمەڵگە: ئەوەی کە ڕێگری دیموکراتیزەکردنە، کۆمەڵگە خۆیەتی. ئەوان پێش زانایانی ئایینی ودەسەڵاتیش، ڕێگرن لەبەردەم هەر پێشکەوتنێکدا. هەندێک جار تەنانەت زانایانی ئایینیش لەترسی کۆمەڵگە ناوێرن ڕاو هەڵوێستی خۆیان دەرببڕن، دەترسن پێگەی خۆیان لەدەست بدەن.
٥- ئیستیبدادی خۆرهەڵاتی: ئەمەش یەکێکە لەو ڕێگرە جەبریانەی تائێستاش پێدەچێت میسداقییەتی خۆی بسەلمێنێت، ئێمە دەبینین یەکەم دیموکراسییەت هەر لەگریکدا (واتە ئەورووپا)بووە، بەڵام مێژووی خۆرهەڵات بەگشتی لەمێژوودا سیستەمێکی دیموکراسی بەخۆوە نەبینیوە، هەر لەچینەوە تاوەکو ئێراق.
